ADOLATGA ZAMONAVIY YO’L: “RAQAMLI SUD” DAVRI BOSHLANDI

ADOLATGA ZAMONAVIY YO’L: “RAQAMLI SUD” DAVRI BOSHLANDI

Har bir davlatning qudrati – uning adolatida. Adolat qonun ustuvorligi va fuqarolarning huquqlari ta’minlanishida o‘z ifodasini topadi. Shuning uchun ham O‘zbekistonda sud tizimini zamonaviylashtirish, xalq uchun qulay va ishonchli mexanizmlarni yaratish ustuvor vazifaga aylangan.

2025 yil 21 avgust kuni Prezidentimiz tomonidan qabul qilingan Farmon ana shu yo‘nalishdagi muhim tarixiy qadam bo‘ldi. Unda “Raqamli sud” kontseptsiyasi asosida sud tizimiga sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarni joriy etish belgilandi.

Sud ishlari endi qog’ozbozlikdan xalos etiladi. “Raqamli sud” kontseptsiyasi orqali ariza berishdan oldin sun’iy intellekt muhokamaning taxminiy natijasini va xarajatlarni hisoblaydi, murojaatlar elektron tarzda yuboriladi, taraflar sudga borish shartisiz, masofadan turib ishtirok etadi, sud hujjatlari va materiallar bila

n onlayn tanishish mumkin bo‘ladi, sud xarajatlari elektron hisoblanadi va to‘lanadi, bayonnomalar real vaqtda avtomatik shakllantiriladi, sud hujjatlari sun’iy intellekt yordamida tayyorlanadi.

Bu nafaqat sud ishlarini soddalashtiradi, balki fuqarolar uchun shaffof va adolatli jarayonni ta’minlaydi.

2025 yil yakuniga qadar poytaxtda iqtisodiy, fuqarolik va ma’muriy ishlar bo‘yicha “Raqamli sud” majlis zallari tashkil etiladi. Uning natijalariga ko‘ra, 2026–2027 yillarda butun respublika bo‘ylab bosqichma-bosqich tatbiq etiladi.

Farmon bilan tasdiqlangan dastur qator yangi servislarni o‘z ichiga oladi:

-2025 yil 1 dekabrdan – normativ-huquqiy hujjatlarni tahlil qilish platformasi ishga tushadi;

-2025 yil yakuniga qadar – sud hujjatlarini avtomatik tayyorlash dasturi yaratiladi;

-2026 yil 1 yanvardan – my.sud.uz portalida sun’iy intellekt maslahatchisi ishlaydi;

-2026 yil 1 martdan – sud ma’lumotlarini Yagona davlat xizmatlari portali orqali olish imkoniyati yaratiladi;

-2026 yil yakuniga qadar – 5 ta yangi interaktiv xizmat va “Shaxsiy kabinet”ning yangilangan versiyasi ishga tushiriladi.

Sudlar axborot tizimlari “Raqamli hukumat” platformasi bilan bog’lanib, ortiqcha ma’lumot talab qilish bartaraf etiladi. Ma’muriy jarimalarni onlayn kuzatish va elektron to‘lash imkoniyati paydo bo‘ladi.

Oliy sud tarkibida Raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt departamenti tashkil etiladi. U raqamli islohotlarni joriy etish, axborot xavfsizligini ta’minlash va “Raqamli sud” kontseptsiyasini amalga oshirish uchun mas’ul bo‘ladi.

“Raqamli sud” – bu faqat texnologiya emas. Bu – xalqning davlatga ishonchini oshirish, inson huquqlarini kafolatlashning yangi pog’onasidir.

O‘zbekiston sud tizimida yangi davr boshlandi. Bu davr – innovatsiyalar va adolat uyg’unlashgan “Raqamli sud” davridir.

Dawletbay RAZOV,
Qoraqalpog’iston Respublikasi sudi sudyasi

AMUDARYO TUMANIDA SAYYOR SUD MAJLISI BO‘LIB O‘TDI

Jinoyat ishlari bo‘yicha Amudaryo tuman sudi raisi J. Baltabaev raisligida, sudya yordamchisi E. Jumaniyozov, Amudaryo tuman prokurorining katta yordamchisi hamda tuman IIO Probatsiya guruhi katta inspektori ishtirokida Amudaryo tumani “Boy ovul” mahallasi ma’muriy binosida ochiq sayyor sud majlisi tashkil etildi.

Unda O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 73-moddasiga (jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilish) asosan, avval jinoyat sodir etgan, ammo tuzalish yo‘liga qat’iy o‘tgan, belgilangan tartib-qoidalarga rioya qilib, mehnatga halol munosabatda bo‘lgan 10 nafar mahkum jazoning o‘talmay qolgan qismidan muddatidan ilgari shartli ravishda ozod qilindi.

Shuningdek, mahkumlarga jazoni muddatidan ilgari shartli ravishda ozod qilinishi ularning zimmasidan to‘liq mas’uliyatni olib tashlamasligi, agar jazoning o‘talmagan qismi mobaynida qasddan yangi jinoyat sodir etilsa, Jinoyat kodeksining 60-moddasi (bir necha hukm yuzasidan jazo tayinlash) qoidalariga muvofiq jazo tayinlanishi haqida batafsil tushuntirishlar berildi.

Bunday sayyor sud majlislari mahkumlar va jamiyat a’zolari ongida qonun ustuvorligini mustahkamlash, qayta tarbiya jarayonida huquqiy madaniyatni oshirish hamda jinoyat yo‘lidan qaytgan shaxslarga jamiyatga qaytish imkonini yaratishga xizmat qiladi.

OILAVIY ZO‘RAVONLIK – BU JINOYAT

Oila – har bir inson uchun qutlug’ maskan, mehr-oqibat va totuvlik qo‘rg’onidir. Ammo afsuski, ba’zan ayrim xonadonlarda mehr o‘rnida zo‘ravonlik, totuvlik o‘rnida dahshat hukm suradi. Bu esa nafaqat bir inson, balki butun oilaning, hatto jamiyatning ma’naviy asoslariga zarba beradi.

Shuni qat’iy ta’kidlash kerak: oilaviy (maishiy) zo‘ravonlik – shaxsiy masala emas, bu jinoyatdir!

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 26-moddasida: «Hech kim qiynoqqa solinishiga, sha’nini kamsituvchi munosabat yoki jazoga duchor qilinishiga yo‘l qo‘yilmaydi» deb qat’iy belgilab qo‘yilgan.

Bundan tashqari, 2019 yilda qabul qilingan “Ayollar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g’risida”gi Qonun va “Xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g’risida”gi Qonunda oilaviy zo‘ravonlikka qarshi qat’iy kurashish mexanizmlari nazarda tutilgan.

Agar zo‘ravonlik holati og’ir oqibatlarga olib kelmagan bo‘lsa, u holda u Ma’muriy javobgarlik to‘g’risidagi kodeks asosida ko‘rib chiqiladi. Masalan: Kodeksning 52-2-moddasiga ko‘ra, oilaviy-maishiy zo‘ravonlik uchun aybdor shaxsga bazaviy hisoblash miqdorining bir qismidan bir necha barobarigacha jarima yoki ma’muriy qamoq (15 kungacha) jazo qo‘llaniladi.

Shuningdek, sud tomonidan zo‘ravon shaxsga nisbatan maxsus himoya orderi chiqarilishi mumkin. Bu orderga ko‘ra, aybdor muayyan muddat davomida jabrlanuvchi bilan muloqot qilish, uyiga kirish yoki boshqa yo‘llar bilan unga tazyiq o‘tkazish huquqidan mahrum etiladi.

Agar zo‘ravonlik takrorlansa yoki jiddiy oqibatlarga olib kelsa, ish Jinoyat kodeksi bo‘yicha ko‘rib chiqiladi. Bu erda alohida ta’kidlash joiz:

Jinoyat kodeksi yangi modda ya’ni Oilaviy (maishiy) zo‘ravonlik bo‘yicha 126-1-moddasi kiritilib, unga muvofiq, bu turdagi jinoyatni sodir qilgan shaxslar uchun jazo choralari og’irlashtirildi.

Agar zo‘ravonlik og’ir oqibatlarga, masalan, doimiy sog’liqqa zarar yoki o‘limga olib kelsa, javobgarlik yanada og’irlashadi.

Sudlarda ko‘rilayotgan ishlar shundan dalolat bermoqdaki, ko‘pincha oiladagi zo‘ravonlik qurbonlari – ayollar va bolalar. Ular ko‘p yillar davomida qo‘rquvda yashashga majbur bo‘ladi. Ammo sud qarorlari shuni ko‘rsatmoqdaki, zo‘ravonlik qilgan shaxs qanchalik yaqin qarindosh bo‘lmasin, u qonun oldida javob beradi va jazodan qochib qutula olmaydi.

Bir misol: oilada erkak o‘z turmush o‘rtog’ini muntazam haqorat qilib, urib-so‘kib kelgan. Sud tomonidan uning qilmishi oilaviy-maishiy zo‘ravonlik deb baholandi va u ma’muriy qamoqqa olindi, shuningdek jabrlanuvchiga himoya orderi berildi. Bu kabi misollar har kuni sudlarda ko‘rib chiqilmoqda.

Oilaviy zo‘ravonlik – bu faqat bir xonadonning ishi emas. Bu jinoyat, bu jamiyatning ma’naviyatiga qaratilgan tahdid.

Har birimiz bunday holatlarga befarq bo‘lmasligimiz shart. Agar zo‘ravonlikka guvoh bo‘lsak, tegishli organlarga xabar berish – insoniy burchimizdir.

Eng muhimi, barcha fuqarolar bilishi kerak: oilaviy (maishiy) zo‘ravonlik uchun jazo muqarrar. Qonun buzgan har bir shaxs albatta javobgarlikka tortiladi!

Maxmud Bayniyazov,
Jinoyat ishlari bo‘yicha Sho‘manoy tumani sudi raisi

PROKUROR ISHTIROK ETADIGAN VA ISHTIROKI SHART BO‘LGAN FUQAROLIK ISHLARI BO‘YICHA SUD AMALIYOTI

O‘zbekiston Respublikasining amaldagi fuqarolik protsessual qonunchiligida prokurorning sud ishlarida ishtirok etishi uchun aniq asoslar belgilangan.

Jumladan, prokuror qonunda nazarda tutilgan hollarda, o‘zining da’vo arizasi (yoki arizasi) asosida qo‘zg’atilgan ishlar bo‘yicha sud jarayonida ishtirok etadi.

Prokurorning sudlardagi faoliyatining huquqiy asosi — bu, avvalo, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasidir. Konstitutsiyaning 143-moddasida belgilab qo‘yilganidek, mamlakat hududida qonunlarning aniq va bir xilda bajarilishi ustidan nazoratni Bosh prokuror va unga bo‘ysunuvchi prokurorlar amalga oshiradi.

Shuningdek, “Prokuratura to‘g’risida”gi Qonun hamda Mehnat kodeksining 534-moddasida prokuror organlariga fuqarolarning buzilgan huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilish vakolati berilgan.

O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksining 50-moddasiga ko‘ra, prokuror-davlat manfaatlarini himoya qilish bilan bog’liq ishlar (er munosabatlari, davlat mulki, davlatga etkazilgan zarar va byudjet to‘lovlari kabi) bo‘yicha, qonunda belgilangan boshqa hollarda, yoki prokurorning da’vo arizasi asosida qo‘zg’atilgan ishlar bo‘yicha ishtirok etadi.

Prokuror boshqa shaxslar arizasi bilan qo‘zg’atilgan ishda o‘z tashabbusi bilan qatnashishi mumkin emas. Biroq fuqaro yoshi, sog’ligi yoki boshqa sabablarga ko‘ra o‘z huquqlarini himoya qila olmasa, prokuror uning manfaatlarini sudda himoya qilish uchun murojaat etishi mumkin.

Qonunchilikka ko‘ra, quyidagi toifadagi ishlar prokuror ishtirokisiz ko‘rib chiqilmaydi:

fuqaroni bedarak yo‘qolgan yoki vafot etgan deb e’lon qilish;

spirtli ichimlik yoki giyohvand moddalarni suiiste’mol qilgan shaxsni muomala layoqati cheklangan deb topish;

ruhiy kasallik yoki aqliy zaiflik tufayli muomalaga layoqatsiz deb topish;

farzandlikka olish, psixiatriya yoki sil kasalligiga qarshi muassasaga g’ayriixtiyoriy yotqizish ishlari;

voyaga etmagan shaxsni to‘la muomala layoqatli deb e’lon qilish;

ota-onalik huquqidan mahrum qilish, uni tiklash yoki cheklash bilan bog’liq ishlar.

Bu toifadagi ishlar albatta prokuror ishtirokida ko‘rib chiqiladi.

Prokuror ariza bilan murojaat etgan holda da’vogarning barcha protsessual huquqlariga ega bo‘ladi, ammo kelishuv yoki mediativ bitim tuzish, sud xarajatlarini to‘lash majburiyati — unga taalluqli emas.

Prokuror da’vodan voz kechishi, sud hujjatlari ustidan protest keltirishi, ish bo‘yicha tushuntirishlar berishi mumkin. Ammo da’vogar roziligisiz u da’vo asosi yoki predmetini o‘zgartirishga haqli emas.

2024 yil oktyabridan 2025 yil iyunigacha bo‘lgan davrda fuqarolik ishlari bo‘yicha sudlarda prokuror ishtirokida birinchi instantsiyada – 2 431 ta, apellyatsiyada – 166 ta, kassatsiyada – 82 ta, taftish instantsiyasida – 62 ta ish ko‘rib chiqilgan.

Bu ko‘rsatkichlar sudlar bilan birgalikda prokurorlar oldidagi ish hajmi tobora ortib borayotganidan dalolat beradi.

Prokurorlar fuqarolar va tadbirkorlik sub’ektlarining qonuniy huquq hamda manfaatlarini himoya qilishda, ularning buzilgan huquqlarini tiklashda muhim o‘rin tutadi.

Sudlar bilan hamkorlikda olib borilayotgan bu faoliyat kelgusida ham samarali davom ettirilishiga ishonch bildiriladi.

Erkin UTENIYAZOV,
Qoraqalpog’iston Respublikasi sudining sudyasi

ONA TABIAT NE’MATLARDAN OQILONA FOYDALANISH – QONUN TALABI

Ekologiya va tabiat ne’matlaridan noto‘g’ri foydalanish, yoki ularga zarar etkazish jinoyat hisoblanadi. Chunki ona tabiat — insoniyatning hayotiy manbai, jamiyat taraqqiyoti va kelajak avlodlar salomatligining asosidir. Mamlakatimizda tabiatni asrab-avaylash, er va suv resurslaridan oqilona foydalanish, atrof-muhitni muhofaza qilish sohasida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Davlat dasturlari va qabul qilinayotgan qonun hujjatlari orqali barqaror rivojlanishni ta’minlash, ekologik madaniyatni yuksaltirish va tabiiy boyliklarni muhofaza qilish ustuvor vazifa qilib belgilangan.

Er va er osti boyliklari har bir mamlakatning eng muhim milliy boyliklari hisoblanadi. Ular nafaqat iqtisodiyotning turli sohalari uchun asosiy manba, balki xalqning hayot sifati va kelajak avlodlar farovonligi uchun ham bebaho xazinadir.

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 197-moddasida er yoki er osti boyliklaridan foydalanish qoidalarini buzish jinoyat hisoblanishi belgilab qo‘yilgan. Bu norma tabiiy resurslardan oqilona va adolatli foydalanishni ta’minlash, shu bilan birga ularni muhofaza qilish maqsadida joriy etilgan.

Shuningdek, 197-1-moddada sug’oriladigan erlarni o‘zboshimchalik bilan egallab olish holatlariga qarshi kurashish normalari belgilangan. Erdan foydalanuvchi yoki ijarachi o‘z hududida erning o‘zboshimchalik bilan egallab olingani haqida ma’lum bo‘lsa, u bu holat haqida tegishli organlarga xabar berishga majbur. Agar bu burch bajarilmasa yoki chora ko‘rilmasa, shaxs javobgarlikka tortilishi mumkin.

Er va er osti resurslaridan noto‘g’ri foydalanish tuproqning degradatsiyasiga, suv resurslarining ifloslanishiga va ekologik muvozanat buzilishiga olib kelishi mumkin. Sug’oriladigan erlarni o‘zboshimchalik bilan egallab olish esa nafaqat qonunbuzarlik, balki aholining turmush tarziga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Shuningdek, er qazilmalari, suv zaxiralari va mineral resurslar mamlakat iqtisodiyotining barqaror o‘sishiga xizmat qiladi. Belgilangan tartib-qoidalarga amal qilish har bir fuqaro va korxonaning burchi hisoblanadi.

Jinoyat kodeksining mazkur moddalarida jarima, ma’lum huquqdan mahrum qilish, majburiy jamoat ishlari, ayrim hollarda esa ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish jazo choralari belgilangan.

Er va er osti boyliklari – har birimizning umumiy boyligimizdir. Ularni asrab-avaylash, qonun doirasida va oqilona foydalanish har birimizdan mas’uliyat talab etadi. Chunki bugungi kunning to‘g’ri munosabati ertangi avlod uchun munosib meros qoldirish demakdir.

Jasur URAZBAEV,

Qoraqalpog’iston Respublikasi sudi sudyasi

QARZ SHARTNOMASI: HUQUQIY SAVODXONLIK NIZOLARDAN ASRAYDI

Bugungi kunda sudlarda qarz undirish bilan bog’liq ishlar tobora ko‘payib borayotgani kuzatilmoqda. Aksariyat hollarda fuqarolar qarz berish yoki olish jarayonida huquqiy talablarga emas, balki oddiy tilxatga tayanadi. Ammo shundan kelib chiqib, keyinchalik turli nizolar yuzaga keladi. Hammamizga ma’lumki, qonunni bilmaslik javobgarlikdan ozod qilmaydi. Shuning uchun har bir fuqaro huquqiy munosabatga kirishishdan oldin, o‘zining amalga oshirmoqchi bo‘layotgan harakatlari haqida etarli huquqiy tushunchaga ega bo‘lishi zarur.

O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksida qarz shartnomasining turlari, shartlari, qarz oluvchining qarzni qaytarish majburiyatlari, qarz shartnomasi shartlari buzilganda kelib chiqadigan oqibatlar hamda bunday shartnomalar yuzasidan nizolashish tartiblari aniq belgilab qo‘yilgan. Kodeksga ko‘ra, qarz shartnomasi deganda bir taraf – qarz beruvchi ikkinchi tarafga – qarz oluvchiga pul yoki mol-mulk topshiradi va qarz oluvchi belgilangan muddatda shu miqdordagi pul yoki mol-mulkni qaytarish majburiyatini o‘z zimmasiga oladi. Shartnoma qarzdor amaliy ravishda mablag’ yoki mol-mulkni olgan paytdan kuchga kiradi. Agar qarz summasi bazaviy hisoblash miqdorining o‘n baravaridan ko‘p bo‘lsa, fuqarolar o‘rtasidagi shartnoma albatta yozma shaklda tuzilishi shart. Taraflardan biri yuridik shaxs bo‘lsa, summaga qaramasdan shartnoma yozma ravishda rasmiylashtirilishi lozim. Ko‘pincha xalq orasida tilxat yozish bilan cheklaniladi va sudga da’vo arizalari shu tilxat asosida kiritiladi. Aslida esa tilxat ham yozma shartnoma sifatida huquqiy kuchga ega.

Biroq yozma shaklga rioya qilinmasa, bu shartnomani haqiqiy emas, deb topish uchun asos bo‘lmaydi. Lekin nizo kelib chiqsa, taraflar guvohlar ko‘rsatmasi bilan emas, balki yozma dalillar yordamida shartnoma mavjudligini yoki uning bajarilganligini isbotlashi mumkin. Masalan, agar qarzni bo‘lib-bo‘lib qaytarish nazarda tutilgan bo‘lsa va qarzdor belgilangan to‘lov muddatini buzsa, qarz beruvchi qolgan qarzning barchasini foizi bilan birga muddatidan oldin qaytarishni talab qilishga haqli. Shuningdek, qarzdor aslida pul yoki mol-mulkni olmaganini yoki shartnomada ko‘rsatilganidan kam miqdorda olganini isbotlasa, da’vo qila oladi.

Amaliyotda eng ko‘p uchraydigan holat – qarzdor qarzini qaytarsa-da, oldin yozgan tilxatini qarz beruvchidan qaytarib olmagani. Bu esa keyinchalik katta muammolarga sabab bo‘lishi mumkin, chunki guvohlarning ko‘rsatmasi bilan qarz qaytarilganini isbotlab bo‘lmaydi. Shuning uchun qarzdor qarzni qaytarganda qarz beruvchidan albatta tilxat yoki qaytarilgan hujjatni talab qilishi shart. Qonunga ko‘ra, qarz beruvchi qarzdorning talabiga binoan qarz qaytarilganini tasdiqlovchi tilxat berishi kerak yoki avval yozilgan tilxatni qaytarishi zarur. Agar qaytarishning imkoni bo‘lmasa, bu holat qarz beruvchi tomonidan berilgan yangi tilxatda albatta ko‘rsatilishi shart.

Sud amaliyotidan olingan misolda ham da’vogar R.K. javobgar K.G’.dan 10.000.000 so‘m qarz undirish haqidagi da’vo arizasi bilan sudga murojaat qilgan. Sud majlisida javobgar K.G’. da’vogar R.K.dan olgan qarzini to‘liq qaytarib berganligini, buni guvoh S.K. tasdiqlashini bildirgan. Biroq javobgar K.G’. qarz beruvchi R.K.dan o‘zining qarz olgan vaqtida yozib bergan tilxatini qaytarib olmagan yoki qarz beruvchi R.K.dan qarzini qaytarib olganligi haqida tilxat yozdirib olmagan. Sud majlisida qarzdor qarzini qaytarganini aytsa-da, tilxatni qaytarib olmagani uchun guvoh ko‘rsatmasi etarli deb topilmagan. Natijada qarzdorning huquqiy imkoniyatlari cheklangan.

Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, har bir fuqaro qarz olish yoki berishda qonun talablariga amal qilishi shart. Yozma shartnoma tuzish, tilxat yozish va qarz qaytarilganda tegishli hujjatni qaytarib olish – bu nafaqat huquqiy talab, balki nizolarning oldini olishning eng samarali yo‘lidir.

Zulfiya BABADJANOVA,
Qoraqalpog’iston Respublikasi sudi sudyasi

“RAQAMLI SUD” KONTSEPTSIYASI: ODIL SUDLOVNING YANGI BOSQICHI

So‘nggi yillarda O‘zbekistonda sud-huquq islohotlari davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. “Raqamli O‘zbekiston — 2030” strategiyasi doirasida sudlar faoliyatida raqamlashtirish jarayonlariga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu esa fuqarolarning sudga murojaat qilish imkoniyatlarini kengaytirish, odil sudlovning shaffofligi va samaradorligini ta’minlash, sud tizimining ochiqligi va hisobdorligini oshirishga xizmat qiladi.

Prezidentimizning 2025 yil 21 avgustdagi PF-140-sonli Farmoni sud tizimida raqamli texnologiyalarni joriy etishning yangi bosqichini boshlab berdi. Mazkur hujjat nafaqat sud ishlarini yuritishda qog’oz shaklidan to‘liq voz kechishni, balki sun’iy intellekt texnologiyalari orqali “Raqamli sud” kontseptsiyasini amalga oshirishni ham nazarda tutadi.

Farmonda belgilangan vazifalar milliy qonunchilikdagi printsiplar bilan uyg’un. Xususan, Konstitutsiyaning 44-moddasida har bir shaxsning sudga murojaat qilish huquqi kafolatlangan. Shu nuqtai nazardan, raqamli texnologiyalar bu huquqni amalga oshirishda qulaylik va keng imkoniyat yaratadi.

Shuningdek, Xalqaro huquqning muhim hujjati — Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (10-modda) ham adolatli sudlovga bo‘lgan huquqni e’tirof etadi. Demak, “Raqamli sud” kontseptsiyasi orqali O‘zbekiston xalqaro standartlarga uyg’un yo‘nalishda harakat qilayotgani yaqqol namoyon bo‘ladi.

“Raqamli sud” kontseptsiyasi amalga oshirilganda qator huquqiy va amaliy afzalliklarga erishiladi:

Sun’iy intellekt orqali prognozlash – sud jarayonining taxminiy natijasi va sud xarajatlari oldindan hisoblanadi. Bu fuqarolar va tadbirkorlik sub’ektlari uchun huquqiy tavakkalchilikni baholash imkonini beradi.

Elektron murojaat va masofaviy ishtirok – sud jarayonlarida ishtirokchilar sud binolariga tashrifsiz, onlayn tarzda qatnashadi. Bu nafaqat vaqt va xarajatlarni tejaydi, balki sud jarayonlarining ochiqligini ham ta’minlaydi.

Hujjat aylanmasi shaffofligi – taraflar ish materiallari bilan elektron shaklda tanishishi mumkin. Bu sudda ayrim hollarda uchraydigan ortiqcha to‘siqlarni bartaraf etadi.

Avtomatik jarayonlar – ijro varaqalarining avtomatik yuborilishi, bayonnomalarning sun’iy intellekt tomonidan real vaqtda tayyorlanishi orqali inson omillari va suiiste’mollar ehtimoli kamayadi.

Sud tizimida raqamlashtirishning ilmiy ahamiyati shundaki, u “kiber huquq” sohasida yangi tadqiqotlarni talab etadi. Sud jarayonlarida sun’iy intellektdan foydalanish — klassik protsessual huquq normalarini qayta ko‘rib chiqishni taqozo etadi. Masalan, sun’iy intellekt orqali tayyorlangan bayonnoma yoki hujjatning yuridik kuchga egaligi, elektron dalillarni baholash tartibi kabi masalalar alohida ilmiy tadqiqotlarni talab qiladi.

Amaliy jihatdan esa, “Raqamli sud” kontseptsiyasi sudlarning samaradorligini oshirib, iqtisodiy va fuqarolik aylanmasida huquqiy barqarorlikni ta’minlaydi. Sud jarayonlarining tezkor va shaffof o‘tishi tadbirkorlik muhitini yaxshilashga xizmat qiladi.

“Raqamli sud” kontseptsiyasining joriy etilishi — sud tizimida yangi davrni boshlab beradi. Endi sud ishlari zamonaviy texnologiyalar yordamida tezroq, shaffof va oddiy tarzda amalga oshiriladi. Fuqarolar ham, tadbirkorlar ham sudga murojaat qilishda ortiqcha ovoragarchilikka duch kelmaydi, ular uchun qulay va ishonchli sharoit yaratiladi.

Ya’ni raqamli texnologiyalar sudni xalqqa yaqin, ochiq va haqiqiy adolat qo‘rg’oniga aylantiradi.

Polat DOSHMURATOV,

Qoraqalpog’iston Respublikasi sudi sudyasi

EKOLOGIYA – QONUN HIMOYASIDA

Insoniyat taraqqiyoti va sanoat rivojlanishi turmush darajasini yaxshilash bilan bir qatorda, tabiat va atrof-muhitga jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Bugungi kunda havo ifloslanishi, suv tanqisligi, cho‘llanish jarayonlari, chang bo‘ronlari kabi ekologik muammolarni bartaraf etishda nafaqat ma’naviy, balki huquqiy mas’uliyat ham katta ahamiyatga ega.

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 62-moddasida fuqarolar atrof tabiiy muhitga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lishga majburligi belgilab qo‘yilgan. Shuningdek, 68-moddaga ko‘ra er, er osti boyliklari, suv, o‘simlik va hayvonot dunyosi umummilliy boylik hisoblanadi va davlat muhofazasi ostidadir.

Ana shu normalardan kelib chiqib, mamlakatimizda muhim bo‘lgan “Tabiatni muhofaza qilish to‘g’risida”gi, “Ekologik ekspertiza to‘g’risida”gi , “Alohida muhofaza etiladigan tabiiy hududlar to‘g’risida”gi qonunlar qabul qilindi.

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining XIV bobi (193–204-moddalar)da atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiatdan foydalanish sohasidagi jinoyatlar uchun javobgarlik nazarda tutilgan. Jumladan, er va suv resurslarini ifloslantirish, noqonuniy daraxt kesish yoki hayvonot dunyosiga zarar etkazish, erlarning unumdorligini yo‘qotish, ularni zararlantirish, sanoat chiqindilarini qonunga xilof ravishda tashlash kabi qilmishlar og’ir jinoyat hisoblanadi va ular uchun qonunchilikda qat’iy jazo choralari belgilangan.

Bundan tashqari, Ma’muriy javobgarlik to‘g’risidagi kodeksning VIII bobi (65-96-moddalar)da ekologiya va tabiatdan foydalanish sohasidagi huquqbuzarliklar uchun jazo choralari ko‘rsatilgan. Masalan, erlardan xo‘jasizlarcha foydalanish yoki ularni yaroqsiz holga keltirish, suv, havo va atrof-muhitni ifloslantirish, o‘simlik va hayvonot dunyosiga zarar etkazish uchun ma’muriy jarimalar va boshqa choralar belgilangan.

Huquqiy asoslardan ko‘rinadiki, tabiatga etkazilgan har bir zarar uchun javobgarlik muqarrar. Bu esa davlatimiz atrof-muhitni muhofaza qilish masalasiga katta ahamiyat qaratayotganini ko‘rsatadi.

Shu bois, tabiatga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lish — faqat ma’naviy burch emas, balki qonun oldidagi javobgarlik hamdir.

Alisher AMETOV,

Qoraqalpog’iston Respublikasi sudining sudyasi

IQTISODIY SUDLARDA YANGI QONUNNING AHAMIYATI

2025 yil 20 fevralda qabul qilingan O‘RQ-1032-sonli qonun davlat boji masalalariga yangi tartiblar kiritdi. Bu o‘zgarishlar, ayniqsa, iqtisodiy sudlar faoliyati uchun katta ahamiyat kasb etadi.

Eng avvalo, elektr va issiqlik energiyasi etkazib beruvchi tashkilotlar iste’molchilar qarzdorligi bo‘yicha sudga murojaat qilganda davlat bojini to‘lashdan ozod etildi. Bu orqali ular uchun moliyaviy engillik yaratildi va qarzdorlikni undirish jarayoni ancha osonlashdi. Natijada iqtisodiy sudlarga murojaat qilish tezlashib, ularda ishlarni ko‘rib chiqish samarasi oshishi kutilmoqda.

Shu bilan birga, agar sud da’voni rad etsa, davlat bojini xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotning o‘zi to‘laydi. Bu tartib iqtisodiy sudlarda adolatni ta’minlaydi, suiiste’mol holatlarini oldini oladi.

Qonunga kiritilgan o‘zgarishlar xorijiy kompaniyalar uchun ham ahamiyatlidir. Ular vakolatxonalarini akkreditatsiya qilishda davlat bojini qaysi muddat uchun to‘lashini aniq bilib, o‘z faoliyatini rejalashtirishda qiyinchilikka duch kelmaydi. Bu esa investitsiya muhitini yaxshilashga xizmat qiladi.

Yakuniy natijada, yangi qonun iqtisodiy sudlar uchun:

murojaatlar tartibini engillashtiradi;

qarzdorlikni undirish jarayonini tezlashtiradi;

adolat va shaffoflikni kuchaytiradi;

tadbirkorlik sub’ektlari uchun huquqiy ishonchni mustahkamlaydi.

Demak, O‘RQ-1032-sonli qonun iqtisodiy sudlarning samarali ishlashi va iqtisodiy munosabatlarda barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi.

Alisher AYAPOV,

Qoraqalpog’iston Respublikasi sudi sudyasi

DAVLAT XIZMATCHISI — QONUN HIMOYASIDA

O‘zbekistonda davlat fuqarolik xizmatini yangi bosqichga olib chiqish yo‘lida islohotlar izchil davom etmoqda. 2022 yil 10 noyabrdan kuchga kirgan “Davlat fuqarolik xizmati to‘g’risida”gi Qonun bu yo‘nalishdagi muhim qadamlardan biri bo‘ldi.

Qonunga ko‘ra, davlat xizmatchilari uchun aniq huquq va majburiyatlar belgilandi, shu bilan birga ularning manfaatlarini himoya qilishning yangi huquqiy mexanizmlari joriy etildi.

Agar davlat organi qabul qilgan qaror qonunga zid bo‘lsa yoki mansabdor shaxsning harakati (yoki harakatsizligi) natijasida xizmatchining huquqlari buzilsa, u endi qo‘l qovushtirib o‘tirishi shart emas. Qonun xizmatchiga uchta yo‘ldan birini tanlash imkonini beradi ya’ni yuqori turuvchi davlat organiga shikoyat qilish, maxsus vakolatli davlat organiga murojaat qilish, sud orqali o‘z huquqini talab qilish.

Ayniqsa, “Ma’muriy sud ishlarini yuritish to‘g’risida”gi Kodeks davlat xizmatchilari uchun katta imkoniyat ochadi. Bu kodeks orqali xizmatchi o‘z huquq va manfaatlarini sudda qonuniy asosda himoya qilishi mumkin.

Prezidentning 2025 yil 19 iyundagi «Davlat fuqarolik xizmatini yangi yondashuvlar asosida tashkil etish hamda professional va natijadorlikka yo‘naltirilgan davlat xizmatchilari korpusini shakllantirish chora-tadbirlari to‘g’risida»gi PF–95-son Farmoni bilan davlat xizmatchilari lavozimlarining yagona reestri tasdiqlandi. Bu esa xizmat tizimini yanada ochiq va samarali qilishga xizmat qiladi.

Davlat xizmatchisi endi o‘z huquqlarini himoya qila oladigan to‘liq mexanizmga ega. Bu, avvalo, adolatli va samarali davlat xizmatini shakllantirish, xizmatchilarning mas’uliyati va ishga ishtiyoqini oshirishga xizmat qiladi.

Kamalatdin XO‘JAMURATOV,
Qoraqalpog’iston Respublikasi ma’muriy sudi sudyasi