SUN’IY INTELLEKT VA SUD: O‘ZBEKISTONDA ODIL SUDLOVNING YANGI DAVRI

SUN’IY INTELLEKT VA SUD: O‘ZBEKISTONDA ODIL SUDLOVNING YANGI DAVRI

So‘nggi yillarda O‘zbekistonda sud-huquq sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. “Raqamli O‘zbekiston — 2030” strategiyasi doirasida sud tizimini raqamlashtirishga, fuqarolarning sudga murojaat qilish imkoniyatlarini kengaytirish, odil sudlovning shaffofligini ta’minlash va hisobdorlikni oshirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu jarayon fuqarolarning huquqiy xavfsizligini mustahkamlash, iqtisodiy va ijtimoiy faoliyatda huquqiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi.

Prezidentimizning 2025 yil 21 avgustdagi “Sudlar faoliyatiga sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish orqali odil sudlovga erishish darajasini oshirish hamda sud tizimining moddiy-texnik ta’minotini yaxshilashga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g’risida” Farmoni sud tizimida raqamli texnologiyalarni joriy etishning yangi bosqichini boshlab berdi. Mazkur hujjat nafaqat sud ishlarini qog’oz shaklidan to‘liq voz kechish, balki sun’iy intellekt orqali “Raqamli sud” kontseptsiyasini amalga oshirishni ham nazarda tutadi.

Farmonda belgilangan vazifalar milliy qonunchilik va xalqaro standartlar bilan uyg’un. Xususan, Konstitutsiyaning 44-moddasi har bir shaxsning sudga murojaat qilish huquqini kafolatlaydi, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining 10-moddasi esa adolatli sudlovga erishish huquqini e’tirof etadi. Shu bois “Raqamli sud” kontseptsiyasi O‘zbekistonning huquqiy tizimi va xalqaro standartlarga muvofiq amalga oshirilmoqda.

Raqamli sud tizimi qator huquqiy va amaliy afzalliklarni taqdim etadi:

Sun’iy intellekt orqali prognozlash: sud jarayonining taxminiy natijasi va xarajatlari oldindan baholanadi, fuqarolar va tadbirkorlar uchun huquqiy tavakkalchilik kamayadi.

Elektron murojaat va masofaviy ishtirok: sud ishtirokchilari binoga tashrifsiz, onlayn tarzda qatnashishi mumkin, bu vaqt va xarajatlarni tejaydi hamda sud jarayonining ochiqligini ta’minlaydi.

Hujjat aylanmasi shaffofligi: ish materiallari elektron shaklda taqdim qilinishi orqali ortiqcha byurokratik to‘siqlar bartaraf etiladi.

Avtomatik jarayonlar: ijro varaqalari va bayonnomalar sun’iy intellekt tomonidan tayyorlanishi inson omillaridan kelib chiqadigan suiiste’mol ehtimolini kamaytiradi.

Sud tizimini raqamlashtirishning ilmiy ahamiyati ham katta. “Kiber huquq” sohasida yangi tadqiqotlarning zaruriyati paydo bo‘ladi, shu jumladan, elektron dalillarni baholash, sun’iy intellekt orqali tayyorlangan hujjatning yuridik kuchga egaligi masalalari alohida tadqiqotlarni talab qiladi.

Amaliy jihatdan esa, “Raqamli sud” kontseptsiyasi sudlarning samaradorligini oshirib, iqtisodiy va fuqarolik aylanmasida huquqiy barqarorlikni ta’minlaydi. Sud jarayonlari tezkor va shaffof o‘tkazilganda, tadbirkorlik muhiti ham rivojlanadi, fuqarolar sudga murojaat qilishda qiyinchilikka duch kelmaydi, huquqiy barqarorlik esa mustahkamlanadi.

Endilikda sud ishlari zamonaviy texnologiyalar yordamida tezroq, shaffof va oddiy tarzda amalga oshiriladi. Fuqarolar va tadbirkorlar uchun sud tizimi nafaqat ochiq, balki ishonchli va xalqqa yaqin adolat qo‘rg’oniga aylanadi. Bu esa davlatning huquq ustuvorligi va fuqarolarning huquqiy xavfsizligini ta’minlashda muhim qadamdir.

Sultanmurat DAVLETMURATOV,
Jinoyat ishlari bo‘yicha Xo‘jayli tumani sudi raisi

PREZIDENT MUROJAATNOMASI: ADOLAT YO‘LIDAGI VAZIFALAR

2025 yil 26 dekabr kuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan Oliy Majlis va xalqimizga yo‘llangan Murojaatnoma nafaqat yilning sarhisobi, balki kelgusi yilga qaratilgan muhim vazifalarni belgilavchi hujjat bo‘ldi. Sudya sifatida uni diqqat bilan o‘rganib chiqdim va yurtimizda odil sudlovni ta’minlash hamda fuqarolarning huquqlarini himoya qilishdagi ahamiyatini baholadim.

Murojaatnomada davlat rahbari 2026 yilda amalga oshiriladigan olti asosiy yo‘nalishni belgilab, fuqarolarni passiv kutib o‘tirishga emas, balki o‘z mas’uliyati va mehnati bilan o‘zgarishlarni yaratishga chaqirdi. Tarixiy qadriyatlarimiz — birdamlik va mahalla tizimining ahamiyati ham qayd etildi. Shu bois 2026 yil “Mahallani rivojlantirish va jamiyatni takomillashtirish yili” deb e’lon qilinishi qo‘llab-quvvatlanadi.

Sud sohasida esa eng dolzarb muammolar sifatida giyohvandlik, oilaviy zo‘ravonlik va korruptsiya qayd etildi. Mamlakatda so‘nggi ikki yilda ayollar va bolalarga nisbatan 2 mingdan ortiq oilaviy zo‘ravonlik holati aniqlangan, shuningdek 14 mingdan ortiq giyohvandlik jinoyati sodir etilgan. Sudya sifatida ta’kidlashim mumkinki, oiladagi zo‘ravonlik — faqat ichki masala emas, bu butun jamiyatga daxlli, uning oldini olishda barcha davlat organlari, jumladan sudlar ham safarbar bo‘lishi lozim.

Korruptsiya masalasi ham alohida e’tiborga molik. Sud sohasidagi tajribam shuni ko‘rsatadiki, adolat va qonun ustuvorligi uchun korruptsiyaga qarshi qat’iy choralar joriy etilishi zarur. Murojaatnomada ko‘rsatilgan komplaens tizimlari va ichki nazorat mexanizmlari bu borada muhim qadam sanaladi.

Shu bilan birga, Prezident Murojaatnomasi zamonaviy davlat boshqaruvi va odil sud-huquq tizimini rivojlantirish, fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilish hamda barcha uchun ishonchli muhit yaratishga qaratilganligi bilan muhim ahamiyatga ega.

Janat AYMAG’ANBETOVA,
Qoraqalpog’iston Respublikasi ma’muriy sudi sudyasi

YERGA OID NIZOLAR BO‘YICHA SEMINAR O‘TKAZILDI

Davlat kadastrlar palatasi Qoraqalpog‘iston Respublikasi boshqarmasida Nukus tumanlararo ma’muriy sudining raisi R.Jumabaev tomonidan seminar o‘tkazildi. Tadbirda asosan O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023 yil 20 noyabrdagi 28-sonli qarori doirasida sudlarda yerga oid nizolarni ko‘rish bo‘yicha qonunchilik normalari muhokama qilindi.

R.Jumabaev o‘z chiqishida yer umummilliy boylik ekanligini, undan oqilona foydalanish zarurligi va uni davlat tomonidan muhofaza qilinishini ta’kidladi. Sudlarda yerga oid nizolarni hal etishda O‘zbekiston Respublikasi Yer kodeksi va boshqa tegishli qonunchilik hujjatlari bir xilda qo‘llanilishi muhimligi qayd etildi.

Seminarda sud amaliyotida ko‘p uchraydigan ma’muriy hujjatlar va mansabdor shaxslarning harakatlari natijasida yuzaga kelgan yerga oid nizolarni hal qilish, yuridik va jismoniy shaxslarning yer uchastkasiga egalik qilish, undan foydalanish va tasarruf etish huquqlarini tasdiqlovchi hujjatlarni sudga taqdim etish tartibi, yer uchastkasini jamoat ehtiyojlari uchun olib qo‘yish, kompensatsiya undirish va nizolarni hal etish masalalari, ommaviy-huquqiy va fuqarolik-huquqiy yer nizolari bo‘yicha sudlarning e’tibor berishi lozim bo‘lgan jihatlar kabi masalalarga e’tibor qaratildi.

ZO‘RAVONLIKKA QARSHI QONUN VA AMALIYOT

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 26-moddasiga muvofiq, har bir insonning sha’ni va qadr-qimmati daxlsiz bo‘lib, hech kim tazyiq, zo‘ravonlik yoki tahqirlashga duchor etilmasligi lozim. Mazkur konstitutsion tamoyildan kelib chiqqan holda mamlakatimizda xotin-qizlarni zo‘ravonlikdan himoya qilishga qaratilgan mustahkam huquqiy asoslar yaratilgan.

Xususan, “Xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g’risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni qabul qilinib, unda jismoniy, ruhiy, iqtisodiy va jinsiy zo‘ravonlik, shuningdek tazyiq va ta’qib tushunchalariga aniq huquqiy ta’rif berildi. Qonunda jabrlanuvchilarni himoya qilish mexanizmlari, himoya orderini berish tartibi hamda mas’ul davlat organlarining vakolatlari belgilab qo‘yilgan.

Jabrlanuvchilarni himoya qilishning samarali huquqiy vositalaridan biri sifatida himoya orderi instituti joriy etilgan. Unga ko‘ra, tazyiq yoki zo‘ravonlikka duch kelgan shaxs vakolatli organlar yoki sud tomonidan belgilangan muddatga himoya orderi olishi mumkin. Ushbu order zo‘ravonlik sodir etgan shaxsga jabrlanuvchi bilan aloqa qilish, uni ta’qib etish yoki qidirishni taqiqlaydi. Amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, himoya orderi zo‘ravonlik holatlarining takrorlanishini oldini olishda muhim profilaktik huquqiy chora sifatida o‘z samarasini bermoqda.

Shu munosabat bilan jinoyat ishlari bo‘yicha Nukus tumani sudining tergov sudyasi G.Utepbergenova tomonidan Nukus tumani hokimligida uchrashuv o‘tkazildi. Unda tuman hokimining o‘rinbosari — Oila va xotin-qizlar bo‘limi boshlig’i S.Abatova, tuman ichki ishlar bo‘limi xotin-qizlar masalalari bo‘yicha katta inspektori, podpolkovnik R.Sarmanova va ibratli nuroniy onaxonlar ishtirok etdi.

Uchrashuv davomida xotin-qizlar o‘rtasida huquqbuzarlik va jinoyatchilikning oldini olish, zo‘ravonlik holatlariga barham berish bo‘yicha amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar muhokama qilindi. Shuningdek, xotin-qizlarni oilaviy (maishiy) zo‘ravonlikdan himoya qilishning huquqiy mexanizmlari, xususan, himoya orderini berish tartibi va uni buzganlik uchun belgilangan javobgarlik masalalariga alohida e’tibor qaratildi.

Tadbir doirasida tergov sudyasi tomonidan jamoatchilik ishtirokida oilaviy zo‘ravonlik bilan bog’liq ish materiali ko‘rib chiqildi. Ayoliga nisbatan berilgan himoya orderi talablarini buzgan huquqbuzarga nisbatan qonunga muvofiq ma’muriy jarima jazosi tayinlandi.

Bunday ochiq sud majlislari aholining huquqiy ongini oshirish, zo‘ravonlikka nisbatan murosasiz munosabatni shakllantirish hamda fuqarolarni qonunlarga hurmat ruhida tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etadi.

GENDER TENGLIK — ADOLAT VA INSON QADRI USTUVORLIGINING ASOSI

Bugungi kunda gender siyosati inson qadrini ulug’lash, adolatli jamiyat barpo etish va barqaror taraqqiyotga erishishning muhim omillaridan biri sifatida qaralmoqda. Gender tushunchasi xotin-qizlar va erkaklar o‘rtasidagi munosabatlarning siyosat, iqtisodiyot, huquq, ta’lim, madaniyat va boshqa barcha sohalardagi ijtimoiy jihatini ifodalaydi. Gender tenglik esa faqat ayollar huquqlari bilan bog’liq masala emas, balki butun jamiyat manfaatlariga daxldor ijtimoiy adolat tamoyilidir.

O‘zbekistonda so‘nggi yillarda gender tenglikni ta’minlash, xotin-qizlarni zo‘ravonlik va kamsitishdan himoya qilish davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoev Oliy Majlis va O‘zbekiston xalqiga yo‘llagan murojaatnomasida bu masalaga alohida to‘xtalib, quyidagi muhim fikrlarni ta’kidladi: “O‘zbekistonda – fuqarolarimiz, tadbirkorlarimiz va investorlarni har qanday vaziyatda ham ishonchli himoya qiladigan davlat bor, Konstitutsiya bor, qonunlar bor!”

Davlat rahbari xotin-qizlarning qadr-qimmatini himoya qilish, bolalarni zo‘ravonlikdan asrash qadimdan xalqimiz uchun sha’n va g’urur masalasi bo‘lib kelganini alohida ta’kidlab, jamiyatimizda ayollar va bolalarga nisbatan zo‘ravonlik holatlari mavjudligi aslo qabul qilib bo‘lmas holat ekanini ochiq-oydin bildirdi. Xususan, murojaatnomada keltirilishicha, so‘nggi ikki yilda ayollar va bolalarga nisbatan oilaviy zo‘ravonlik bilan bog’liq 2 mingdan ziyod jinoyat holati aniqlangan.

Prezident ta’biri bilan aytganda, oilaviy zo‘ravonlik faqat oilaning ichki ishi emas, balki butun jamiyatni tashvishga solishi lozim bo‘lgan muammodir. Ayolni o‘z muammosi bilan yolg’iz qoldirishga hech kimning haqqi yo‘q. Shu bois, ayollar va bolalarga nisbatan zo‘ravonlikning oldini olish bo‘yicha respublika muvofiqlashtiruvchi kengashi barcha davlat idoralari va fuqarolik jamiyati institutlarini safarbar etgan holda, samarali tizim yaratishi zarurligi qayd etildi. Parlament va jamoatchilikning faol ishtiroki esa bu borada ijobiy natijalarga olib kelishi shubhasiz.

O‘zbekistonda gender siyosatining huquqiy asoslari mustahkam shakllangan. 2019 yilda qabul qilingan “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g’risida”gi Qonun milliy qonunchiligimizda gender tenglik masalasini huquqiy jihatdan mustahkamladi. Shuningdek, “Xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g’risida”gi Qonun ayollarni jismoniy, jinsiy, ruhiy va iqtisodiy zo‘ravonlikdan muhofaza qilishning aniq mexanizmlarini belgilab berdi.

2030 yilga qadar gender tenglikka erishish strategiyasi esa ayollarning ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy faolligini oshirishga xizmat qilmoqda. Gender masalalari bo‘yicha respublika komissiyasi faoliyati ham davlat siyosatini izchil amalga oshirishda muhim o‘rin tutadi.

O‘zbekistonda gender tenglikni ta’minlash va zo‘ravonlikka qarshi kurashish bo‘yicha qat’iy siyosiy iroda mavjud. Qonunlar qabul qilindi, institutlar shakllantirildi. Endi esa ushbu huquqiy normalarni amaliyotga to‘liq tatbiq etish, jamiyatda murosasiz munosabatni shakllantirish har birimizdan mas’uliyat talab etadi. Zero, xotin-qizlarning qadr-qimmatini himoya qilish — adolatli jamiyat, mustahkam oila va barqaror taraqqiyotning ishonchli kafolatidir.

Zulfiya BABADJANOVA,
Qoraqalpog’iston Respublikasi sudi sudyasi

SUD TIZIMIDA SUN’IY INTELLEKT IMKONIYATLARI

Bugungi kunda raqamli texnologiyalar jamiyat hayotining barcha sohalariga chuqur kirib borayotgan bir sharoitda sud-huquq tizimida sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish va sud faoliyatini raqamlashtirish odil sudlovni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu jarayon sud ishlarini yuritishda zamonaviy yondashuvlarni qo‘llash, ochiqlik va shaffoflikni ta’minlash hamda fuqarolarning sudga bo‘lgan ishonchini yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.

Sud tizimini raqamlashtirish, avvalo, elektron hujjat aylanishi, onlayn sud majlislari, masofaviy tarzda ariza va shikoyatlar qabul qilish imkoniyatlarini kengaytirish orqali sud jarayonlarining tezkor va qulay bo‘lishi ta’minlanadi. Natijada fuqarolar va tadbirkorlar ortiqcha vaqt va xarajatlardan xoli bo‘lib, o‘z huquqlarini himoya qilishda samarali mexanizmlarga ega bo‘ladi. Shu bilan birga, raqamli echimlar inson omilining ta’sirini kamaytirib, xato va byurokratik to‘siqlarning oldini oladi.

Sun’iy intellekt texnologiyalarining sud faoliyatiga joriy etilishi esa katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish, sud amaliyotini umumlashtirish va ishlarni ko‘rib chiqish jarayonini oqilona tashkil etish imkonini beradi. Xususan, sud qarorlarini tahlil qilish, o‘xshash ishlarni aniqlash, hujjatlarni avtomatik tarzda tizimlashtirish va ishlarni ko‘rib chiqish muddatlarini prognoz qilish orqali sudyalar ish yuklamasi sezilarli darajada kamayadi. Bu esa sudyalarga har bir ishning mazmun-mohiyatiga chuqur e’tibor qaratish imkonini yaratadi.

Raqamli va sun’iy intellektga asoslangan sud platformalari orqali sud jarayonlari haqidagi ma’lumotlarni ochiq kuzatish, sud qarorlari bilan erkin tanishish hamda ish holatini real vaqt rejimida bilish imkoniyati yaratiladi. Bu esa ochiqlik va shaffoflikni kuchaytirish bilan birga, korruptsiyaviy holatlarning oldini olishda ham muhim omildir.

Umuman olganda, sudlar faoliyatiga sun’iy intellekt texnologiyalarini bosqichma-bosqich joriy etish va raqamlashtirish jarayonlari sud-huquq tizimini yanada samarali, adolatli va zamonaviy qilishga qaratilgan. Bu islohotlar fuqarolarning odil sudlovga bo‘lgan ishonchini oshirish, huquq ustuvorligini ta’minlash va sud tizimi sifatini yangi bosqichga olib chiqishga xizmat qiladi.

Elaman BISENOV,
Qoraqalpog’iston Respublikasi ma’muriy sudining sudya katta yordamchisi

SUDLARNING CHINAKAM MUSTAQILLIGINI TA’MINLASH— ODIL SUDLOV SIFATINI OSHIRISHNING MUHIM OMILI

Bugungi kunda jahonda global tahdidlar transformatsiyalashayotgan murakkab sharoitda har bir davlat oldida, eng avvalo, fuqarolarning huquq va qonuniy manfaatlarini ishonchli himoya qilish, inson uchun munosib va farovon hayot kechirish sharoitlarini yaratish vazifasi turibdi. Ushbu strategik muhim maqsadlarga erishishda inson huquqlari va erkinliklarini himoya qilishni o‘zining asosiy vazifasi etib belgilagan davlat hokimiyatining mustaqil tarmog’i — sud hokimiyati alohida ahamiyat kasb etadi.

Shubhasiz, sudlar faoliyati samaradorligi va odil sudlov sifati ko‘p jihatdan sud hokimiyatining chinakam mustaqilligi bilan bevosita bog’liq. Shu bois xalqaro-huquqiy hujjatlarda ham sud hokimiyati mustaqilligini ta’minlashga oid aniq kafolatlar belgilangan. Jumladan, BMT tomonidan 1985 yilda qabul qilingan Sud hokimiyati mustaqilligining asosiy printsiplarining 1-bandiga muvofiq, sud hokimiyati mustaqilligi davlat tomonidan kafolatlanadi hamda mamlakat Konstitutsiyasi yoki qonunlarida mustahkamlanadi. Barcha davlat organlari va boshqa institutlar sud hokimiyati mustaqilligini hurmat qilishi va himoya qilishi shart.

Shu ma’noda, sudlarning chinakam mustaqilligini ta’minlash O‘zbekiston Respublikasida davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan. Muhtaram Prezidentimiz Shavkat Mirziyoev ta’kidlaganidek, «sudlar faoliyatiga har qanday aralashish odil sudlovga soya solish hisoblanadi. Bu bo‘yicha ham so‘rov, ham javobgarlik qattiq bo‘ladi».

Mamlakatimiz milliy huquq tizimida sud hokimiyati mustaqilligi alohida kafolatlangan. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 136-moddasida sudyalar mustaqil ekanligi, faqat qonunga bo‘ysunishi, sudyaning odil sudlovni amalga oshirish faoliyatiga har qanday shaklda aralashishga yo‘l qo‘yilmasligi hamda bunday aralashish qonunga muvofiq javobgarlikka sabab bo‘lishi qat’iy belgilab qo‘yilgan.

Ushbu konstitutsiyaviy qoidalar qonunlarimizda yanada batafsil rivojlantirilgan. Jumladan, “Sudlar to‘g’risida”gi Qonunning 67-moddasiga ko‘ra, sudyalarning mustaqilligi quyidagi kafolatlar orqali ta’minlanadi:

sudyalarni qonunda belgilangan tartibda saylash, tayinlash va ozod qilish;

sudyalarning daxlsizligi;

odil sudlovni amalga oshirishda qat’iy protsessual taomillarga rioya etilishi;

qaror qabul qilishda sudyalar maslahatining sir saqlanishi hamda uni oshkor etishni talab qilishning taqiqlanishi;

sudga hurmatsizlik qilish yoki muayyan ishlarni hal etishga aralashganlik, sudyalar daxlsizligini buzganlik uchun javobgarlik belgilanishi;

sudyalarga davlat hisobidan ularning yuksak maqomiga munosib moddiy va ijtimoiy ta’minot yaratilishi.

Mazkur qonun normalari talablari buzilgan taqdirda, qonunchilikda tegishli javobgarlik choralari nazarda tutilgan. Xususan, sudga hurmatsizlik qilganlik uchun O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to‘g’risidagi kodeksining 180-moddasida, tergov yoki sud ishlarini hal etishga aralashganlik uchun esa Jinoyat kodeksining 236-moddasida qat’iy javobgarlik belgilangan. Bu esa sud hokimiyati mustaqilligiga oid kafolatlarni yanada mustahkamlaydi.

Xulosa qilib aytganda, sud hokimiyatining mustaqilligi — odil sudlov sifatini oshirishning eng muhim kafolatidir. Ushbu tamoyil Konstitutsiya va qonunlarimizda alohida mustahkamlab qo‘yilgan. Sud hokimiyati mustaqilligiga qarshi qaratilgan har qanday harakat ijtimoiy xavfli qilmish sifatida baholanib, qonun bilan javobgarlikka sabab bo‘ladi.

Muhtaram Prezidentimiz Shavkat Mirziyoev ta’kidlaganidek, «sudlarning chinakam mustaqilligini ta’minlash biz uchun eng ustuvor vazifadir. Ayniqsa, sud biron-bir mansabdor shaxs qo‘li etadigan idoraga aylanib qolishiga mutlaqo yo‘l qo‘ymaslik shart».

Azat IMATOV,
Qoraqalpog’iston Respublikasi ma’muriy sudi sudyasi

BOLA HUQUQLARI — DAVLAT HIMOYASIDAGI OLIY QADRIYAT

Bola huquqlari — bu har bir bola, ya’ni 18 yoshga to‘lmagan shaxs hech qanday cheklovlarsiz ega bo‘lishi lozim bo‘lgan asosiy huquq va erkinliklar majmuidir. Bolalar va yoshlar kattalar bilan bir xil inson huquqlariga ega ekani xalqaro hamjamiyat tomonidan to‘la tan olingan. Shu bilan birga, bolalarning jismoniy va ruhiy jihatdan himoyaga muhtojligi ular uchun qo‘shimcha kafolatlar va alohida g’amxo‘rlik zarurligini ham taqozo etadi.

Bola huquqlari tushunchasi o‘z ildizini Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining asosiy g’oyalaridan oladi. Mazkur hujjatda “onalik va bolalik alohida g’amxo‘rlik va yordam olish huquqini beradi”, deb belgilab qo‘yilgan. Bu norma bolalarning barcha umumiy inson huquqlariga teng egaligini e’tirof etgan holda, ularni himoya qilishga alohida yondashuv zarurligini ko‘rsatadi.

1989 yil 20 noyabrda qabul qilingan BMTning Bola huquqlari to‘g’risidagi konventsiyasi bolalar huquqlarini himoya qilish sohasidagi eng muhim xalqaro hujjat hisoblanadi. Ushbu Konventsiya insoniyat tarixida eng ko‘p ratifikatsiya qilingan inson huquqlari shartnomasi sifatida bolalar hayotida tub burilish yasadi. O‘zbekiston Respublikasi mazkur Konventsiyaga 1992 yil 9 dekabrda qo‘shilib, bolalar oldidagi xalqaro majburiyatlarni o‘z zimmasiga oldi.

Shundan so‘ng O‘zbekiston Konventsiyaga doir bolalar savdosi, bolalar fohishabozligi, bolalar pornografiyasi hamda bolalarning qurolli mojarolarda ishtirokiga oid Fakultativ protokollarni ham ratifikatsiya qildi. Davlat tomonidan Konventsiya ijrosi yuzasidan BMTning Bola huquqlari bo‘yicha qo‘mitasiga muntazam ravishda milliy hisobotlar taqdim etib kelinmoqda.

Konventsiyada bolalar huquqlarini himoya qilishning asosiy printsipi sifatida “bolaning eng yaxshi manfaati” tamoyili belgilangan. Bu tamoyil har qanday qaror, chora-tadbir yoki huquqiy ta’sir avvalo bolaning manfaatiga xizmat qilishi shartligini anglatadi.

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida ham bolalar huquqlari alohida o‘rin egallaydi. Asosiy qonunning XIV bobi “Oila, bolalar va yoshlar” deb nomlanib, unda davlatning bolalar oldidagi majburiyatlari mustahkamlangan. Jumladan, Konstitutsiyaga ko‘ra, bolaning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini ta’minlash, uning jismoniy, aqliy va madaniy jihatdan to‘laqonli rivojlanishi uchun eng yaxshi shart-sharoitlarni yaratish davlatning bevosita majburiyati hisoblanadi.

So‘nggi yillarda mamlakatimizda “hech bir bola e’tibordan chetda qolmaydi” degan tamoyil asosida bolalar manfaatlariga qaratilgan keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. “Inson qadri uchun” g’oyasi hamda “hech kimni orqada qoldirmaslik” printsipi doirasida yangilangan Konstitutsiyada bolalar huquqlarini himoya qilishga doir kafolatlar yanada kuchaytirildi.

Ayniqsa, 2024 yil 14 noyabrda qabul qilingan “Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish to‘g’risida”gi Qonun bolalarga nisbatan zo‘ravonlikka qarshi kurashishda yangi bosqichni boshlab berdi. Ushbu qonun bilan bolalarga nisbatan zo‘ravonlik shakllari uchtadan oltitagacha kengaytirilib, g’amxo‘rlik qilmaslik, ekspluatatsiya va bulling kabi holatlar ham huquqiy jihatdan aniq belgilab qo‘yildi.

Mazkur yo‘nalishdagi islohotlarning mantiqiy davomi sifatida 2025 yil 24 dekabr kuni “2026–2030 yillarga mo‘ljallangan Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish strategiyasini tasdiqlash to‘g’risida”gi Prezident Farmoni qabul qilindi. Ushbu hujjat bolalarni himoya qilishga qaratilgan davlat siyosatini tizimli va uzoq muddatli asosda amalga oshirishni ko‘zda tutadi.

Strategiyaga muvofiq, zo‘ravonlikdan jabrlangan yoki xavf ostidagi bolalarga davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatish, ularning dastlabki ko‘rsatuvlarini videoyozuv orqali qayd etish, vasiylik va homiylik organlari ishtirokini ta’minlash, shuningdek, bolalarga nisbatan zo‘ravonlik haqida xabar bermagan mansabdor shaxslar uchun javobgarlik joriy etish kabi muhim mexanizmlar belgilandi.

Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda bolalar huquqlarini himoya qilish sohasida qabul qilingan qonunlar va Prezident Farmonlari bolani himoya qilishni faqat oila yoki alohida institutlar vazifasi emas, balki butun jamiyatning umumiy mas’uliyati sifatida belgilamoqda. Bolaning huquqi va qadri — davlat siyosatidagi eng oliy qadriyat sifatida e’tirof etilib, uni ta’minlashga qaratilgan islohotlar izchil davom etmoqda.

Alisher AMETOV,

Qoraqalpog’iston Respublikasi sudining sudyasi

BOLALARNI ZO‘RAVONLIKNING BARCHA SHAKLLARIDAN HIMOYA QILISH — DAVLAT SIYOSATINING USTUVOR YO‘NALISHI

Ma’lumki, 2025 yil 24 dekabr kuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan “2026–2030 yillarga mo‘ljallangan Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish strategiyasini tasdiqlash to‘g’risida”gi Farmon qabul qilindi. Mazkur hujjat mamlakatimizda bolalar huquq va manfaatlarini ta’minlash yo‘lida muhim va tarixiy qadam sifatida e’tirof etilmoqda.

Ushbu Farmon faqatgina rasmiy-huquqiy hujjat bo‘lib qolmasdan, balki har bir bolaning tinch, sog’lom va baxtli bolalikka bo‘lgan haq-huquqini ta’minlashga qaratilgan keng qamrovli davlat strategiyasidir. Zero, bolalar — jamiyatning eng nozik, eng himoyaga muhtoj qatlami hisoblanadi.

Afsuski, hayotda bolalar turli shakldagi zo‘ravonlikka duch kelishi mumkin. Jumladan:

• oiladagi qattiqqo‘llik va bee’tiborlik,
• maktab yoki jamoat joylarida tahqirlash va bosim,
• internet makonidagi kiberbulling,
• psixologik yoki jismoniy tazyiq holatlari.

Avval ham mamlakatimizda bolalar huquqlarini himoya qilishga qaratilgan qonunlar mavjud edi. Biroq yangi qabul qilingan Farmon mazkur muammoga tizimli, kompleks va uzoq muddatli yondashuvni taklif etmoqda. Ya’ni, zo‘ravonlik oqibatlari bilan kurashish emas, balki uning oldini olish, xavfli omillarni bartaraf etish strategiyaning asosiy maqsadi sifatida belgilangan.

2026–2030 yillarga mo‘ljallangan mazkur strategiyaning bosh maqsadi — bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish, ular uchun xavfsiz muhit yaratish hamda huquq va qonuniy manfaatlarini to‘liq ta’minlashdan iborat.

Bu esa quyidagilarni anglatadi:

• har bir bola o‘zini himoyalangan his qilishi lozim;
• bolaning fikri va ovozi eshitilishi shart;
• muammoga duch kelgan bola hech qachon yordamsiz qolmasligi kerak.

Strategiyada qator muhim yangilik va ustuvor yo‘nalishlar belgilab berilgan. Jumladan, barcha qarorlar qabul qilinishida “bolaning eng yaxshi manfaati” asosiy mezon sifatida belgilanmoqda. Ya’ni, har qanday chora-tadbir avvalo bolaga zarar etkazmasligi, aksincha uning manfaatiga xizmat qilishi lozim.

Farmonda faqat jazolovchi choralar emas, balki profilaktikaga qaratilgan mexanizmlar ham alohida o‘rin olgan. Xususan:

• ota-onalarning bola tarbiyasi bo‘yicha huquqiy va psixologik savodxonligini oshirish,
• ta’lim muassasalarida psixologik xizmatlarni kuchaytirish,
• bolalarga o‘z huquqlari va himoya mexanizmlari haqida tushuncha berishga qaratilgan choralar belgilab olingan.

Shuningdek, davlat organlari o‘rtasidagi hamkorlik masalasi ham yangi bosqichga olib chiqilmoqda. Endi bolalar bilan bog’liq muammolar ta’lim, sog’liqni saqlash, ichki ishlar, ijtimoiy himoya va sud organlari o‘rtasida o‘zaro hamjihatlik va axborot almashuvi asosida hal etiladi.

Zo‘ravonlikka uchragan yoki xavf ostidagi bolalarning kimga murojaat qilishini, qaerdan va qanday yordam olishini bilishi uchun oson, ishonchli va samarali himoya tizimlari joriy etilishi ham strategiyaning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.

Xulosa qilib aytganda, mazkur Farmon ijrosi jarayonida bolani tarbiyalash va uni himoya qilish faqat oilaning emas, balki butun jamiyatning mas’uliyati ekanligi yana bir bor tasdiqlanmoqda. Davlat ushbu hujjat orqali har bir bolaning taqdiriga befarq emasligini, uni eshitishga, himoya qilishga va har bir voyaga etmagan shaxs uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga olishga tayyor ekanini namoyon etmoqda.

Xamra BERDIKLICHEV,

Qoraqalpog’iston Respublikasi sudi sudyasi

MA’LUMOT OSHKOR QILGANLIK — JAVOBGARLIK: YOPIQ SUDLARDA HUQUQIY NAZORAT MUSTAHKAMLANDI

Hozirgi kunda sudlar tomonidan aksariyat ishlar ochiq sud majlislarida ko‘rib chiqiladi va hal etiladi. Biroq qonunda belgilangan hollarda, ba’zi ishlar sudning qarori bilan yopiq majlislarda ko‘rib chiqilishi mumkin. Konstitutsiyaning 137-moddasiga ko‘ra, barcha sudlar ishlari asosan ochiq bo‘lishi shart, yopiq majlislar esa faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda amalga oshiriladi.

Shu bilan birga, yopiq sud majlislarini o‘tkazish tartibi va shartlari qat’iy belgilangan. Bu masalalar Konstitutsiya, “Sudlar to‘g’risida”, “Axborot olish kafolatlari va erkinligi to‘g’risida”, “Jurnalistik faoliyatini himoya qilish to‘g’risida”, “Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatining ochiqligi to‘g’risida”gi qonunlar hamda Fuqarolik, Jinoyat, Iqtisodiy va Ma’muriy protsessual kodekslarda, shuningdek, Oliy sud Plenumining 2020 yil 21 fevraldagi 04-son qarorida mufassal tartibga solingan.

Yopiq sud majlislarida ishtirok etuvchi sudya, kotib, prokuror, da’vogar, javobgar va boshqa shaxslar ish tafsilotlarini ruxsatsiz oshkor qilishlari mumkin emas. Ilgari, qonunda bunday ma’lumotlarni oshkor qilganlik uchun javobgarlik kam yoritilgan edi.

Shu munosabat bilan, 2025 yil 26 sentyabrda qabul qilingan O‘RQ-1084-son Qonuni yopiq sud majlislari ma’lumotlari va tafsilotlarini sud ruxsatisiz oshkor qilgan shaxslar uchun jinoiy javobgarlikni belgilovchi o‘zgartirish va qo‘shimchalarni kiritdi. Xususan, Jinoyat kodeksining 239-moddasida yopiq sud majlislarida muhokama qilingan ma’lumotlarni sud ruxsatisiz oshkor qilganlik uchun jinoiy javobgarlik nazarda tutilgan.

Qonunchilikka kiritilgan bu o‘zgartirishlar yopiq sud majlislarida ko‘rilgan ishlar bo‘yicha ma’lumotlarning himoyasini ta’minlab, ishtirokchilarning huquq va qonuniy manfaatlarini ishonchli himoya qiladi. Shu bilan birga, sudlarning mustaqilligi va nufuzini mustahkamlashda muhim omil sifatida xizmat qiladi.

Azat IMATOV,
Qoraqalpog’iston Respublikasi Ma’muriy sudi sudyasi