РАҚАМЛИ СУД АМАЛИЁТИ ВА КОРРУПЦИЯГА ҚАРШИ КУРАШИШ МАСАЛАЛАРИ МУҲОКАМА ҚИЛИНДИ

 

Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университетининг юридика факультети профессор-ўқитувчилари ва талабалари билан судьялар иштирокида учрашув ўтказилди. Тадбирда суд тизимини рақамлаштириш, коррупцияга қарши курашиш ва Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарорларининг мазмун-моҳияти кенг жамоатчиликка тушунтирилди.

 

 

 

Учрашувда Қорақалпоғистон Республикаси маъмурий суди судьяси А. Иматов суд тизимида коррупциянинг олдини олиш, давлат хизматларини рақамлаштириш ҳамда сунъий интеллект технологияларини жорий этиш бўйича амалга оширилаётган ислоҳотлар ҳақида маълумот берди. Таъкидланидек, суд жараёнларининг электронлаштирилиши шаффофликни ошириб, инсон омилини камайтиришга хизмат қилади.

 

 

 

Шунингдек, Нукус туманлараро маъмурий суди судьяси Қ. Бабаназаров 2025 йил 24 ноябрда қабул қилинган Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 23-сонли қарори мазмун-моҳиятини ёритиб, мазкур қарор суд амалиётида ягона ёндашувни таъминлашга қаратилганини қайд этди.

 

 

Судьялар ўз маърузаларида суд фаолиятини рақамлаштириш фуқароларнинг судларга мурожаат қилишини соддалаштириши, масофавий иштирок, электрон ариза топшириш ва суд ҳужжатларини онлайн олиш имкониятларини янада кенгайтиришини таъкидладилар. Бу ўз навбатида одил судловга эришиш даражасини оширишга хизмат қилади.

 

 

Тадбир якунида талабалар ўзларини қизиқтирган саволларга жавоб олиб, суд тизимида амалга оширилаётган ислоҳотлар юзасидан фикр алмашдилар.

ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ – АМАЛИЁТДА

Амударё туман суди биносида Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг яқинда қабул қилинган муҳим қарорлари мазмун-моҳиятини ўрганишга бағишланган ўқув-семинари бўлиб ўтди. Тадбирда судялар, давлат органлари ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ходимлари иштирок этиб, суд амалиётига татбиқ этилаётган янгиликлар юзасидан фикр алмашдилар.

 

Семинарнинг асосий мақсади – Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2025 йил 24 ноябрдаги “Судлар томонидан шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонунчиликни қўллаш амалиёти ҳақида”ги 21-сонли, “Жиноят учун жазо тайинлаш амалиёти тўғрисида”ги қарорга ўзгартириш киритиш ҳақида”ги 22-сонли ҳамда айрим Пленум қарорларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисидаги 23-сонли қарорларининг мазмун-моҳиятини кенг жамоатчиликка ва ижрочиларга етказишдан иборат бўлди.

 

Тадбирда сўзга чиққан Жиноят ишлари бўйича Амударё туман судининг раиси Жасурбек Балтабаев таъкидлаганидек, Олий суд Пленумининг 22-сонли қарори билан жазо тайинлашда мутаносиблик принципига асосланиш ва ҳуқуқий таъсир чоралари қонунда назарда тутилган мақсадларга эришиш учун етарли бўлиши кераклиги белгиланган. Шунингдек, эндиликда шахсни ўта хавфли ресидивист деб топишда нафақат Ўзбекистон, балки бошқа давлат судларининг ҳукмлари ҳам ҳисобга олиниши мумкин. Қолаверса, Қарор билан жазо тайинлашнинг ўзига хос тартиблари киритилмоқда. Эндиликда судларга жиноят содир этган вояга етмаганларга нисбатан жазо ўрнига кўпроқ мажбурлов чораларини қўллаш тавсия этилади.

 

Фуқаролик ишлари бўйича Амударё туман суди раиси Адилбек Сейтназаров интернет тармоғида шаън ва қадр-қимматни камситувчи маълумотлар тарқатилганда қўлланиладиган чоралар ҳақида тушунтириш берди. Агар ижтимоий тармоқларда шахс ҳақида ҳақиқатга тўғри келмайдиган маълумотлар тарқатилса, жабрланувчи нафақат раддия беришни, балки ушбу маълумотларни ўчириб ташлаш, қидирув тизимларидан олиб ташлаш ҳамда маънавий зарарни ундиришни талаб қилиши мумкин. Эътиборли жиҳати шундаки, тарқатилган маълумотнинг ҳақиқатга тўғри келишини исботлаш мажбурияти эндиликда маълумотни тарқатган жавобгар зиммасига юклатилади.

 

Семинар давомида фуқаролик ишлари бўйича Амударё туман судининг судяси Муҳаббат Кайпова Пленумнинг 22- ва 23-сонли қарорлари билан амалдаги қонунчиликка киритилган ўзгартиришларга эътибор қаратди. У ўз нутқида кредит муносабатлари ва жазо тайинлаш амалиётидаги янгиликларни шарҳлаб берди.

 

Қайд қилинганидек, Пленумнинг 23-сонли қарори билан кредит шартномалари бўйича низоларни ҳал қилишда адолатли ёндашув белгиланди. Хусусан, агар қарз олувчи кредитни қайтариш муддатини бузса, банк дарҳол кредитнинг қолган барча қисмини ундиришни талаб қила олмайди. Дастлаб муддати ўтган қисмни ундириш чоралари кўрилиши керак. Фақат шундан кейингина, натижа бўлмаса, кредитнинг тўлиқ суммасини муддатидан олдин ундириш масаласи қўйилиши мумкин. Бу фуқароларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишда муҳим кафолатдир.

 

Шунингдек, судя Муҳаббат Кайпова жиноят ишлари бўйича жазо тайинлашдаги ўзгаришларга ҳам тўхталди. 22-сонли Пленум қарорига кўра, Конституциямизнинг 20-моддасига асосан, шахсга нисбатан қўлланиладиган ҳуқуқий таъсир чоралари мутаносиблик принципига асосланиши шарт. Судларга вояга етмаганларга нисбатан жазо ўрнига мажбурлов чораларини кенгроқ қўллаш тавсия этилмоқда. Яна бир муҳим жиҳат: жамоат хавфсизлигига таҳдид солувчи материалларни интернетда тарқатган шахсларга озодликни чеклаш жазоси тайинланганда, уларга Интернетдан фойдаланишни тақиқлаш каби қўшимча чекловлар белгиланиши мумкинлиги тушунтирилди.

 

Тадбир якунида иштирокчилар ўзларини қизиқтирган саволларга судялардан батафсил жавоб олдилар. Ушбу Пленум қарорларининг амалиётга тўғри татбиқ этилиши фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилишга хизмат қилиши таъкидланди.

ҚОНУН ҚЎЛЛАНИЛИШИДА ЯГОНА ЁНДАШУВ — СУД АМАЛИЁТИНИНГ УСТУВОР ВАЗИФАСИ

 

Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакил девонининг Қорақалпоғистон Республикасидаги сектори, Мажбурий ижро бюроси ва Савдо-саноат палатаси Қорақалпоғистон Республикаси бошқармаларида тегишли соҳа вакиллари билан Қорақалпоғистон Республикаси маъмурий суди судьялари Г.Байназарова, К.Хожамуратов ва Ж.Аймаганбетовалар иштирокида ўқув-семинар бўлиб ўтди.

 

Семинарда суд амалиётида қонун ҳужжатларини бир хил қўллашни таъминлаш, фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини самарали ҳимоя қилишга қаратилган долзарб масалалар атрофлича муҳокама қилинди.

 

Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2025 йил 24 ноябрдаги 23-сонли қарори билан бир қатор қарорларга киритилган ўзгартиш ва қўшимчалар мазмун-моҳияти кенг ёритилди. Мазкур ўзгартишлар кредит ва гаров муносабатлари, ижро иши юритиш ҳамда ерга оид низоларни кўриб чиқиш тартибини такомиллаштиришга қаратилгани таъкидланди.

 

Судьялар томонидан кредитни муддатидан олдин ундириш шартлари, гаровдаги мол-мулкка ундирув қаратиш тартиби, ер ижараси муносабатларида юзага келаётган низоларни ҳал этишда ягона ёндашувни таъминлаш, шунингдек, прокурор иштирокининг мажбурий ҳолатлари юзасидан аниқ тушунтиришлар берилди. Амалда учраётган муаммолар, суд амалиётидаги тафовутлар ва уларни бартараф этиш йўллари муҳокама қилинди.

 

Очиқ мулоқот шаклидаги семинарда иштирокчилар томонидан амалий саволлар берилди, судьялар эса қонун нормаларини тўғри қўллаш бўйича аниқ мисоллар асосида жавоблар берди.

СУНЪИЙ ИНТЕЛЛЕКТ ВА СУД: ЎЗБЕКИСТОНДА ОДИЛ СУДЛОВНИНГ ЯНГИ ДАВРИ

 

Сўнгги йилларда Ўзбекистонда суд-ҳуқуқ соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотлар давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланди. “Рақамли Ўзбекистон — 2030” стратегияси доирасида суд тизимини рақамлаштиришга, фуқароларнинг судга мурожаат қилиш имкониятларини кенгайтириш, одил судловнинг шаффофлигини таъминлаш ва ҳисобдорликни оширишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Бу жараён фуқароларнинг ҳуқуқий хавфсизлигини мустаҳкамлаш, иқтисодий ва ижтимоий фаолиятда ҳуқуқий барқарорликни таъминлашга хизмат қилади.

 

Президентимизнинг 2025 йил 21 августдаги “Судлар фаолиятига сунъий интеллект технологияларини жорий этиш орқали одил судловга эришиш даражасини ошириш ҳамда суд тизимининг моддий-техник таъминотини яхшилашга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида” Фармони суд тизимида рақамли технологияларни жорий этишнинг янги босқичини бошлаб берди. Мазкур ҳужжат нафақат суд ишларини қоғоз шаклидан тўлиқ воз кечиш, балки сунъий интеллект орқали “Рақамли суд” концепциясини амалга оширишни ҳам назарда тутади.

 

Фармонда белгиланган вазифалар миллий қонунчилик ва халқаро стандартлар билан уйғун. Хусусан, Конституциянинг 44-моддаси ҳар бир шахснинг судга мурожаат қилиш ҳуқуқини кафолатлайди, Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясининг 10-моддаси эса адолатли судловга эришиш ҳуқуқини эътироф этади. Шу боис “Рақамли суд” концепцияси Ўзбекистоннинг ҳуқуқий тизими ва халқаро стандартларга мувофиқ амалга оширилмоқда.

 

Рақамли суд тизими қатор ҳуқуқий ва амалий афзалликларни тақдим этади:

 

Сунъий интеллект орқали прогнозлаш: суд жараёнининг тахминий натижаси ва харажатлари олдиндан баҳоланади, фуқаролар ва тадбиркорлар учун ҳуқуқий таваккалчилик камаяди.

 

Электрон мурожаат ва масофавий иштирок: суд иштирокчилари бинога ташрифсиз, онлайн тарзда қатнашиши мумкин, бу вақт ва харажатларни тежайди ҳамда суд жараёнининг очиқлигини таъминлайди.

 

Ҳужжат айланмаси шаффофлиги: иш материаллари электрон шаклда тақдим қилиниши орқали ортиқча бюрократик тўсиқлар бартараф этилади.

 

Автоматик жараёнлар: ижро варақалари ва баённомалар сунъий интеллект томонидан тайёрланиши инсон омилларидан келиб чиқадиган суиистеъмол эҳтимолини камайтиради.

 

Суд тизимини рақамлаштиришнинг илмий аҳамияти ҳам катта. “Кибер ҳуқуқ” соҳасида янги тадқиқотларнинг зарурияти пайдо бўлади, шу жумладан, электрон далилларни баҳолаш, сунъий интеллект орқали тайёрланган ҳужжатнинг юридик кучга эгалиги масалалари алоҳида тадқиқотларни талаб қилади.

 

Амалий жиҳатдан эса, “Рақамли суд” концепцияси судларнинг самарадорлигини ошириб, иқтисодий ва фуқаролик айланмасида ҳуқуқий барқарорликни таъминлайди. Суд жараёнлари тезкор ва шаффоф ўтказилганда, тадбиркорлик муҳити ҳам ривожланади, фуқаролар судга мурожаат қилишда қийинчиликка дуч келмайди, ҳуқуқий барқарорлик эса мустаҳкамланади.

 

Эндиликда суд ишлари замонавий технологиялар ёрдамида тезроқ, шаффоф ва оддий тарзда амалга оширилади. Фуқаролар ва тадбиркорлар учун суд тизими нафақат очиқ, балки ишончли ва халққа яқин адолат қўрғонига айланади. Бу эса давлатнинг ҳуқуқ устуворлиги ва фуқароларнинг ҳуқуқий хавфсизлигини таъминлашда муҳим қадамдир.

 

 

Султанмурат ДАВЛЕТМУРАТОВ,

Жиноят ишлари бўйича Хўжайли тумани суди раиси

 

ПРЕЗИДЕНТ МУРОЖААТНОМАСИ: АДОЛАТ ЙЎЛИДАГИ ВАЗИФАЛАР

 

2025 йил 26 декабрь куни Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан Олий Мажлис ва халқимизга йўлланган Мурожаатнома нафақат йилнинг сарҳисоби, балки келгуси йилга қаратилган муҳим вазифаларни белгилавчи ҳужжат бўлди. Судья сифатида уни диққат билан ўрганиб чиқдим ва юртимизда одил судловни таъминлаш ҳамда фуқароларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишдаги аҳамиятини баҳоладим.

 

Мурожаатномада давлат раҳбари 2026 йилда амалга ошириладиган олти асосий йўналишни белгилаб, фуқароларни пассив кутиб ўтиришга эмас, балки ўз масъулияти ва меҳнати билан ўзгаришларни яратишга чақирди. Тарихий қадриятларимиз — бирдамлик ва маҳалла тизимининг аҳамияти ҳам қайд этилди. Шу боис 2026 йил “Маҳаллани ривожлантириш ва жамиятни такомиллаштириш йили” деб эълон қилиниши қўллаб-қувватланади.

 

Суд соҳасида эса энг долзарб муаммолар сифатида гиёҳвандлик, оилавий зўравонлик ва коррупция қайд этилди. Мамлакатда сўнгги икки йилда аёллар ва болаларга нисбатан 2 мингдан ортиқ оилавий зўравонлик ҳолати аниқланган, шунингдек 14 мингдан ортиқ гиёҳвандлик жинояти содир этилган. Судья сифатида таъкидлашим мумкинки, оиладаги зўравонлик — фақат ички масала эмас, бу бутун жамиятга дахлли, унинг олдини олишда барча давлат органлари, жумладан судлар ҳам сафарбар бўлиши лозим.

 

Коррупция масаласи ҳам алоҳида эътиборга молик. Суд соҳасидаги тажрибам шуни кўрсатадики, адолат ва қонун устуворлиги учун коррупцияга қарши қатъий чоралар жорий этилиши зарур. Мурожаатномада кўрсатилган комплаенс тизимлари ва ички назорат механизмлари бу борада муҳим қадам саналади.

 

Шу билан бирга, Президент Мурожаатномаси замонавий давлат бошқаруви ва одил суд-ҳуқуқ тизимини ривожлантириш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш ҳамда барча учун ишончли муҳит яратишга қаратилганлиги билан муҳим аҳамиятга эга.

 

 

Жанат АЙМАҒАНБЕТОВА,
Қорақалпоғистон Республикаси маъмурий суди судьяси

ЗЎРАВОНЛИККА ҚАРШИ ҚОНУН ВА АМАЛИЁТ

 

 

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 26-моддасига мувофиқ, ҳар бир инсоннинг шаъни ва қадр-қиммати дахлсиз бўлиб, ҳеч ким тазйиқ, зўравонлик ёки таҳқирлашга дучор этилмаслиги лозим. Мазкур конституцион тамойилдан келиб чиққан ҳолда мамлакатимизда хотин-қизларни зўравонликдан ҳимоя қилишга қаратилган мустаҳкам ҳуқуқий асослар яратилган.

 

 

 

Хусусан, “Хотин-қизларни тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни қабул қилиниб, унда жисмоний, руҳий, иқтисодий ва жинсий зўравонлик, шунингдек тазйиқ ва таъқиб тушунчаларига аниқ ҳуқуқий таъриф берилди. Қонунда жабрланувчиларни ҳимоя қилиш механизмлари, ҳимоя ордерини бериш тартиби ҳамда масъул давлат органларининг ваколатлари белгилаб қўйилган.

 

 

Жабрланувчиларни ҳимоя қилишнинг самарали ҳуқуқий воситаларидан бири сифатида ҳимоя ордери институти жорий этилган. Унга кўра, тазйиқ ёки зўравонликка дуч келган шахс ваколатли органлар ёки суд томонидан белгиланган муддатга ҳимоя ордери олиши мумкин. Ушбу ордер зўравонлик содир этган шахсга жабрланувчи билан алоқа қилиш, уни таъқиб этиш ёки қидиришни тақиқлайди. Амалиёт шуни кўрсатмоқдаки, ҳимоя ордери зўравонлик ҳолатларининг такрорланишини олдини олишда муҳим профилактик ҳуқуқий чора сифатида ўз самарасини бермоқда.

 

Шу муносабат билан жиноят ишлари бўйича Нукус тумани судининг тергов судьяси Г.Утепбергенова томонидан Нукус тумани ҳокимлигида учрашув ўтказилди. Унда туман ҳокимининг ўринбосари — Оила ва хотин-қизлар бўлими бошлиғи С.Абатова, туман ички ишлар бўлими хотин-қизлар масалалари бўйича катта инспектори, подполковник Р.Сарманова ва ибратли нуроний онахонлар иштирок этди.

 

 

Учрашув давомида хотин-қизлар ўртасида ҳуқуқбузарлик ва жиноятчиликнинг олдини олиш, зўравонлик ҳолатларига барҳам бериш бўйича амалга оширилаётган чора-тадбирлар муҳокама қилинди. Шунингдек, хотин-қизларни оилавий (маиший) зўравонликдан ҳимоя қилишнинг ҳуқуқий механизмлари, хусусан, ҳимоя ордерини бериш тартиби ва уни бузганлик учун белгиланган жавобгарлик масалаларига алоҳида эътибор қаратилди.

 

 

Тадбир доирасида тергов судьяси томонидан жамоатчилик иштирокида оилавий зўравонлик билан боғлиқ иш материали кўриб чиқилди. Аёлига нисбатан берилган ҳимоя ордери талабларини бузган ҳуқуқбузарга нисбатан қонунга мувофиқ маъмурий жарима жазоси тайинланди.

 

 

 

Бундай очиқ суд мажлислари аҳолининг ҳуқуқий онгини ошириш, зўравонликка нисбатан муросасиз муносабатни шакллантириш ҳамда фуқароларни қонунларга ҳурмат руҳида тарбиялашда муҳим аҳамият касб этади.

 

ГЕНДЕР ТЕНГЛИК — АДОЛАТ ВА ИНСОН ҚАДРИ УСТУВОРЛИГИНИНГ АСОСИ

 

Бугунги кунда гендер сиёсати инсон қадрини улуғлаш, адолатли жамият барпо этиш ва барқарор тараққиётга эришишнинг муҳим омилларидан бири сифатида қаралмоқда. Гендер тушунчаси хотин-қизлар ва эркаклар ўртасидаги муносабатларнинг сиёсат, иқтисодиёт, ҳуқуқ, таълим, маданият ва бошқа барча соҳалардаги ижтимоий жиҳатини ифодалайди. Гендер тенглик эса фақат аёллар ҳуқуқлари билан боғлиқ масала эмас, балки бутун жамият манфаатларига дахлдор ижтимоий адолат тамойилидир.

 

Ўзбекистонда сўнгги йилларда гендер тенгликни таъминлаш, хотин-қизларни зўравонлик ва камситишдан ҳимоя қилиш давлат сиёсати даражасига кўтарилди. Президентимиз Шавкат Мирзиёев Олий Мажлис ва Ўзбекистон халқига йўллаган мурожаатномасида бу масалага алоҳида тўхталиб, қуйидаги муҳим фикрларни таъкидлади:
“Ўзбекистонда – фуқароларимиз, тадбиркорларимиз ва инвесторларни ҳар қандай вазиятда ҳам ишончли ҳимоя қиладиган давлат бор, Конституция бор, қонунлар бор!”

 

Давлат раҳбари хотин-қизларнинг қадр-қимматини ҳимоя қилиш, болаларни зўравонликдан асраш қадимдан халқимиз учун шаън ва ғурур масаласи бўлиб келганини алоҳида таъкидлаб, жамиятимизда аёллар ва болаларга нисбатан зўравонлик ҳолатлари мавжудлиги асло қабул қилиб бўлмас ҳолат эканини очиқ-ойдин билдирди. Хусусан, мурожаатномада келтирилишича, сўнгги икки йилда аёллар ва болаларга нисбатан оилавий зўравонлик билан боғлиқ 2 мингдан зиёд жиноят ҳолати аниқланган.

 

Президент таъбири билан айтганда, оилавий зўравонлик фақат оиланинг ички иши эмас, балки бутун жамиятни ташвишга солиши лозим бўлган муаммодир. Аёлни ўз муаммоси билан ёлғиз қолдиришга ҳеч кимнинг ҳаққи йўқ. Шу боис, аёллар ва болаларга нисбатан зўравонликнинг олдини олиш бўйича республика мувофиқлаштирувчи кенгаши барча давлат идоралари ва фуқаролик жамияти институтларини сафарбар этган ҳолда, самарали тизим яратиши зарурлиги қайд этилди. Парламент ва жамоатчиликнинг фаол иштироки эса бу борада ижобий натижаларга олиб келиши шубҳасиз.

 

Ўзбекистонда гендер сиёсатининг ҳуқуқий асослари мустаҳкам шаклланган. 2019 йилда қабул қилинган “Хотин-қизлар ва эркаклар учун тенг ҳуқуқ ҳамда имкониятлар кафолатлари тўғрисида”ги Қонун миллий қонунчилигимизда гендер тенглик масаласини ҳуқуқий жиҳатдан мустаҳкамлади. Шунингдек, “Хотин-қизларни тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Қонун аёлларни жисмоний, жинсий, руҳий ва иқтисодий зўравонликдан муҳофаза қилишнинг аниқ механизмларини белгилаб берди.

 

2030 йилга қадар гендер тенгликка эришиш стратегияси эса аёлларнинг ижтимоий, иқтисодий ва сиёсий фаоллигини оширишга хизмат қилмоқда. Гендер масалалари бўйича республика комиссияси фаолияти ҳам давлат сиёсатини изчил амалга оширишда муҳим ўрин тутади.

 

 

Ўзбекистонда гендер тенгликни таъминлаш ва зўравонликка қарши курашиш бўйича қатъий сиёсий ирода мавжуд. Қонунлар қабул қилинди, институтлар шакллантирилди. Энди эса ушбу ҳуқуқий нормаларни амалиётга тўлиқ татбиқ этиш, жамиятда муросасиз муносабатни шакллантириш ҳар биримиздан масъулият талаб этади. Зеро, хотин-қизларнинг қадр-қимматини ҳимоя қилиш — адолатли жамият, мустаҳкам оила ва барқарор тараққиётнинг ишончли кафолатидир.

 

 

Зульфия БАБАДЖАНОВА,
Қорақалпоғистон Республикаси суди судьяси

СУДЛАРНИНГ ЧИНАКАМ МУСТАҚИЛЛИГИНИ ТАЪМИНЛАШ — ОДИЛ СУДЛОВ СИФАТИНИ ОШИРИШНИНГ МУҲИМ ОМИЛИ

 

Бугунги кунда жаҳонда глобал таҳдидлар трансформациялашаётган мураккаб шароитда ҳар бир давлат олдида, энг аввало, фуқароларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш, инсон учун муносиб ва фаровон ҳаёт кечириш шароитларини яратиш вазифаси турибди. Ушбу стратегик муҳим мақсадларга эришишда инсон ҳуқуқлари ва эркинликларини ҳимоя қилишни ўзининг асосий вазифаси этиб белгилаган давлат ҳокимиятининг мустақил тармоғи — суд ҳокимияти алоҳида аҳамият касб этади.

 

Шубҳасиз, судлар фаолияти самарадорлиги ва одил судлов сифати кўп жиҳатдан суд ҳокимиятининг чинакам мустақиллиги билан бевосита боғлиқ. Шу боис халқаро-ҳуқуқий ҳужжатларда ҳам суд ҳокимияти мустақиллигини таъминлашга оид аниқ кафолатлар белгиланган. Жумладан, БМТ томонидан 1985 йилда қабул қилинган Суд ҳокимияти мустақиллигининг асосий принципларининг 1-бандига мувофиқ, суд ҳокимияти мустақиллиги давлат томонидан кафолатланади ҳамда мамлакат Конституцияси ёки қонунларида мустаҳкамланади. Барча давлат органлари ва бошқа институтлар суд ҳокимияти мустақиллигини ҳурмат қилиши ва ҳимоя қилиши шарт.

 

Шу маънода, судларнинг чинакам мустақиллигини таъминлаш Ўзбекистон Республикасида давлат сиёсати даражасига кўтарилган. Муҳтарам Президентимиз Шавкат Мирзиёев таъкидлаганидек, «судлар фаолиятига ҳар қандай аралашиш одил судловга соя солиш ҳисобланади. Бу бўйича ҳам сўров, ҳам жавобгарлик қаттиқ бўлади».

 

Мамлакатимиз миллий ҳуқуқ тизимида суд ҳокимияти мустақиллиги алоҳида кафолатланган. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 136-моддасида судьялар мустақил эканлиги, фақат қонунга бўйсуниши, судьянинг одил судловни амалга ошириш фаолиятига ҳар қандай шаклда аралашишга йўл қўйилмаслиги ҳамда бундай аралашиш қонунга мувофиқ жавобгарликка сабаб бўлиши қатъий белгилаб қўйилган.

 

Ушбу конституциявий қоидалар қонунларимизда янада батафсил ривожлантирилган. Жумладан, “Судлар тўғрисида”ги Қонуннинг 67-моддасига кўра, судьяларнинг мустақиллиги қуйидаги кафолатлар орқали таъминланади:

судьяларни қонунда белгиланган тартибда сайлаш, тайинлаш ва озод қилиш;

судьяларнинг дахлсизлиги;

одил судловни амалга оширишда қатъий процессуал таомилларга риоя этилиши;

қарор қабул қилишда судьялар маслаҳатининг сир сақланиши ҳамда уни ошкор этишни талаб қилишнинг тақиқланиши;

судга ҳурматсизлик қилиш ёки муайян ишларни ҳал этишга аралашганлик, судьялар дахлсизлигини бузганлик учун жавобгарлик белгиланиши;

судьяларга давлат ҳисобидан уларнинг юксак мақомига муносиб моддий ва ижтимоий таъминот яратилиши.

 

Мазкур қонун нормалари талаблари бузилган тақдирда, қонунчиликда тегишли жавобгарлик чоралари назарда тутилган. Хусусан, судга ҳурматсизлик қилганлик учун Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 180-моддасида, тергов ёки суд ишларини ҳал этишга аралашганлик учун эса Жиноят кодексининг 236-моддасида қатъий жавобгарлик белгиланган. Бу эса суд ҳокимияти мустақиллигига оид кафолатларни янада мустаҳкамлайди.

 

Хулоса қилиб айтганда, суд ҳокимиятининг мустақиллиги — одил судлов сифатини оширишнинг энг муҳим кафолатидир. Ушбу тамойил Конституция ва қонунларимизда алоҳида мустаҳкамлаб қўйилган. Суд ҳокимияти мустақиллигига қарши қаратилган ҳар қандай ҳаракат ижтимоий хавфли қилмиш сифатида баҳоланиб, қонун билан жавобгарликка сабаб бўлади.

 

Муҳтарам Президентимиз Шавкат Мирзиёев таъкидлаганидек, «судларнинг чинакам мустақиллигини таъминлаш биз учун энг устувор вазифадир. Айниқса, суд бирон-бир мансабдор шахс қўли етадиган идорага айланиб қолишига мутлақо йўл қўймаслик шарт».

 

Азат ИМАТОВ,
Қорақалпоғистон Республикаси маъмурий суди судьяси

БОЛА ҲУҚУҚЛАРИ — ДАВЛАТ ҲИМОЯСИДАГИ ОЛИЙ ҚАДРИЯТ

Бола ҳуқуқлари — бу ҳар бир бола, яъни 18 ёшга тўлмаган шахс ҳеч қандай чекловларсиз эга бўлиши лозим бўлган асосий ҳуқуқ ва эркинликлар мажмуидир. Болалар ва ёшлар катталар билан бир хил инсон ҳуқуқларига эга экани халқаро ҳамжамият томонидан тўла тан олинган. Шу билан бирга, болаларнинг жисмоний ва руҳий жиҳатдан ҳимояга муҳтожлиги улар учун қўшимча кафолатлар ва алоҳида ғамхўрлик зарурлигини ҳам тақозо этади.

Бола ҳуқуқлари тушунчаси ўз илдизини Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясининг асосий ғояларидан олади. Мазкур ҳужжатда “оналик ва болалик алоҳида ғамхўрлик ва ёрдам олиш ҳуқуқини беради”, деб белгилаб қўйилган. Бу норма болаларнинг барча умумий инсон ҳуқуқларига тенг эгалигини эътироф этган ҳолда, уларни ҳимоя қилишга алоҳида ёндашув зарурлигини кўрсатади.

1989 йил 20 ноябрда қабул қилинган БМТнинг Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенцияси болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш соҳасидаги энг муҳим халқаро ҳужжат ҳисобланади. Ушбу Конвенция инсоният тарихида энг кўп ратификация қилинган инсон ҳуқуқлари шартномаси сифатида болалар ҳаётида туб бурилиш ясади. Ўзбекистон Республикаси мазкур Конвенцияга 1992 йил 9 декабрда қўшилиб, болалар олдидаги халқаро мажбуриятларни ўз зиммасига олди.

Шундан сўнг Ўзбекистон Конвенцияга доир болалар савдоси, болалар фоҳишабозлиги, болалар порнографияси ҳамда болаларнинг қуролли можароларда иштирокига оид Факультатив протоколларни ҳам ратификация қилди. Давлат томонидан Конвенция ижроси юзасидан БМТнинг Бола ҳуқуқлари бўйича қўмитасига мунтазам равишда миллий ҳисоботлар тақдим этиб келинмоқда.

Конвенцияда болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг асосий принципи сифатида “боланинг энг яхши манфаати” тамойили белгиланган. Бу тамойил ҳар қандай қарор, чора-тадбир ёки ҳуқуқий таъсир аввало боланинг манфаатига хизмат қилиши шартлигини англатади.

Ўзбекистон Республикаси Конституциясида ҳам болалар ҳуқуқлари алоҳида ўрин эгаллайди. Асосий қонуннинг XIV боби “Оила, болалар ва ёшлар” деб номланиб, унда давлатнинг болалар олдидаги мажбуриятлари мустаҳкамланган. Жумладан, Конституцияга кўра, боланинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини таъминлаш, унинг жисмоний, ақлий ва маданий жиҳатдан тўлақонли ривожланиши учун энг яхши шарт-шароитларни яратиш давлатнинг бевосита мажбурияти ҳисобланади.

Сўнгги йилларда мамлакатимизда “ҳеч бир бола эътибордан четда қолмайди” деган тамойил асосида болалар манфаатларига қаратилган кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилмоқда. “Инсон қадри учун” ғояси ҳамда “ҳеч кимни орқада қолдирмаслик” принципи доирасида янгиланган Конституцияда болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилишга доир кафолатлар янада кучайтирилди.

Айниқса, 2024 йил 14 ноябрда қабул қилинган “Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Қонун болаларга нисбатан зўравонликка қарши курашишда янги босқични бошлаб берди. Ушбу қонун билан болаларга нисбатан зўравонлик шакллари учтадан олтитагача кенгайтирилиб, ғамхўрлик қилмаслик, эксплуатация ва буллинг каби ҳолатлар ҳам ҳуқуқий жиҳатдан аниқ белгилаб қўйилди.

Мазкур йўналишдаги ислоҳотларнинг мантиқий давоми сифатида 2025 йил 24 декабрь куни “2026–2030 йилларга мўлжалланган Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегиясини тасдиқлаш тўғрисида”ги Президент Фармони қабул қилинди. Ушбу ҳужжат болаларни ҳимоя қилишга қаратилган давлат сиёсатини тизимли ва узоқ муддатли асосда амалга оширишни кўзда тутади.

Стратегияга мувофиқ, зўравонликдан жабрланган ёки хавф остидаги болаларга давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатиш, уларнинг дастлабки кўрсатувларини видеойозув орқали қайд этиш, васийлик ва ҳомийлик органлари иштирокини таъминлаш, шунингдек, болаларга нисбатан зўравонлик ҳақида хабар бермаган мансабдор шахслар учун жавобгарлик жорий этиш каби муҳим механизмлар белгиланди.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистонда болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш соҳасида қабул қилинган қонунлар ва Президент Фармонлари болани ҳимоя қилишни фақат оила ёки алоҳида институтлар вазифаси эмас, балки бутун жамиятнинг умумий масъулияти сифатида белгиламоқда. Боланинг ҳуқуқи ва қадри — давлат сиёсатидаги энг олий қадрият сифатида эътироф этилиб, уни таъминлашга қаратилган ислоҳотлар изчил давом этмоқда.

Алишер АМЕТОВ,

Қорақалпоғистон Республикаси судининг судьяси

БОЛА ҲУҚУҚЛАРИ КАФОЛАТИ КУЧАЙТИРИЛМОҚДА

Жамият тараққиётининг энг муҳим кўрсаткичи — болага бўлган муносабатдир. Зеро, боланинг ҳуқуқ ва манфаатлари ишончли ҳимоя қилинган мамлакатдагина барқарор келажак пойдевори мустаҳкам бўлади. Шу маънода, Давлатимиз раҳбари томонидан қабул қилинган “2026–2030 йилларга мўлжалланган Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегиясини тасдиқлаш тўғрисида”ги Фармон Ўзбекистонда инсонпарвар сиёсатнинг янги босқичини бошлаб берди.

 

 

Глобаллашув жараёнлари кучайган бугунги даврда болалар турли хавф-хатарлар — жисмоний тазйиқ, руҳий босим, ахборот муҳитидаги таҳдидлар ва кибербуллингга дуч келмоқда. Бундай шароитда болани ҳимоя қилиш масаласи фақат ижтимоий ёки оилавий муаммо эмас, балки давлат хавфсизлиги ва миллат генофондини асраш билан бевосита боғлиқ стратегик вазифа сифатида намоён бўлмоқда.

 

Қабул қилинган Стратегия болаларга нисбатан зўравонликнинг ҳар қандай кўринишига нисбатан «мутлақо муросасизлик» тамойилини давлат сиёсати даражасига олиб чиқди. Эндиликда бола ҳуқуқи бузилган ҳар қандай ҳолат жавобгарликсиз қолмайди.

 

Ўзбекистон мустақиллик йилларида бола ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича мустаҳкам ҳуқуқий база яратди. БМТнинг Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенциясига қўшилиши, “Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида”ги Қонун қабул қилиниши бунга ёрқин мисол. Аммо ҳаёт тўхтаб тургани йўқ — замон янги ёндашувларни талаб қилмоқда.

 

Янги Стратегия болани фақат жисмоний эмас, балки руҳий, ахборот ва ижтимоий хавфлардан ҳимоя қилишни ҳам ўз ичига олган яхлит тизимни шакллантиришни кўзда тутади. Бу эса давлат сиёсатининг инсон қадрига асосланганлигини янада мустаҳкамлайди.

 

2026–2027 йилларга мўлжалланган чора-тадбирлар дастурида жамиятда “бегона бола бўлмайди” деган қарашни қарор топтириш асосий устувор вазифа сифатида белгиланди. Болалар хавфсизлигини таъминлашда давлат идоралари билан бир қаторда маҳалла, таълим муассасалари, нодавлат ташкилотлар ва фуқаролик жамияти институтларининг роли кучайтирилади.

 

Ўзбекистоннинг халқаро ташаббусларга қўшилиши, жумладан, глобал болаларни ҳимоя қилиш механизмларида фаол иштирок этиши мамлакатимизнинг ушбу соҳада халқаро стандартларга содиқ эканини намоён этади.

 

Стратегиянинг ҳаётга татбиқ этилиши натижасида болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг мутлақо янги ижтимоий-ҳуқуқий модели шаклланади. Бу моделда давлат ва жамият масъулияти бир мақсад — боланинг бехавотир, соғлом ва бахтли улғайиши йўлида уйғунлашади.

 

Болани ҳимоя қилиш — бу келажакни ҳимоя қилишдир. Президент Фармони Ўзбекистонда бола қадри давлат сиёсатида энг олий мезон эканини яна бир бор тасдиқлади. Бу ҳужжат нафақат бугунги кун, балки эртанги авлодлар тақдири учун ҳам мустаҳкам ҳуқуқий ва маънавий қалқон бўлиб хизмат қилади.

 

Бауир

жан САБУРОВ,

жиноят ишлар бўйича Тўрткўл тумани судининг тергов судьяси

Skip to content