30Jun Yangiliklar

HOMIYLIK VA VASIYLIK BO‘YICHA SUD AMALIYOTI: HUQUQIY ASOSLAR VA DOLZARB MASALALAR

 

Inson huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish har qanday huquqiy davlatning ustuvor vazifalaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa, voyaga etmaganlar, muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan shaxslarning huquqlarini ta’minlashda vasiylik va homiylik instituti muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur institut nafaqat ijtimoiy muhofaza vositasi, balki inson huquqlarini ta’minlashning samarali huquqiy mexanizmi ham hisoblanadi.

 

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 78-moddasiga muvofiq, davlat etim bolalarni va ota-ona qaramog’idan mahrum bo‘lgan bolalarni boqish, tarbiyalash va o‘qitishni ta’minlaydi hamda bolalarning huquqlarini himoya qiladi. Ushbu konstitutsiyaviy norma vasiylik va homiylik munosabatlarini tartibga soluvchi barcha huquqiy mexanizmlarning asosini tashkil etadi.

 

Vasiylik va homiylikka oid munosabatlar O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi, Oila kodeksi hamda Vazirlar Mahkamasining vasiylik va homiylik sohasini tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlari bilan tartibga solinadi.

 

Fuqarolik kodeksining tegishli normalariga ko‘ra, vasiylik o‘n to‘rt yoshga to‘lmagan voyaga etmaganlar hamda sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqarolarga nisbatan belgilanadi. Homiylik esa o‘n to‘rt yoshdan o‘n sakkiz yoshgacha bo‘lgan voyaga etmaganlarga, shuningdek, muomala layoqati cheklangan deb topilgan shaxslarga nisbatan o‘rnatiladi.

 

Sud amaliyotida mazkur toifadagi ishlar asosan fuqaroni muomalaga layoqatsiz deb topish, muomala layoqatini cheklash, vasiy yoki homiy harakatlari ustidan shikoyatlarni ko‘rib chiqish hamda vasiylik va homiylik bilan bog’liq nizolarni hal etish bilan bog’liq hollarda uchramoqda.

 

Amalda sudlar tomonidan ko‘rilayotgan ishlar tahlili shuni ko‘rsatmoqdaki, fuqaroni muomalaga layoqatsiz deb topish to‘g’risidagi ishlar alohida ehtiyotkorlik bilan ko‘rib chiqilishi lozim. Chunki bunday qaror insonning bir qator fuqarolik huquqlarini mustaqil amalga oshirish imkoniyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli sudlar mazkur toifadagi ishlar bo‘yicha sud-psixiatriya ekspertizasi xulosasi, tibbiy hujjatlar va boshqa dalillarni har tomonlama baholaydi.

 

Fuqarolik protsessual qonunchiligiga muvofiq, shaxsni muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan deb topish bilan bog’liq ishlar alohida ish yurituv tartibida ko‘riladi. Bunda sudning asosiy vazifasi nafaqat huquqiy faktni aniqlash, balki inson huquqlari va qonuniy manfaatlarining ishonchli himoya qilinishini ta’minlashdan iboratdir.

 

Sud amaliyotida voyaga etmagan bolalar manfaatlari bilan bog’liq masalalar ham muhim o‘rin egallaydi. Bola huquqlari to‘g’risidagi Konventsiya talablaridan kelib chiqqan holda, har qanday qaror qabul qilishda bolaning eng yaxshi manfaatlari ustuvor ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun sudlar vasiy yoki homiyni aniqlashda nomzodning shaxsiy fazilatlari, yashash sharoiti, bolaga bo‘lgan munosabati hamda uning tarbiyasi uchun yaratilgan imkoniyatlarni sinchiklab baholaydi.

 

Ayrim hollarda vasiy yoki homiy tomonidan o‘z vakolatlarini suiiste’mol qilish holatlari ham uchrab turadi. Xususan, vasiylikdagi shaxsning mol-mulkini boshqarishda qonun talablariga rioya etmaslik yoki uning manfaatlariga zid harakat qilish holatlari aniqlanganda, sudlar qonunchilikda belgilangan tartibda tegishli huquqiy choralarni qo‘llaydi.

 

So‘nggi yillarda mamlakatimizda inson qadrini ulug’lash va aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan islohotlar natijasida vasiylik va homiylik organlari hamda sudlar o‘rtasidagi hamkorlik yanada takomillashtirildi. Bu esa mazkur toifadagi ishlar bo‘yicha qarorlarning qonuniyligi va adolatliligini ta’minlashga xizmat qilmoqda.

 

Xulosa qilib aytganda, vasiylik va homiylik instituti inson huquqlarini ta’minlashning muhim kafolatlaridan biri hisoblanadi. Sudlar tomonidan ushbu toifadagi ishlar Konstitutsiya, Fuqarolik kodeksi, Oila kodeksi va xalqaro huquqning umume’tirof etilgan printsiplari asosida ko‘rib chiqilishi huquqiy davlat va kuchli fuqarolik jamiyatini barpo etishning muhim shartidir. Bu jarayonda har bir qarorning markazida inson manfaati, ayniqsa bolalar va ijtimoiy himoyaga muhtoj shaxslarning huquqlari turishi lozim.

 

 

Sarbinaz OPAEVA,
Fuqarolik ishlari bo‘yicha Chimboy tumanlararo sudining sudyasi

29Jun Yangiliklar

TABIIY RESURSLARGA EGALIK QILISH HUQUQINI BUZGANLIK UCHUN JAVOBGARLIK HAMDA YER UCHASTKALARIGA QONUNIY EGALIK QILISH TARTIBI  

 

 

Soʻnggi yillarda mamlakatimizda yer munosabatlarini tartibga solish, yer resurslaridan samarali va maqsadli foydalanishni taʼminlash hamda ushbu sohada korrupsiyaviy omillarni bartaraf etishga qaratilgan keng koʻlamli huquqiy islohotlar amalga oshirilmoqda. Bu jarayonda yer uchastkalarini ajratish tizimining raqamlashtirilishi, ochiq elektron auksion mexanizmlarining joriy etilishi hamda davlat yer nazoratining zamonaviy axborot texnologiyalari asosida tashkil etilishi muhim ahamiyat kasb etmoqda.

 

Shu bilan birga, amaliyotda yer uchastkalarini oʻzboshimchalik bilan egallab olish, huquqni tasdiqlovchi hujjatlarsiz qurilish ishlarini amalga oshirish yoki yerdan belgilangan maqsadga zid ravishda foydalanish holatlari hamon uchrab turibdi. Bunday qonunbuzarliklar nafaqat yer munosabatlarida qonuniylik tamoyiliga putur yetkazadi, balki davlat va jamiyat manfaatlariga, shuningdek boshqa shaxslarning huquq va qonuniy manfaatlariga ham salbiy taʼsir koʻrsatadi.

 

Shu bois tabiiy resurslarga egalik qilish huquqini muhofaza qilish, yer uchastkalariga nisbatan huquqlarning qonuniy asoslarda vujudga kelishini taʼminlash hamda mazkur sohada huquqbuzarliklarning oldini olish bugungi kunda davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi.

 

Oʻzbekiston Respublikasida yer munosabatlari qonunchilik bilan qatʼiy tartibga solingan boʻlib, yer uchastkalariga boʻlgan huquqlar faqat qonun hujjatlarida nazarda tutilgan asoslar va tartiblarga muvofiq vujudga keladi. Bugungi kunda yer uchastkalarini olishning eng asosiy mexanizmi elektron onlayn-auksion tizimi hisoblanadi. Ayrim hollarda esa qonunchilikda belgilangan tartibda xususiylashtirish orqali ham yer uchastkalariga mulk huquqi rasmiylashtirilishi mumkin.

 

Shuni alohida taʼkidlash lozimki, ogʻzaki kelishuvlar, huquqiy kuchga ega boʻlmagan hujjatlar yoki turli vaʼdalar yer uchastkasiga nisbatan huquqni vujudga keltirmaydi. Yer uchastkasidan foydalanish yoki unda qurilish ishlarini boshlash faqat vakolatli davlat organlari tomonidan belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan huquq mavjud boʻlgan taqdirdagina qonuniy hisoblanadi.

 

Shu munosabat bilan Oʻzbekiston Respublikasi Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksida yer va boshqa tabiiy resurslarga oid huquqbuzarliklar uchun qatʼiy javobgarlik belgilangan.

 

Jumladan, yerdan, suvdan, oʻsimlik yoki hayvonot dunyosidan oʻzboshimchalik bilan foydalanish, yerga va boshqa tabiiy resurslarga egalik huquqini bevosita yoki yashirin shaklda buzuvchi bitimlar tuzish yoki boshqa harakatlarni sodir etish, shuningdek tabiatdan maxsus foydalanish huquqini boshqalarga berish fuqarolar uchun bazaviy hisoblash miqdorining 5 baravaridan 10 baravarigacha, mansabdor shaxslar uchun esa 10 baravaridan 15 baravarigacha miqdorda jarima yoki 15 sutkagacha maʼmuriy qamoq jazosini qoʻllashga sabab boʻladi.

 

Shuningdek, yer uchastkasini oʻzboshimchalik bilan egallab olish yoki unga nisbatan qonuniy huquq mavjud boʻlmagan holda undan foydalanish fuqarolar uchun bazaviy hisoblash miqdorining 30 baravari, mansabdor shaxslar uchun esa 70 baravari miqdorida jarima qoʻllanilishiga asos boʻladi.

 

Qonunchilik yer uchastkalarini oʻzboshimchalik bilan egallab olgan holda qurilish ishlarini amalga oshirishga nisbatan yanada qatʼiy yondashuvni belgilagan. Bunday huquqbuzarlik uchun fuqarolarga bazaviy hisoblash miqdorining 200 baravari, mansabdor shaxslarga esa 400 baravari miqdorida jarima tayinlanishi mumkin.

 

Koʻrinib turibdiki, qonunchilikda belgilangan mazkur taʼsir choralari birinchi navbatda yer munosabatlarida qonuniylikni taʼminlash, davlat va jamiyat manfaatlarini muhofaza qilish, shuningdek huquqbuzarliklarning oldini olishga qaratilgan.

 

Bu borada Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 18-sentyabrdagi PQ–287-sonli qarori bilan yerga oid munosabatlarda korrupsiyaviy omillarni bartaraf etish hamda davlat yer nazoratini raqamlashtirishning yangi mexanizmlari joriy etildi.

 

Mazkur qarorga muvofiq, Kadastr agentligining «E-YER NAZORAT» axborot tizimi davlat yer nazoratini amalga oshirishning yagona elektron platformasi etib belgilandi. 2026-yil 1-yanvardan boshlab yer qonunchiligiga rioya etilishini nazorat qilish, huquqbuzarliklarni barvaqt aniqlash va ular boʻyicha tegishli choralar koʻrishga doir vazifalar asosan mazkur tizim orqali amalga oshirilmoqda.

 

Tizim kosmik suratlar, aerokosmik monitoring hamda davlat axborot tizimlari bilan integratsiya qilingan boʻlib, yer uchastkalarini oʻzboshimchalik bilan egallash, noqonuniy qurilish ishlarini amalga oshirish va yerdan maqsadsiz foydalanish holatlarini qisqa muddatlarda aniqlash imkonini beradi.

 

Shuningdek, «Oʻzbekkosmos» agentligi tomonidan yer uchastkalaridan maqsadsiz va samarasiz foydalanish holatlarini aniqlash maqsadida muntazam aerokosmik monitoring oʻtkazilib, huquqbuzarliklar ehtimoliga qarab hududlar «qizil», «sariq» va «yashil» toifalarga ajratiladi. Bu esa davlat nazorati samaradorligini yanada oshirish bilan birga huquqbuzarliklarning oldini olishga xizmat qilmoqda.

 

Amaliyot shuni koʻrsatadiki, koʻplab huquqbuzarliklar fuqarolarning huquqiy bilimi yetarli emasligi yoki turli ogʻzaki kelishuvlarga ishonishi natijasida sodir etilmoqda. Ayrim hollarda yer uchastkasiga nisbatan huquqni tasdiqlovchi hujjatlar tekshirilmasdan qurilish ishlari boshlab yuboriladi. Bu esa keyinchalik moliyaviy zararlar, maʼmuriy javobgarlik va turli sud nizolariga sabab boʻladi.

 

Shu sababli har bir fuqaro yer uchastkasini sotib olish yoki undan foydalanishdan oldin uning huquqiy maqomini sinchiklab tekshirishi zarur. Xususan, yer uchastkasi elektron onlayn-auksion orqali ajratilganligi yoki qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa asoslarga muvofiq rasmiylashtirilganligi, davlat roʻyxatidan oʻtkazilganligi hamda huquqni tasdiqlovchi hujjatlar mavjudligiga ishonch hosil qilinishi lozim.

 

Bundan tashqari, yer xususiy mulk huquqi asosida tegishli boʻlgan taqdirda ham, uning ayrim qismlarida shaharsozlik, sanitariya, ekologiya yoki muhandislik kommunikatsiyalari bilan bogʻliq cheklovlar mavjud boʻlishi mumkin. Shuning uchun qurilish ishlarini boshlashdan avval vakolatli tashkilotlardan tegishli xulosa va ruxsatnomalarni olish huquqiy xavflarning oldini olishning eng samarali usuli hisoblanadi.

 

Xulosa oʻrnida taʼkidlash joizki, yer munosabatlarida qonuniylikka qatʼiy rioya qilish huquqiy davlatning muhim talablaridan biridir. Yer uchastkalarini faqat qonunchilikda belgilangan tartibda qoʻlga kiritish, ulardan maqsadli va samarali foydalanish, shuningdek har qanday qurilish ishlarini tegishli ruxsatnomalar asosida amalga oshirish fuqarolarning huquq va qonuniy manfaatlarini ishonchli himoya qilish bilan birga, yer resurslaridan oqilona foydalanish va kelajak avlodlar uchun ushbu boylikni asrab-avaylashga xizmat qiladi.

 

 

Dawletbay RAZOV,

Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi sudyasi 

29Jun Yangiliklar

KORRUPTSIYA OQIBATIDA ETKAZILGAN ZARARNI UNDIRISH: SUD AMALIYOTI TAHLILI

 

Korruptsiya bugungi kunda jamiyat taraqqiyoti, davlat boshqaruvi samaradorligi va qonun ustuvorligiga jiddiy xavf tug’dirayotgan eng dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. U davlat va jamiyat hayotining turli sohalariga salbiy ta’sir ko‘rsatib, demokratik qadriyatlar, adolat tamoyillari va fuqarolarning huquq hamda erkinliklariga putur etkazadi. Shuningdek, korruptsiya iqtisodiy rivojlanishga to‘sqinlik qiladi, investitsion muhitning jozibadorligini pasaytiradi, davlat boshqaruvi tizimiga bo‘lgan ishonchni susaytiradi.

 

Ta’kidlash joizki, korruptsiya dunyoning deyarli barcha davlatlarida uchraydigan global muammo hisoblanadi. Uning ko‘lami va shakllari turlicha bo‘lishi mumkin, biroq oqibatlari har doim jamiyat manfaatlariga zid bo‘ladi. Xalqaro tashkilotlar va davlatlar tomonidan mazkur illatga qarshi kurashish bo‘yicha keng ko‘lamli chora-tadbirlar amalga oshirilayotgan bo‘lsa-da, korruptsiya hali ham jiddiy tahdid sifatida saqlanib qolmoqda.

 

“Korruptsiya” atamasi lotincha “ corruptio” — “buzmoq”, “izdan chiqarmoq” ma’nolarini anglatadi. U odatda mansabdor shaxsning o‘z xizmat vakolatlari va mavqeidan shaxsiy manfaatlarini ko‘zlab, qonunchilik va axloq qoidalariga zid ravishda foydalanishini ifodalaydi. Korruptsiyaviy harakatlar natijasida davlat, jamiyat, yuridik va jismoniy shaxslarga katta miqdorda moddiy va ma’naviy zarar etkaziladi.

 

Korruptsiyaga qarshi kurashish faqatgina aybdor shaxslarni jinoiy javobgarlikka tortish bilan cheklanmaydi. Bu jarayonning muhim tarkibiy qismi sifatida korruptsiya oqibatida etkazilgan zararni qoplash, noqonuniy orttirilgan daromadlarni qaytarish va davlat hamda jamiyat manfaatlarini tiklash masalalari ham alohida ahamiyat kasb etadi. Mazkur vazifalarni amalga oshirishda sudlar hal qiluvchi o‘rin tutadi.

 

Sud amaliyoti tahlili shuni ko‘rsatadiki, korruptsiyaviy jinoyatlar bo‘yicha ko‘riladigan ishlarda etkazilgan zararni undirish masalasi ustuvor vazifalardan biri sifatida baholanadi. Pora olish, pora berish, mansab vakolatini suiiste’mol qilish, o‘zlashtirish va rastrata kabi jinoyatlar natijasida davlat yoki boshqa shaxslarga etkazilgan zarar jinoyat ishi doirasida yoki alohida fuqarolik da’vosi tartibida undiriladi. Bunda zarar miqdori, qoida tariqasida, moliyaviy auditlar, buxgalteriya hujjatlari, ekspertiza xulosalari va boshqa dalillar asosida aniqlanadi.

 

Sud amaliyotida shakllangan muhim yo‘nalishlardan yana biri regress tartibida zararni undirish hisoblanadi. Ayrim hollarda davlat organlari yoki tashkilotlar jabrlanuvchilarga etkazilgan zararni o‘z mablag’lari hisobidan qoplaydi. Keyinchalik ushbu mablag’lar aybdor mansabdor shaxslardan regress tartibida undiriladi. Bu esa davlat mablag’larining asossiz sarflanishining oldini olishga xizmat qiladi.

 

Korruptsiyaviy jinoyatlar bo‘yicha sudlar tomonidan noqonuniy orttirilgan daromadlarni musodara qilish masalasiga ham alohida e’tibor qaratiladi. Bunda faqat bevosita etkazilgan zararni qoplash bilan cheklanilmay, korruptsiya natijasida orttirilgan mol-mulk, pul mablag’lari va boshqa aktivlarni davlat foydasiga o‘tkazish choralari ko‘riladi. Bu esa jinoyat orqali boyishga intilishning oldini olishda muhim huquqiy mexanizm hisoblanadi.

 

Korruptsiya tufayli etkazilgan zararni qoplashning huquqiy asoslari O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida mustahkam belgilangan. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 985-moddasiga ko‘ra, shaxsning g’ayriqonuniy harakatlari yoki harakatsizligi natijasida etkazilgan zarar to‘liq hajmda qoplanishi lozim. Ushbu qoida korruptsiya oqibatida etkazilgan zararlarga ham to‘liq tatbiq etiladi.

 

Shu bilan birga, amaliyotda ayrim muammolar ham uchrab turadi. Xususan, aybdor shaxslar tomonidan mol-mulklarni boshqa shaxslar nomiga rasmiylashtirib qo‘yish, mablag’larni yashirish yoki xorijga olib chiqib ketish holatlari zararni undirish jarayonini murakkablashtiradi. Bunday vaziyatlarda xalqaro huquqiy hamkorlik mexanizmlari, davlatlararo huquqiy yordam to‘g’risidagi shartnomalar hamda aktivlarni qaytarishga qaratilgan maxsus tartib-taomillar muhim ahamiyat kasb etadi.

 

Fuqarolarning huquqlari korruptsiya natijasida bevosita buzilgan va ularga ma’naviy zarar etkazilgan hollarda sudlar tomonidan ma’naviy zararni undirish masalasi ham ko‘rib chiqiladi. Bu inson huquqlari va qonuniy manfaatlarini samarali himoya qilishning muhim vositalaridan biri hisoblanadi.

 

Korruptsiya oqibatida etkazilgan zararni undirish bo‘yicha qabul qilingan sud hujjatlarining ijrosini ta’minlash asosan Majburiy ijro byurosi organlari zimmasiga yuklatilgan. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, ayrim hollarda zararni qisqa muddatlarda to‘liq undirish imkoniyati mavjud bo‘lmaydi. Buning sabablari sifatida aybdor shaxslarning mulklarini yashirishi, boshqa shaxslar nomiga o‘tkazishi yoki aktivlarni mamlakat tashqarisiga chiqarib yuborishi kabi holatlarni keltirish mumkin.

 

Sudlarda ko‘rilayotgan ishlar tahlili korruptsiyaviy jinoyatlar asosan ijtimoiy va moliyaviy resurslar katta aylanadigan sohalarda sodir etilayotganini ko‘rsatmoqda. Xususan, maktabgacha va maktab ta’limi tizimi, sog’liqni saqlash sohasi, mahalliy davlat hokimiyati organlari, qurilish hamda uy-joy kommunal xo‘jaligi tarmoqlarida mazkur turdagi huquqbuzarliklar nisbatan ko‘proq uchramoqda.

 

Xulosa qilib aytganda, korruptsiya nafaqat davlat va jamiyat manfaatlariga, balki iqtisodiy taraqqiyot va aholining davlat institutlariga bo‘lgan ishonchiga ham jiddiy zarar etkazadi. Shu bois korruptsiyaga qarshi murosasiz kurashish, uning kelib chiqish sabablarini bartaraf etish, aybdor shaxslarning etkazgan zararini to‘liq qoplashni ta’minlash hamda sud qarorlarining samarali ijrosiga erishish huquqiy davlat qurishning muhim shartlaridan biri hisoblanadi.

 

Gulrano ABINIYAZOVA,
fuqarolik ishlari bo‘yicha Qo‘ng’irot tumanlararo sudi sudyasi

26Jun Yangiliklar

«O‘ZBEKISTON – 2030»: QONUN USTUVORLIGI – TARAQQIYOT KAFOLATI

 

Har qanday demokratik davlatning mustahkamligi uning iqtisodiy salohiyati yoki tabiiy resurslari bilan emas, eng avvalo, qonun ustuvorligi, odil sudlov va inson huquqlarining ishonchli himoya qilinishi bilan o‘lchanadi. Shu ma’noda, O‘zbekistonda keyingi yillarda amalga oshirilayotgan konstitutsiyaviy va huquqiy islohotlar mamlakat taraqqiyotining mutlaqo yangi modelini shakllantirmoqda. Bu modelning markazida esa inson qadri, adolat va qonunning mutlaq ustuvorligi turibdi.

 

Prezident tomonidan ilgari surilgan «O‘zbekiston – 2030» strategiyasi ana shu ezgu g’oyalarning amaliy dasturi sifatida xizmat qilmoqda. Uning to‘rtinchi ustuvor yo‘nalishi – «Qonun ustuvorligini ta’minlash, xalq xizmatidagi davlat boshqaruvini tashkil etish» – huquqiy davlat qurishning navbatdagi bosqichini belgilab berdi. Xususan, strategiyaning 84, 85, 86 va 88-maqsadlari faqat davlat organlari faoliyatini takomillashtirishga emas, balki jamiyatda adolat muhitini qaror toptirishga qaratilgan yaxlit huquqiy kontseptsiya hisoblanadi.

 

Huquqiy davlatning eng muhim belgisi – insonning huquq va erkinliklari har qanday manfaatdan ustun qo‘yilishidir. Yangi tahrirdagi Konstitutsiyada inson huquqlari oliy qadriyat sifatida mustahkamlangani ushbu tamoyilning huquqiy asosini yaratdi. Endi davlat organlarining samaradorligi qabul qilingan qarorlar soni bilan emas, balki inson manfaatlari qay darajada ta’minlangani bilan baholanadi. Bu esa davlat boshqaruvida mutlaqo yangi huquqiy madaniyatni shakllantirmoqda.

 

Strategiyaning 84-maqsadi aynan shu tamoyilni hayotga to‘liq tatbiq etishga xizmat qiladi. Inson huquqlarini ta’minlash endi faqat huquqni muhofaza qiluvchi organlarning vazifasi emas, balki barcha davlat idoralari faoliyatining bosh mezoniga aylanmoqda. Davlatning har bir qarori, har bir ma’muriy tartib va har bir xizmat fuqaro manfaati nuqtai nazaridan baholanishi lozim. Bu esa huquqiy davlatning eng muhim belgilaridan biri hisoblanadi.

 

Adolatning qaror topishi esa mustaqil sud hokimiyatisiz mumkin emas. Bejizga sudni Konstitutsiya kafolatlarining amaliy himoyachisi deb atashmaydi. Sud qarorlari faqat muayyan nizoni hal qilmaydi, balki jamiyatda qonunga ishonchni mustahkamlaydi, davlatning adolat tamoyiliga sodiqligini namoyon etadi. Shu nuqtai nazardan strategiyaning 85-maqsadi sud hokimiyatining institutsional mustaqilligini yanada kuchaytirish, odil sudlov sifati va samaradorligini oshirishga qaratilgan.

 

Bugun sudlar faoliyatiga raqamli texnologiyalarning keng joriy etilayotgani, elektron sud xizmatlarining rivojlanishi, sud qarorlarining ochiqligi ta’minlanayotgani, protsess ishtirokchilari uchun qulayliklar kengayib borayotgani odil sudlovning sifati va shaffofligini yanada oshirmoqda. Eng muhimi, bu islohotlar fuqarolarning sudga bo‘lgan ishonchini mustahkamlashga, huquq va erkinliklarning ishonchli himoyasini ta’minlashga xizmat qilmoqda.

 

Huquqiy davlatning yana bir muhim xususiyati huquqbuzarlik sodir etilgandan keyin jazo tayinlash emas, balki uning kelib chiqish sabablarini bartaraf etishdir. Shu bois strategiyaning 86-maqsadi profilaktik yondashuvni davlat siyosatining muhim qismi sifatida belgilaydi. Bugun huquqbuzarliklarning sabab va shart-sharoitlarini aniqlash, xavf omillarini barvaqt bartaraf etish, raqamli tahlil tizimlaridan foydalanish, mahallalarda xavfsiz muhitni shakllantirish orqali huquqbuzarliklarning oldini olishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu yondashuv nafaqat jinoyatchilikning kamayishiga, balki aholining davlatga bo‘lgan ishonchini yanada mustahkamlashga ham xizmat qiladi.

 

Qonun ustuvorligi faqat mukammal qonunlar yoki samarali sud tizimi bilan ta’minlanmaydi. Uning mustahkam poydevori aholining huquqiy madaniyati va huquqiy ongidir. Qonunni bilmagan jamiyatda huquqiy davlatni barpo etish mushkul. Shuning uchun strategiyaning 88-maqsadi huquqiy targ’ibotni yangi bosqichga olib chiqish, aholining huquqiy savodxonligini oshirish, ayniqsa, yoshlarda qonunga hurmat va mas’uliyat tuyg’usini shakllantirishni nazarda tutadi.

 

Bugun ommaviy axborot vositalari, sudlar matbuot xizmatlari, raqamli platformalar va ijtimoiy tarmoqlar huquqiy bilimlarni ommalashtirishning muhim vositasiga aylanmoqda. Sud amaliyotining ochiqligi, qonunchilikdagi yangiliklarning sodda va tushunarli tarzda aholiga etkazilishi fuqarolarning huquqiy madaniyatini oshirishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Zero, huquqiy madaniyat qanchalik yuksak bo‘lsa, qonun ustuvorligi shunchalik mustahkam bo‘ladi.

 

«O‘zbekiston – 2030» strategiyasida belgilangan mazkur maqsadlar bir-biri bilan chambarchas bog’liq. Inson huquqlarining kafolatli himoyasi, mustaqil va xolis sud hokimiyati, huquqbuzarliklarning oldini olishga qaratilgan zamonaviy yondashuv hamda yuksak huquqiy madaniyat – bularning barchasi yagona maqsad, ya’ni adolat ustuvor bo‘lgan huquqiy davlat va kuchli fuqarolik jamiyatini barpo etishga xizmat qiladi.

 

Shubhasiz, ushbu strategiyada belgilangan vazifalarning to‘liq va izchil amalga oshirilishi davlat boshqaruvining xalq manfaatlariga xizmat qilishini ta’minlaydi, sud hokimiyatining nufuzini yanada mustahkamlaydi hamda Konstitutsiyada belgilangan inson qadri va adolat tamoyillarini hayotga to‘liq tatbiq etishga mustahkam huquqiy zamin yaratadi. Bu esa Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining eng muhim mezoni, qonun ustuvorligining esa eng ishonchli kafolati bo‘lib xizmat qiladi.

 

 

 

Abilay ADILOV,

jinoyat ishlari bo‘yicha Xo‘jayli tumani sudi raisi

22Jun Yangiliklar

HUQUQIY DALIL VA OBYEKTIV MA’LUMOTLAR – ODIL SUDLOVNING ASOSIY MEZONI

Sudga murojaat qilish huquqi har bir fuqaroga Konstitutsiya bilan kafolatlangan. Biroq sudga qilingan har bir murojaatning qanoatlantirilishi uchun da’vo yoki shikoyat ishonchli huquqiy dalillar bilan asoslantirilgan bo‘lishi lozim. Sud qaror qabul qilishda his-tuyg‘u yoki taxminlarga emas, balki qonun talablari va ishdagi obyektiv dalillarga tayanadi.

 

Bu jihat ayniqsa yer munosabatlari bilan bog‘liq ma’muriy huquqbuzarliklar bo‘yicha ishlarda yaqqol namoyon bo‘ladi. Amalda uchraydigan holatlardan biri sifatida To‘rtko‘l tuman sudida ko‘rib chiqilgan ishni misol keltirish mumkin.

 

Fuqaro I.R. Kadastr organi tomonidan O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksining 60-moddasi 3-qismi asosida tayinlangan 82 million 400 ming so‘mlik ma’muriy jarimani asossiz deb hisoblab, sudga shikoyat bilan murojaat qildi. U o‘z murojaatida do‘koniga nisbatan tekshiruv asossiz o‘tkazilganini, qurilish uchun tegishli hujjatlari mavjudligini hamda jarimani to‘lash imkoniyati yo‘qligini bildirib, jazoni yengillashtirish yoki undan ozod qilishni so‘radi.

 

Biroq sud muhokamasi jarayonida ishning barcha holatlari atroflicha o‘rganildi. Kadastr organi inspektorining ko‘rsatmalari, davlat yer nazorati dalolatnomasi, fotohujjatlar, Davlat kadastrlari palatasi bayonnomasi hamda arxiv ma’lumotlari bir-biri bilan taqqoslanib tahlil qilindi.

 

Tekshirish davomida fuqaro foydalanayotgan 40 kvadrat metr yer maydoniga davlat ro‘yxatidan o‘tkazish uchun asos sifatida ko‘rsatilgan tuman hokimining qarorida uning nomi mavjud emasligi arxiv hujjatlari bilan tasdiqlandi. Shuning uchun mazkur davlat ro‘yxatidan o‘tkazish bekor qilingan va yer maydoni tegishli huquqiy asoslarsiz egallangani aniqlandi.

 

Shuningdek, sud huquqbuzarning moddiy ahvoliga ham huquqiy baho berdi. Elektron axborot tizimi orqali olingan ma’lumotlarga ko‘ra, uning bir nechta transport vositalari mavjudligi, tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanishi, doimiy ish haqi olishi, turmush o‘rtog‘ining ham rasmiy daromadga ega ekani aniqlandi. Bu holatlar uning jarimani to‘lash imkoniyati yo‘qligi haqidagi vajlarini tasdiqlamadi.

 

MJtKning 31 va 33-moddalari sudga jazoni yengillashtirish huquqini bersa-da, bunday qaror faqat yetarli huquqiy asoslar va ishonchli dalillar mavjud bo‘lgandagina qabul qilinishi mumkin. Mazkur ishda esa bunday asoslar aniqlanmagani sababli sud Kadastr organining qarorini qonuniy va asosli deb topdi hamda shikoyatni qanoatlantirmasdan qoldirdi.

 

Bu ish yana bir bor shuni ko‘rsatadiki, sud uchun eng muhim mezon — ishonchli dalil va obyektiv ma’lumotdir. Fuqaroning shaxsiy fikri yoki subyektiv e’tirozlari huquqiy dalillar bilan tasdiqlanmagan taqdirda sud qarorini o‘zgartirish uchun asos bo‘la olmaydi.

 

Yer munosabatlari sohasida har qanday qurilish yoki yerdan foydalanish ishlarini faqat qonunchilikda belgilangan tartibda rasmiylashtirish, tegishli hujjatlarni to‘liq rasmiylashtirish kelgusida huquqiy nizolarning oldini oladi. Sud amaliyoti ham aynan qonun ustuvorligini ta’minlash va har bir ish bo‘yicha xolis, adolatli qaror qabul qilishga xizmat qiladi.

 

Baurjan SABUROV,
Jinoyat ishlari bo‘yicha To‘rtko‘l tuman sudining tergov sudyasi

20Jun Yangiliklar

XO‘JAYLI TUMANIDA YANGI QONUNNING MAZMUN-MOHIYATI YUZASIDAN HUQUQIY TARG’IBOT TADBIRI O‘TKAZILDI

Xo‘jayli tumani Yoshlar markazida O‘zbekiston Respublikasining «Ayrim qonun hujjatlariga giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki ularning analoglari hamda kuchli ta’sir qiluvchi moddalarning qonunga xilof muomalasi uchun javobgarlikni takomillashtirishga qaratilgan qo‘shimcha va o‘zgartirishlar kiritish to‘g’risida»gi Qonunining mazmun-mohiyatini keng jamoatchilikka etkazish maqsadida huquqiy targ’ibot tadbiri tashkil etildi.

 

 

Tadbirda jinoyat ishlari bo‘yicha Xo‘jayli tumani sudi raisi A. Adilov, tuman prokurori A. Xalimov, tuman ichki ishlar bo‘limi boshlig’i o‘rinbosari B. Xalmuratov hamda Yoshlar ishlari agentligi Xo‘jayli tuman bo‘limi boshlig’i I. Abdijabbarov ishtirok etdi.

 

 

Tadbirda jinoyat ishlari bo‘yicha Xo‘jayli tumani sudi raisi A. Adilov tomonidan mazkur Qonunning qabul qilinishi giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar, ularning analoglari hamda kuchli ta’sir qiluvchi moddalarning qonunga xilof muomalasiga qarshi kurashish samaradorligini yanada oshirish, ushbu turdagi huquqbuzarliklar uchun javobgarlikni kuchaytirish, shuningdek aholi, ayniqsa yoshlar o‘rtasida huquqbuzarliklarning oldini olishda muhim ahamiyat kasb etishi ta’kidlandi.

 

Bundan so‘ng so‘zga chiqqanlar qonunchilikka kiritilgan yangiliklar, jinoyat va ma’muriy javobgarlikka oid normalarning takomillashtirilgan jihatlari, giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarning noqonuniy muomalasining salbiy oqibatlari hamda yoshlarni turli zararli illatlardan asrashda davlat organlari va jamoatchilikning o‘zaro hamkorligini yanada kuchaytirish zarurligi haqida atroflicha fikr yuritdilar.

 

Shuningdek, tadbir ishtirokchilariga qonunning mazmun-mohiyati, uning amaliyotda qo‘llanilishi va huquqiy ahamiyati yuzasidan batafsil tushuntirishlar berildi. Uchrashuv ochiq muloqot shaklida o‘tib, ishtirokchilarni qiziqtirgan savollarga mutaxassislar tomonidan huquqiy asoslangan javoblar qaytarildi.

Tadbir yakunida qonun talablariga so‘zsiz rioya etish, giyohvandlik va boshqa salbiy illatlarning oldini olishda huquqiy targ’ibot ishlarini tizimli davom ettirish, aholining huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini yuksaltirish bugungi kunning muhim vazifalaridan biri ekani alohida qayd etildi.