O‘zbekiston Respublikasining barcha fuqarolari jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodi, shaxsiy va ijtimoiy mavqeidan qat’i nazar, qonun va sud oldida tengdir. Korxonalar, muassasalar va tashkilotlar ham qonun va sud oldida tengdir.
Sud hujjatlarining majburiyligi
Sud hujjatlari barcha davlat organlari, jamoat birlashmalari, korxonalar, muassasalar va tashkilotlar, mansabdor shaxslar, fuqarolar uchun majburiydir hamda O‘zbekiston Respublikasining butun hududida ijro etilishi shart.
Sud hokimiyatining mustaqilligi
Sudyalar mustaqildirlar, faqat qonunga bo‘ysunadilar. Sudyalarning odil sudlovni amalga oshirish borasidagi faoliyatiga biron-bir tarzda aralashishga yo‘l qo‘yilmaydi va bunday aralashuv qonunga muvofiq javobgarlikka sabab bo‘ladi. O‘zbekiston Respublikasida sud hokimiyati qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatlardan, siyosiy partiyalardan, boshqa jamoat birlashmalaridan mustaqil holda ish yuritadi.
Elektron pochta manzil:
qrs@sud.uz
Fuqarolar qabulxonasi:
(55) 102-40-42
Manzil:
Қарақалпақстан Республикасы, Нөкис қаласы, 230100, И.Каримов көшеси, 112
Interaktiv xizmatlar
Statistik ma’lumotlar
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Sudining respublika sudlari faoliyatiga doir statistik ma’lumotlar bazasi
MY.SUD.UZ - sud xizmatlaridan foydalanishning innovasion, ishonchli va qulay yo‘li
Murojaat
Sudga to‘g‘ridan - to‘g‘ri elektron shaklda murojaat yo‘llash.
Elektron to‘lov tizimi
Barcha sudlarda fuqarolar tomonidan amalga oshiriladigan barcha to‘lovlarni to‘lashning yagona elektron tizimi.
Videokonferens aloqa
Masofadan turib sud majlisida ishtrok etish
Majlislar jadvali
Sud majlislari jadvali bilan tanishish – sudlarda ishlarni sud majlisida ko‘rib chiqishga tayinlangan sanasi va vaqti haqida onlayn tarzda xabardor bo‘lib borish imkonini beradi.
Davlat boji kalkulyatori
Bu xizmat turi sudlarga murojaat qilishda to‘lanishi lozim bo‘lgan davlat boji miqdorini aniqlashda yaqindan yordam beradi.
Murojaat namunalari
Fuqarolar sudlarga murojaat qilishda hujjatlarning tayyor namunalaridan mutlaqo bepul foydalanish imkoniyati
MY.SUD.UZ
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudining interaktiv xizmatlari portali
Mamlakatimizda fuqarolar va tadbirkorlik sub’ektlarining odil sudlovga erishish imkoniyatlarini yanada kengaytirish maqsadida ma’muriy sudlarga murojaat qilishda fuqarolar va tadbirkorlik sub’ektlarining huquqlari hamda qonuniy manfaatlarini himoya qilish uchun yanada qulay shart-sharoitlar yaratishga qaratilgan yangi huquqiy institutlarni amaliyotga joriy etilib, sudlarning roli yanada oshirilmoqda.
Bu borada, 2026-yil 14-avgustda qabul qilingan O‘RQ–1165-sonli qonun bilan ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritildi.
Qonunga muvofiq, m a’muriy sud ishlarini yuritish to‘g‘risidagi kodeksga ma’muriy organ mansabdor shaxsining yoki uning vakilining sudga kelmaganligi oqibatlari to‘g‘risidagi norma kiritildi.
Unga ko‘ra, ma’muriy organning qarori yoki uning mansabdor shaxsining harakati (harakatsizligi) ustidan berilgan arizani (shikoyatni) ko‘rishda mansabdor shaxsning yoki uning vakilining sud majlisidagi ishtiroki majburiy hisoblanadi. Ushbu arizani (shikoyatni) ko‘rishda mansabdor shaxs yoki uning vakili sud majlisida ishtirok etmagan taqdirda sud muhokamasi keyinga qoldiriladi.
Ma’muriy organ mansabdor shaxsining yoki uning vakilining sud muhokamasida ishtirok etmagani sud tomonidan uzrli deb topilmagan taqdirda, sud mansabdor shaxsga nisbatan sud jarimasini qo‘llashga haqli.
Ma’muriy organ mansabdor shaxsining yoki uning vakilining ishtiroki ishning har tomonlama, to‘liq va to‘g‘ri hal qilinishiga to‘sqinlik qilmagan taqdirda, ish davlat organi mansabdor shaxsining yoki uning vakilining ishtirokisiz ko‘rib chiqilishi mumkin.
Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi ma’muriy sud tomonidan nizolarni hal etish jarayonida ma’muriy huquqbuzarliklar to‘g‘risidagi ishlarni ko‘rib chiqish tartibini nazarda tutuvchi norma bilan to‘ldirilmoqda, ya’ni мa’muriy sudlar tomonidan nizolarni hal etish jarayonida ma’muriy huquqbuzarlik alomatlarini aniqlasa, мa’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning 180- va 181-moddalarida nazarda tutilgan huquqbuzarliklar bo‘yicha ishlarni ko‘rib chiqishi mumkin.
Bundan tashqari, Ma’muriy sud ishlarini yuritish to‘g‘risidagi kodeksga «ishonchning huquqiy himoyasi» prinsipi kiritildi. Unga ko‘ra, manfaatdor shaxsning ma’muriy organ qaroriga nisbatan qonun bilan qo‘riqlanadigan ishonchi himoya qilinadi.
Yana bir muhim yangilik – qonun bilan ma’muriy sudlarda dastlabki eshituv instituti joriy etildi.
Unga ko‘ra, ma’muriy organlar, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari hamda ular mansabdor shaxslarining qonunchilikka mos kelmaydigan va shaxslarning huquqlari hamda qonuniy manfaatlarini buzadigan qarorlari, harakatlari yoki harakatsizligi yuzasidan nizolashish to‘g‘risidagi ishlarni sud muhokamasiga tayyorlash jarayonida dastlabki eshituv o‘tkaziladi.
Sudya dastlabki eshituvni ariza sudga kelib tushgan kundan boshlab 20 kundan kechiktirmay o‘tkazishi kerak.
Dastlabki eshituvda arizachining talablari va javobgarning e’tirozlari aniqlashtiriladi, arizadagi kamchiliklarni bartaraf etish choralari ko‘riladi. Bundan tashqari, arizachiga zarur dalillarni, javobgarga esa o‘z fikrini yozma ravishda taqdim etish bo‘yicha tushuntirishlar beriladi. Sudya arizadagi talablar va ish bo‘yicha mavjud dalillarga dastlabki huquqiy baho ham beradi.
Dastlabki eshituv yakunlari bo‘yicha sud arizani ko‘rmasdan qoldirish, kelishuv bitimini tasdiqlash yoki ishni sud muhokamasiga tayinlash to‘g‘risida ajrim chiqarishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, ushbu Qonun fuqarolar va tadbirkorlik sub’ektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarina himoya qilish kafolatlarini kuchaytirishga, sudlarga murojaat qilishda yanada qulay shart-sharoitlar yaratishga, sudlar faoliyati samaradorligini oshirishga, shuningdek davlat organlari va mansabdor shaxslarning faoliyati ustidan samarali sud nazoratini o‘rnatishga xizmat qiladi.
Sarbinaz ABDIKARIMOVA,
Qoraqalpog‘iston Respublikasi ma’muriy sudi sudya katta yordamchisi
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2026 yil 3 martdagi PF-33-sonli Farmoni mamlakatda ayollar va bolalar huquqlarini himoya qilish tizimini tubdan kuchaytirish hamda ularga nisbatan zo‘ravonlik holatlariga chek qo‘yishga qaratilgan muhim tarixiy hujjatdir. Mazkur Farmon jamiyatda sog’lom muhitni shakllantirish va zo‘ravonlikning har qanday ko‘rinishiga nisbatan murosasizlik kayfiyatini mustahkamlashni maqsad qilgan.
Jamiyatning sog’lomligi va kelajagi ayollar hamda bolalarning qanchalik xavfsiz va baxtli yashashi bilan belgilanadi. Shu bois, davlatimiz tomonidan inson qadrini ulug’lash, ayniqsa, xotin-qizlar va voyaga etmaganlarning huquqiy himoyasini kuchaytirish borasida qat’iy choralar ko‘rilmoqda. 2026 yil 3 mart kuni qabul qilingan Prezident Farmoni bu boradagi islohotlarni yangi, yuqori bosqichga olib chiqdi.
Farmonning asosiy ustuvor yo‘nalishlari va maqsadlari:
Erta nikohlarning oldini olish: Nikoh yoshiga etmagan shaxslar bilan haqiqatda oilaviy munosabatlarga kirishish holatlariga chek qo‘yish va ota-onalarning mas’uliyatini oshirish.
Yosh oilalarni rag’batlantirish: Ikkala taraf ham kamida 21 yoshga to‘lib, birinchi marta nikoh qurganda davlat tomonidan alohida imtiyozlar va Ijtimoiy reestrdagi oilalar uchun 1,5 baravar oshirilgan moliyaviy ko‘maklar (subsidiya, grantlar) berish tizimi joriy etiladi.
Zo‘ravonlikka qarshi raqamli himoya: Himoya orderi berilgan xotin-qizlarning telefonlariga zudlik bilan xabar berishni ta’minlovchi «SOS» chaqiruv («my.ihma.uz») mobil ilovasi o‘rnatiladi.
Ta’limda «Ikkinchi imkoniyat»: Homilador talaba-qizlar va 3 yoshgacha farzandi bor talabalarga akademik ta’til davrida masofaviy o‘qish hamda ta’limni tiklash bo‘yicha engilliklar beriladi.
Yangi jinoiy javobgarliklar: Xalqaro standartlar asosida femitsid (jinsi sababli o‘ldirish), stalking (ta’qib qilish), kiberzo‘ravonlik va onlayn gruming (internet orqali bolaning ishonchiga kirish) kabi zamonaviy tahdidlar uchun qonuniy javobgarlik belgilash vazifasi qo‘yildi.
Professional tergov va sudlov: 2027 yil 1 yanvardan boshlab ayollar va bolalarga nisbatan zo‘ravonlik ishlari faqat maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan tergovchi va sudyalar tomonidan ko‘rib chiqiladi.
Xulosa o‘rnida, mazkur hujjat yurtimizda xotin-qizlar va bolalar daxlsizligini ta’minlash, oila institutini maishiy zo‘ravonliklardan holi tarzda mustahkamlash yo‘lidagi eng kompleks va sobitqadam qadamdir. Zero, ayol va bola himoyalangan yurtning kelajagi hamisha farovon va qudratli bo‘ladi.
Janat AYMAGANBETOVA,
Qoraqalpog’iston Respublikasi ma’muriy sudi sudyasi
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 76-moddasida oila jamiyatning asosiy bo‘g’ini ekanligi hamda davlat muhofazasida bo‘lishi belgilangan. Bu norma oilada tinchlik, o‘zaro hurmat va totuvlikni ta’minlash nafaqat shaxsiy, balki jamiyat uchun ham muhim ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. Shuningdek, Konstitutsiyada erkak va ayolning nikohda teng huquqli ekani belgilab qo‘yilgan. Demak, oilaviy nizolarni hal etishda har ikki tomonning huquq va manfaatlarini hurmat qilish muhimdir.
Oila — inson hayotidagi eng muhim ijtimoiy muhitlardan biri. Unda inson mehr, hurmat, ishonch va o‘zaro qo‘llab-quvvatlashni his qiladi. Biroq turli xarakter, dunyoqarash, ehtiyoj va hayotiy qarashlarning to‘qnashuvi natijasida oilada nizoli vaziyatlar ham yuzaga kelishi mumkin. Bunday nizolar o‘z vaqtida to‘g’ri hal etilmasa, oila a’zolari o‘rtasidagi munosabatlarga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Oilaviy nizolarning kelib chiqishiga turli omillar sabab bo‘ladi. Jumladan, er-xotin o‘rtasidagi o‘zaro tushunmovchilik, moliyaviy qiyinchiliklar, ishsizlik, maishiy muammolar, farzand tarbiyasiga turlicha yondashuv, qarindoshlarning oilaviy hayotga ortiqcha aralashuvi, ishonchsizlik va muloqot etishmasligi shular jumlasidandir. Ayrim hollarda esa kichik kelishmovchiliklar yig’ilib borib, jiddiy mojaroga aylanishi mumkin.
Nizoning o‘zi har doim ham oila buzilishiga olib keladigan salbiy holat emas. Muammoni tinch yo‘l bilan muhokama qilish va bir-birini eshitish orqali kelishmovchilikni bartaraf etish mumkin. Asosiy muammo nizo vaqtida haqorat, tahdid, zo‘ravonlik yoki bir-birini kamsitish kabi usullarning qo‘llanilishidadir. Bunday munosabatlar oiladagi ishonch va hurmatni susaytiradi.
Oilaviy nizolarning eng katta ta’sirlaridan biri farzandlar ruhiyatida namoyon bo‘ladi. Doimiy janjal muhitida ulg’aygan bolada qo‘rquv, xavotir, o‘ziga ishonchsizlik va o‘qishga qiziqishning pasayishi kabi holatlar kuzatilishi mumkin. Shuning uchun ota-ona nafaqat o‘z munosabatlari, balki farzandlarining ruhiy xotirjamligi haqida ham o‘ylashi lozim.
Oilada sog’lom muhitni saqlash uchun, avvalo, samarali muloqotni yo‘lga qo‘yish zarur. Har bir oila a’zosi o‘z fikrini xotirjam bayon qilishi, boshqalarning fikrini esa hurmat bilan tinglashi kerak. Muammoni hal qilishda «kim aybdor?» degan savoldan ko‘ra, «muammoni qanday hal qilamiz?» degan yondashuv ko‘proq samara beradi.
Shuningdek, oila a’zolari o‘rtasida ishonch va mas’uliyatni mustahkamlash muhim. Er-xotin bir-birining mehnati va hissasini qadrlashi, muhim qarorlarni imkoni boricha birgalikda qabul qilishi lozim. Moliyaviy masalalar, farzand tarbiyasi va maishiy vazifalar bo‘yicha oldindan kelishib olish ko‘plab tushunmovchiliklarning oldini olishi mumkin.
Agar nizo mustaqil ravishda hal bo‘lmasa, oilaviy psixolog, mediator yoki boshqa tegishli mutaxassisga murojaat qilish ham foydali. Mutaxassis vaziyatga xolis baho berib, taraflarga muammoni tinch va konstruktiv tarzda hal qilishga yordam berishi mumkin.
Nizo — bu oilaning tugashi emas, balki yangi bosqichga o‘tish uchun signal deb tushunish lozim. Sog’lom oila umuman urishmaydigan emas, balki nizolardan to‘g’ri xulosa chiqaradigan oiladir.
Sud amaliyoti shuni ko‘rsatadiki, oilaviy nizolar faqat er-xotin o‘rtasidagi kelishmovchilik bilan cheklanib qolmaydi. Bunday nizolar nikohdan ajratish, aliment undirish, otalikni belgilash, farzandning kim bilan yashashini aniqlash, bola bilan ko‘rishish tartibini belgilash, umumiy mol-mulkni bo‘lish va boshqa huquqiy masalalarga olib kelishi mumkin. Shuning uchun har qanday oilaviy nizoni hal etishda, avvalo, oila a’zolarining huquq va qonuniy manfaatlarini, ayniqsa voyaga etmagan farzandlar manfaatini himoya qilish muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa qilib aytganda, oilaviy munosabatlarni mustahkamlash har bir oila a’zosining mas’uliyatidir. O‘zaro hurmat, sabr-toqat, ochiq muloqot va kechira bilish oiladagi ko‘plab nizolarning oldini olishga xizmat qiladi. Eng muhimi, har qanday kelishmovchilikda inson qadri, oila tinchligi va farzandlar manfaati ustuvor bo‘lishi kerak.
Azamat ABDIRASULIEV, Fuqarolik ishlari bo‘yicha Qo‘ng’irot tumanlararo sudi raisi
Bugungi kunda davlat tashkilotlari va fuqarolar o‘rtasidagi munosabatlar butunlay yangi bosqichga ko‘tarildi. Endi «fuqaro davlat uchun emas, davlat fuqaro uchun» degan shior real haqiqatga aylanmoqda. Bu o‘zgarishlar, ayniqsa, sud tizimida yaqqol namoyon bo‘lmoqda.
Ilgari sud muassasalari ko‘pchilik uchun «yopiq qo‘rg’on» sifatida qabul qilinar edi. Odamlar o‘z muammolari bilan sudga murojaat qilishdan cho‘chir, sud jarayonlarining murakkabligi esa ularni charchatar edi. Bugungi islohotlarning asosiy maqsadi esa — inson qadrini ulug’lash, adolatni har bir insonning qalbi va xonadoniga olib kirishdan iborat.
Raqamlashtirish — adolatning yangi kuchi
Sud tizimidagi «Yangi davr»ni raqamlashtirishsiz tasavvur etib bo‘lmaydi. «E-SUD» elektron hujjat almashish tizimi, sud majlislarini onlayn translyatsiya qilish, sud hujjatlarini elektron shaklda olish kabi imkoniyatlar fuqarolarning ortiqcha ovoragarchiligining oldini olmoqda. Eng muhimi, murojaatlarni «inson omili»siz ko‘rib chiqish korruptsiya xavfini keskin kamaytiradi.
Endilikda fuqaro o‘z murojaatining qaysi bosqichda ekanligini, uning ijrosi kimga yuklatilganini masofadan turib kuzatish imkoniyatiga ega. Bu — sudga bo‘lgan ishonchni tiklashning eng ishonchli yo‘llaridan biri hisoblanadi.
Muammolarga echim — mahallada
Sud tizimida aholi muammolarini hal etishning eng samarali yo‘li sifatida sayyor qabullar amaliyoti keng joriy etildi. Sudyalarning o‘zlari fuqarolarning yashash joylariga, mahallalarga chiqib, ularning dard-tashvishlarini tinglashi, joyida huquqiy tushuntirish berishi yoki muammolarni sud tartibida hal etish imkoniyatlarini ko‘rib chiqishi yuzlab insonlarning hayotini engillashtirmoqda.
Bunday muloqotlarda odamlar nafaqat qonuniy echimni, balki o‘zlariga nisbatan e’tibor va g’amxo‘rlikni ham his qilmoqda. Zero, adolat nafaqat sud zalida, balki insonlarning roziligida, ularning muammolari o‘z vaqtida hal etilishida ham namoyon bo‘ladi.
Yangi davr — yuksak mas’uliyat
Bugungi kunda sud tizimi xodimlari oldiga qo‘yilayotgan talablar ham o‘zgardi. Endilikda sudya yoki sud apparati xodimi faqat hujjatlarni rasmiylashtiruvchi emas, balki muammoni chuqur his etadigan, qonun doirasida insonparvar qaror qabul qila oladigan shaxs bo‘lishi ham talab etilmoqda.
Albatta, tizimda hali kamchiliklar, muammolar mavjud. Lekin eng muhimi — bugungi sud tizimi kamchiliklarni yashirmasdan, ularni ochiq muhokama qilmoqda va bartaraf etish choralarini ko‘rmoqda.
Xulosa qilib aytganda, murojaatlar bilan ishlashdagi ushbu «yangi davr» — xalqning davlatga, adolatga bo‘lgan ishonchining ortishi demakdir. Adolatli sudlov esa — kuchli jamiyat va taraqqiy etgan davlatning asosidir.
Azat IMATOV, Qoraqalpog’iston Respublikasi ma’muriy sudi sudyasi
Gulmira BAYNAZAROVA, Qoraqalpog’iston Respublikasi ma’muriy sudi sudyasi
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan 2026 yil 8 iyun kuni «Sudlarda komplaens nazorat tizimi samaradorligini oshirishning qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g’risida»gi Farmon imzolandi.
Mazkur Farmon sud organlarining ichki boshqaruv tizimini yanada takomillashtirishga qaratilgan bo‘lib, unda uchta muhim maqsad belgilab berilgan.
Birinchi maqsad — sudlarda korruptsiyaviy xavf-xatarlarni aniqlash va baholashning professional tizimini joriy etish orqali korruptsiyani keltirib chiqaruvchi omillarni barvaqt aniqlash va bartaraf etish.
Ikkinchi maqsad — sud apparatiga ishga qabul qilishda shaffof tartib-taomillarga asoslangan ochiq tanlov hamda meritokratiya tamoyilini joriy etish.
Uchinchi maqsad — sud tizimiga jamoatchilik ishonchini mustahkamlash va sud organlarini Yangi O‘zbekistonni barpo etish yo‘lidagi islohotlarning amaliy ishtirokchisiga aylantirish.
Farmonda belgilangan vazifalar quyidagi to‘rt asosiy yo‘nalishni qamrab oladi:
— sud apparati xodimlari o‘rtasida korruptsiyaning oldini olish;
— Komplaens nazorat xizmatini tashkil etish;
— sudyalar korpusida korruptsiyaga murosasizlik madaniyatini shakllantirish;
— Farmon ijrosini ta’minlashning samarali mexanizmlarini joriy etish.
Har bir yo‘nalish bo‘yicha aniq muddatlar, mas’ul idoralar va amalga oshiriladigan chora-tadbirlarni nazarda tutuvchi «yo‘l xaritasi» belgilangan.
Farmonning eng muhim tashkiliy yangiliklaridan biri — O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi apparatida Komplaens nazorat xizmatini tashkil etishdir. Mazkur xizmat Oliy sud raisiga bevosita bo‘ysunadi va 3 ta shtat birligidan iborat bo‘ladi.
Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Harbiy sudi, Qoraqalpog’iston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlarida jami 15 ta komplaens inspektori lavozimini joriy etish nazarda tutilgan.
Komplaens nazorat xizmatining asosiy vazifalariga korruptsiyaviy xavf-xatarlarni aniqlash va baholash, kasb etikasi qoidalariga rioya etilishini doimiy monitoring qilish, ishga qabul qilish jarayonida oshkoralik va xolislikni ta’minlash, shuningdek, xodimlar va ularning oila a’zolari — turmush o‘rtog’i hamda voyaga etmagan farzandlarining daromadlari va mol-mulkini deklaratsiya qilish tizimini yuritish kiradi.
Farmon bilan sud apparatini boshqarishda yangi yondashuv — HR-meritokratik tamoyillarni joriy etish ko‘zda tutilmoqda. Jumladan, «vacancy.sud.uz» portalini ishlab chiqish va ishga tushirish nazarda tutilgan. Mazkur platforma orqali sud apparatidagi barcha bo‘sh lavozimlar ochiq va raqobatli tanlov asosida e’lon qilinadi. Nomzodlar sun’iy intellekt yordamida saralash, test sinovlari hamda kasbiy ko‘nikmalarni baholash bosqichlaridan o‘tkaziladi.
«SudHR» elektron platformasi esa sud tizimida xodimlar bilan ishlashning zamonaviy usullarini joriy etishga qaratilgan. U orqali xodimlar faoliyati monitoringi, ularning kasbiy o‘sish traektoriyasi, malaka oshirish rejalari va samaradorlik ko‘rsatkichlarini baholash jarayonlari raqamli, shaffof va ob’ektiv tarzda amalga oshiriladi.
Farmonda belgilangan chora-tadbirlar rivojlangan davlatlar sud tizimining ilg’or va sinovdan o‘tgan tajribasini milliy sud tizimiga moslashtirish, korruptsiyaga qarshi kurashishni yangi bosqichga ko‘tarish, korruptsiyaviy xavf-xatarlarning oldini olish hamda samarali ichki nazorat mexanizmlarini joriy etishga xizmat qiladi.
Ibrayim ALLANIYAZOV Jinoyat ishlari bo‘yicha Beruniy tuman sudining tergov sudyasi
Korrupsiya — jamiyat taraqqiyotiga toʻsqinlik qiladigan, davlat boshqaruvi samaradorligi va fuqarolarning qonunga boʻlgan ishonchiga salbiy taʼsir koʻrsatadigan xavfli illatdir.
Shu bois korrupsiyaga qarshi kurashish bugun faqat huquqni muhofaza qiluvchi organlarning vazifasi emas. Bu — davlat organlari, fuqarolik jamiyati va har bir fuqaroning umumiy masʼuliyatidir.
Sudya sifatidagi faoliyatim davomida shu haqiqatga amin boʻldimki, korrupsiyaga qarshi kurashishda faqat jazoni kuchaytirishning oʻzi yetarli emas. Eng muhimi — qonunbuzarlikka olib keladigan shart-sharoitlarni barvaqt aniqlash, ularni bartaraf etish va jamiyatda korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabatni shakllantirishdir.
Korrupsiyaga qarshi kurashish samaradorligini oshirish, korrupsiyaga oid jinoyatlar uchun javobgarlik muqarrarligini taʼminlash va profilaktik mexanizmlarni kuchaytirish maqsadida 2026-yil 22-iyunda Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga korrupsiyaga qarshi kurashish samaradorligini oshirishga, korrupsiyaga oid jinoyatlar uchun javobgarlik muqarrarligini taʼminlashga qaratilgan qoʻshimcha va oʻzgartirishlar kiritish toʻgʻrisida”gi Qonuni qabul qilindi.
Mazkur qonun korrupsiyaga qarshi kurashishning huquqiy mexanizmlarini yanada takomillashtirishga qaratilgani bilan ahamiyatlidir.
Xususan, korrupsiyaga oid jinoyatlarning huquqiy doirasi yanada aniqlashtirilib, ayrim korrupsiyaviy qilmishlar uchun javobgarlik choralari kuchaytirilmoqda.
Bunda asosiy maqsad faqat jazolash emas, balki korrupsiyaga qarshi huquqiy immunitetni kuchaytirish, mansabdor shaxslarning qonunga itoatkorligi va masʼuliyatini oshirishdan iborat.
Sud hokimiyatining asosiy vazifasi — qonun ustuvorligi va odil sudlovni taʼminlash.
Korrupsiyaga oid jinoyatlar boʻyicha ishlarni koʻrib chiqishda bu talab yanada muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki bunday ishlar koʻpincha mansab, xizmat vakolati va shaxsiy manfaatlar bilan bogʻliq boʻladi.
Biroq shaxsning lavozimi, mavqei yoki jamiyatdagi oʻrni sud uchun ustuvor mezon boʻla olmaydi.
Har bir ishda jinoyat tarkibi, shaxsning aybi, qilmishning oqibatlari va boshqa barcha holatlar qonun talablari asosida sinchiklab tekshirilishi lozim.
Javobgarlik muqarrarligi — har qanday holatda jazo tayinlash degani emas. Bu, avvalo, jinoyat sodir etgan va aybi qonuniy tartibda isbotlangan shaxsning javobgarlikdan chetda qolmasligini taʼminlashdir.
Shu bilan birga, aybsiz shaxsning asossiz javobgarlikka tortilishiga yoʻl qoʻymaslik ham odil sudlovning ajralmas talabidir.
Yangi qonunning muhim jihatlaridan biri korrupsiyaga oid jinoyatlarning huquqiy doirasini aniqlashtirish bilan bogʻliq.
Bu, oʻz navbatida, huquqni qoʻllash amaliyotida yagona yondashuvni shakllantirish, korrupsiyaviy xususiyatga ega qilmishlarni aniq farqlash va ularga nisbatan qonuniy huquqiy baho berish imkonini kengaytiradi.
Korrupsiyadan olingan noqonuniy daromadlarni yashirish yoki ularni qonuniylashtirishga qaratilgan harakatlarni ham korrupsiyaga qarshi kurashish tizimidan chetda qoldirmaslik muhimdir.
Chunki korrupsiyaga qarshi kurashish faqat pora berish yoki olish holatini aniqlash bilan cheklanmasligi kerak. U korrupsiya orqali orttirilgan manfaat va mablagʻlarning keyingi harakatiga ham daxldor boʻlishi lozim.
Korrupsiyaga qarshi kurashishda javobgarlik muqarrarligi prinsipi alohida oʻrin tutadi.
Yangi qonunchilikda ayrim korrupsiyaviy xususiyatga ega qilmishlar uchun javobgarlikning kuchaytirilishi ham aynan shu maqsadga xizmat qiladi.
Ayniqsa, mansabdor shaxslarning xizmat vakolatlaridan foydalanishi bilan bogʻliq qilmishlarga huquqiy baho berishda aniq mezonlarning belgilanishi muhim.
Mansabdor shaxsga berilgan vakolat — shaxsiy imtiyoz emas, balki jamiyat oldidagi masʼuliyatdir.
Shuning uchun xizmat vakolatidan qonunga zid ravishda foydalanish nafaqat muayyan shaxsga, balki davlat organiga boʻlgan ishonchga ham zarar yetkazadi.
Zamonaviy yondashuv korrupsiya sodir boʻlgandan keyin unga qarshi chora koʻrish bilan cheklanmasligi kerak.
Korrupsiyaviy xavf-xatarlarni oldindan aniqlash, manfaatlar toʻqnashuvining oldini olish, davlat organlari va tashkilotlarida ichki nazoratni kuchaytirish — profilaktikaning muhim vositalaridir.
Shu jihatdan yangi qonun bilan korrupsiyaga qarshi ichki nazorat va komplayens mexanizmlarini kuchaytirishga qaratilgan yondashuvlar alohida ahamiyat kasb etadi.
Korrupsiyaviy xavf-xatarlarni aniqlash va baholash, ularni minimallashtirish choralarini ishlab chiqish, tashkilotlarda korrupsiyaga qarshi ichki nazoratni takomillashtirish — huquqbuzarlik sodir boʻlgandan keyin uni bartaraf etishdan koʻra samaraliroq profilaktik yondashuvdir.
Chunki korrupsiyaga qarshi kurashishning eng yaxshi natijasi koʻrilgan jinoyat ishlarining koʻpligida emas, balki jinoyat sodir etilishiga imkon beruvchi sharoitlarning kamayishida namoyon boʻladi.
Korrupsiyaga qarshi kurashishda yana bir muhim yondashuv — korrupsiyaviy xavf-xatarlarni hududlar va sohalar kesimida aniqlashdir.
Bunday yondashuv korrupsiyaga qarshi choralarni umumiy tarzda emas, balki aniq xavf mavjud boʻlgan sohalar va jarayonlarga yoʻnaltirish imkonini beradi.
Davlat xaridlari, ruxsat berish, litsenziyalash, yer munosabatlari, byudjet mablagʻlaridan foydalanish, kadrlar bilan bogʻliq qarorlar kabi sohalardagi korrupsiyaviy xavflarni tizimli tahlil qilish ularning oldini olishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Shu maʼnoda korrupsiyaga qarshi kurashishda statistika faqat sodir etilgan jinoyatlarni hisoblash vositasi emas, balki kelgusidagi profilaktika choralarini belgilash uchun muhim manba boʻlishi kerak.
Korrupsiyaga qarshi samarali kurashishda fuqarolik jamiyatining ishtiroki ham muhim.
Korrupsiya holati haqida xabar bergan shaxsning huquqlari himoya qilinmasa, bunday holatlar haqida xabar berishga nisbatan ishonchsizlik paydo boʻlishi mumkin.
Shu bois korrupsiya haqida xabar beruvchi shaxslarni huquqiy himoya qilish, ularni taʼqibdan asrash va qonunchilikda belgilangan tartibda ragʻbatlantirish mexanizmlarini kuchaytirish muhim qadamdir.
Biroq bu yerda ham asosiy huquqiy mezon — xolislik.
Korrupsiya haqidagi har qanday xabar vakolatli organlar tomonidan qonun doirasida tekshirilishi lozim. Xabar berishning oʻzi shaxsning aybdorligini anglatmaydi.
Aybdorlik faqat qonunda belgilangan tartibda isbotlangandagina huquqiy oqibat keltirib chiqaradi.
Korrupsiyaga qarshi kurashishda qonunchilik choralari bilan bir qatorda inson omili ham hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Halollik, vijdonan mehnat qilish, xizmat vakolatidan shaxsiy manfaat yoʻlida foydalanmaslik kabi qadriyatlar jamiyatda qanchalik mustahkam boʻlsa, korrupsiya uchun shunchalik kam imkoniyat qoladi.
Ayniqsa, yosh avlodda korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabatni shakllantirish muhim.
Yoshlarga korrupsiyaning huquqiy oqibatlarini tushuntirish bilan birga, ularga halollikning qadrini anglatishimiz kerak. Zero, korrupsiyaga qarshi immunitet jazo qoʻrquvidan emas, qonunga hurmat va halollik eʼtiqodidan shakllanadi.
Sudya uchun korrupsiyaga qarshi kurashish — faqat jinoyatga jazo tayinlash emas.
Bu — har bir ishda qonun ustuvorligini taʼminlash, shaxsning huquq va erkinliklarini himoya qilish, dalillarga xolis baho berish va adolatli qaror qabul qilish demakdir.
Sudning har bir qonuniy va asosli qarori jamiyatda qonunga boʻlgan ishonchni mustahkamlaydi.
Shuning uchun sudyaning masʼuliyati faqat qaror qabul qilish bilan cheklanmaydi. Uning har bir qarori ortida inson taqdiri, jamiyatning adolatga boʻlgan ishonchi va qonun ustuvorligi turadi.
Korrupsiyaga oid jinoyat ishlarida sudning xolisligi va mustaqilligi ayniqsa muhim. Sud jamoatchilikdagi talabni emas, qonunni mezon qilishi lozim.
Zero, qatʼiylik — qonuniylikdan, adolat esa xolislikdan boshlanadi.
2026-yil 22-iyunda qabul qilingan mazkur qonun korrupsiyaga qarshi kurashishning huquqiy asoslarini yanada mustahkamlash, korrupsiyaga oid jinoyatlar uchun javobgarlik muqarrarligini taʼminlash, profilaktika mexanizmlarini kuchaytirish va jamiyatda korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabatni shakllantirishga xizmat qiladi.
Biroq qonun qanchalik mukammal boʻlmasin, uning samarasi amaliyotda qanday qoʻllanishiga bogʻliq.
Korrupsiyaga qarshi kurashishda davlat organlari, sudlar, huquqni muhofaza qiluvchi organlar, fuqarolik jamiyati institutlari va har bir fuqaroning oʻrni bor.
Mening sudya sifatidagi qatʼiy ishonchim shuki: qonun hamma uchun bir xil ishlagan joyda adolat qaror topadi; adolat qaror topgan jamiyatda esa korrupsiyaga oʻrin qolmaydi.
Shu bois korrupsiyaga qarshi kurashishning eng kuchli quroli — nafaqat jazo, balki qonun ustuvorligi, ochiqlik, halollik va odil sudlovga boʻlgan ishonchdir.
Erpolat BERDIYEV,
Jinoyat ishlari boʻyicha Qoʻngʻirot tumani sudi raisi
Барча ҳуқуқлар ҳимояланган 2026 | Qoraqalpog‘iston Respublikasi sudi
