Ўзбекистон Республикасининг барча фуқаролари жинси, ирқи, миллати, тили, дини, ижтимоий келиб чиқиши, эътиқоди, шахсий ва ижтимоий мавқеидан қатъи назар, қонун ва суд олдида тенгдир. Корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар ҳам қонун ва суд олдида тенгдир.
Суд ҳужжатларининг мажбурийлиги
Суд ҳужжатлари барча давлат органлари, жамоат бирлашмалари, корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар, мансабдор шахслар, фуқаролар учун мажбурийдир ҳамда Ўзбекистон Республикасининг бутун ҳудудида ижро этилиши шарт.
Суд ҳокимиятининг мустақиллиги
Судьялар мустақилдирлар, фақат қонунга бўйсунадилар. Судьяларнинг одил судловни амалга ошириш борасидаги фаолиятига бирон-бир тарзда аралашишга йўл қўйилмайди ва бундай аралашув қонунга мувофиқ жавобгарликка сабаб бўлади. Ўзбекистон Республикасида суд ҳокимияти қонун чиқарувчи ва ижро этувчи ҳокимиятлардан, сиёсий партиялардан, бошқа жамоат бирлашмаларидан мустақил ҳолда иш юритади.
Электрон почта манзил:
qrs@sud.uz
Фуқаролар қабулхонаси:
(55) 102-40-42
Манзил:
Қорақалпоғистон Республикаси, Нукус ш., 230100, И. Каримов кўч., 112
Интерактив хизматлар
Статистик маълумотлар
Ўзбекистон Республикаси Олий Судининг республика судлари фаолиятига доир статистик маълумотлар базаси
MY.SUD.UZ - суд хизматларидан фойдаланишнинг инновацион, ишончли ва қулай йўли
Мурожаат
Судга тўғридан - тўғри электрон шаклда мурожаат йўллаш.
Электрон тўлов тизими
Барча судларда фуқаролар томонидан амалга ошириладиган барча тўловларни тўлашнинг ягона электрон тизими.
Видеоконференц алоқа
Масофадан туриб суд мажлисида иштрок етиш
Мажлислар жадвали
Суд мажлислари жадвали билан танишиш – судларда ишларни суд мажлисида кўриб чиқишга тайинланган санаси ва вақти ҳақида онлайн тарзда хабардор бўлиб бориш имконини беради.
Давлат божи калькулятори
Бу хизмат тури судларга мурожаат қилишда тўланиши лозим бўлган давлат божи миқдорини аниқлашда яқиндан ёрдам беради.
Фуқаролик ишлари бўйича Нукус туманлараро судида Кадастр агентлиги Қорақалпоғистон Республикаси Нукус шаҳри бўлимининг даъвоси асосида фуқаро В.Калжановага нисбатан фуқаролик иши кўриб чиқилган.
Иш материалларига кўра, 2024 йил 18 сентябрь куни Кадастр агентлиги Нукус шаҳри бўлими мутахассислари томонидан ўтказилган текширув давомида В.Калжанова Нукус шаҳрининг «Саманбай» МФЙ ҳудудида қонуний ҳуқуқий асосларсиз 89 кв.метр ер майдонида турар жой биноси қургани аниқланган ва бу ҳақда тегишли далолатнома расмийлаштирилган.
Шунингдек, ушбу қонунбузилишни ихтиёрий бартараф этиш мақсадида жавобгарга 2024 йил 18 сентябрь куни ер майдонини аввалги ҳолатига келтириш ҳақида огоҳлантириш хати берилган. Бироқ мазкур талаб ихтиёрий равишда бажарилмаган.
Натижада Кадастр агентлиги Қорақалпоғистон Республикаси Нукус шаҳри бўлими судга даъво аризаси билан мурожаат қилган.
Фуқаролик ишлари бўйича Нукус туманлараро судининг 2024 йил 5 декабрдаги ҳал қилув қарори билан даъво қаноатлантирилиб, жавобгар В.Калжанова томонидан Ноқонуний эгалланган 89 кв.метр ер майдонида қурилган турар жой биносини мажбурий бузиш, ер майдонини фойдаланиш учун яроқли ҳолатга келтириш ҳамда давлат фойдасига 750 000 сўм давлат божини ундириш белгиланган. Иш сиртдан иш юритиш тартибида кўриб чиқилган.
Суд қарорини қабул қилишда Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 212-моддаси биринчи қисми талабларидан келиб чиқилган. Мазкур нормага мувофиқ, қурилиш мақсадлари учун ажратилмаган ер участкасида ёки тегишли рухсатномаларсиз, шунингдек архитектура ва қурилиш қоидаларини жиддий бузган ҳолда қурилган объект ўзбошимчалик билан қурилган иморат деб ҳисобланади.
Маълумот учун, мазкур фуқаролик иши бўйича қабул қилинган ҳал қилув қарори апелляция ёки кассация тартибида юқори инстанция судлари томонидан қайта кўриб чиқилмаган.
Қорақалпоғистон Республикаси судининг матбуот хизмати
Ижтимоий тармоқларда фуқаро Жуманиязова Акилжан Азатовнанинг психиатрия стационарига ғайриихтиёрий тартибда ётқизилгани юзасидан турли мазмундаги мурожаатлар тарқалмоқда. Мазкур ҳолат бўйича жамоатчиликни холис ва ишончли ахборот билан таъминлаш мақсадида қуйидагилар маълум қилинади.
Фуқаролик ишлари бўйича Нукус туманлараро судига 1-сонли Республика руҳий ва неврологик диспансери томонидан А.Жуманиязовани мажбурий тарзда психиатрия стационарига ётқизиш ҳақида ариза киритилган.
Фуқаролик ишлари бўйича Нукус туманлараро судининг 2024 йил 24 апрелдаги ҳал қилув қарори билан ариза қаноатлантирилиб, А.Жуманиязовани 1-сонли Республика руҳий ва неврологик диспансери психиатрия стационарига ғайриихтиёрий тартибда ётқизиш белгиланган.
Мазкур ҳал қилув қарори Қорақалпоғистон Республикаси судининг фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанциясининг 2024 йил 30 майдаги ажрими билан ўзгаришсиз қолдирилган.
Шунингдек, Қорақалпоғистон Республикаси судининг фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати тафтиш инстанциясининг 2024 йил 10 июлдаги ажрими билан ҳам суд ҳужжатлари ўзгаришсиз қолдирилган.
Кейинчалик, Олий суд судьясининг 2025 йил 18 июндаги ажрими билан А.Жуманиязова томонидан берилган тафтиш тартибидаги шикоятни Олий суднинг фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатида кўриб чиқиш учун ўтказиш рад этилган.
Шунингдек, мазкур ажримни бекор қилиш ҳақида берилган мурожаат Олий суд раиси биринчи ўринбосари томонидан ўрганилиб, 2026 йил 9 январда уни қаноатлантириш рад этилган.
Иш материалларига кўра, А.Жуманиязова 2024 йил 28 март куни 1-сонли Республика руҳий ва неврологик диспансерига олиб келинган ҳамда унинг руҳий ҳолати шифокор-психиатрлардан иборат комиссия томонидан текширилган.
Комиссия хулосасига кўра, унда «Васвасали бузилиш» ташхиси аниқланиб, стационар шароитида даволанишга муҳтожлиги белгиланган.
Бироқ А.Жуманиязова ихтиёрий равишда даволанишга розилик бермагани сабабли диспансер томонидан судга тегишли ариза киритилган.
Суд ишни кўриб чиқишда «Психиатрия ёрдами тўғрисида»ги Қонуннинг 30 ва 31-моддалари талабларига амал қилган.
Хусусан, мазкур Қонуннинг 31-моддаси биринчи қисмига мувофиқ, шахсни ғайриихтиёрий тартибда психиатрия стационарига ётқизиш суд қарори асосида амалга оширилади.
Шунингдек, 30-модданинг биринчи қисмига кўра, психиатрия стационарига ётқизиш учун шахсда руҳий ҳолат бузилиши мавжудлиги ҳамда шифокор-психиатрнинг стационар шароитида текширув ёки даволаниш зарурлиги ҳақидаги қарори ёки суд қарори асос бўлади.
Бундан ташқари, Фуқаролик процессуал кодексининг 317-моддаси иккинчи қисми талабларига мувофиқ, бундай тоифадаги ишлар бўйича судга киритилган аризага шифокор-психиатрлар комиссиясининг шахснинг психиатрия стационарида даволаниши зарурлиги ҳақидаги асослантирилган хулоса илова қилиниши шарт.
Иш ҳужжатларида мавжуд бўлган шифокор-психиатрлар комиссиясининг 2024 йил 1 апрелдаги 42/1-сонли хулосаси билан А.Жуманиязованинг руҳий ҳолати ўзгаргани ва стационар даволанишга муҳтожлиги тасдиқланган.
А.Жуманиязова ўз шикоятларида руҳий касал эмаслиги, уни қалбаки ҳужжатлар асосида диспансерга жойлаштириш учун судга мурожаат қилингани ҳамда гувоҳлар томонидан сохта тилхатлар берилганини важ сифатида келтирган.
Мазкур важлар қуйи инстанция судлари томонидан тўлиқ ўрганилиб, уларга ҳуқуқий баҳо берилган.
Шу муносабат билан Олий суд судьяси Фуқаролик процессуал кодексининг 419¹⁵-моддаси иккинчи қисми 3-банди талабларини қўллаб, қуйи судлар иш учун аҳамиятга эга барча ҳолатларни тўлиқ ва тўғри аниқлагани, далилларга ҳуқуқий баҳо бергани ҳамда моддий ва процессуал ҳуқуқ нормаларини тўғри қўллаганини инобатга олган ҳолда, тафтиш шикоятини Олий суднинг фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатида кўриб чиқиш учун ўтказишни рад этган.
Қорақалпоғистон Республикаси судининг матбуот хизмати
Инсон ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш ҳар қандай ҳуқуқий давлатнинг устувор вазифаларидан бири ҳисобланади. Айниқса, вояга етмаганлар, муомалага лаёқатсиз ёки муомала лаёқати чекланган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлашда васийлик ва ҳомийлик институти муҳим аҳамият касб этади. Мазкур институт нафақат ижтимоий муҳофаза воситаси, балки инсон ҳуқуқларини таъминлашнинг самарали ҳуқуқий механизми ҳам ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 78-моддасига мувофиқ, давлат етим болаларни ва ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган болаларни боқиш, тарбиялаш ва ўқитишни таъминлайди ҳамда болаларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилади. Ушбу конституциявий норма васийлик ва ҳомийлик муносабатларини тартибга солувчи барча ҳуқуқий механизмларнинг асосини ташкил этади.
Васийлик ва ҳомийликка оид муносабатлар Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси, Оила кодекси ҳамда Вазирлар Маҳкамасининг васийлик ва ҳомийлик соҳасини тартибга солувчи норматив-ҳуқуқий ҳужжатлари билан тартибга солинади.
Фуқаролик кодексининг тегишли нормаларига кўра, васийлик ўн тўрт ёшга тўлмаган вояга етмаганлар ҳамда суд томонидан муомалага лаёқатсиз деб топилган фуқароларга нисбатан белгиланади. Ҳомийлик эса ўн тўрт ёшдан ўн саккиз ёшгача бўлган вояга етмаганларга, шунингдек, муомала лаёқати чекланган деб топилган шахсларга нисбатан ўрнатилади.
Суд амалиётида мазкур тоифадаги ишлар асосан фуқарони муомалага лаёқатсиз деб топиш, муомала лаёқатини чеклаш, васий ёки ҳомий ҳаракатлари устидан шикоятларни кўриб чиқиш ҳамда васийлик ва ҳомийлик билан боғлиқ низоларни ҳал этиш билан боғлиқ ҳолларда учрамоқда.
Амалда судлар томонидан кўрилаётган ишлар таҳлили шуни кўрсатмоқдаки, фуқарони муомалага лаёқатсиз деб топиш тўғрисидаги ишлар алоҳида эҳтиёткорлик билан кўриб чиқилиши лозим. Чунки бундай қарор инсоннинг бир қатор фуқаролик ҳуқуқларини мустақил амалга ошириш имкониятига бевосита таъсир кўрсатади. Шу сабабли судлар мазкур тоифадаги ишлар бўйича суд-психиатрия экспертизаси хулосаси, тиббий ҳужжатлар ва бошқа далилларни ҳар томонлама баҳолайди.
Фуқаролик процессуал қонунчилигига мувофиқ, шахсни муомалага лаёқатсиз ёки муомала лаёқати чекланган деб топиш билан боғлиқ ишлар алоҳида иш юритув тартибида кўрилади. Бунда суднинг асосий вазифаси нафақат ҳуқуқий фактни аниқлаш, балки инсон ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларининг ишончли ҳимоя қилинишини таъминлашдан иборатдир.
Суд амалиётида вояга етмаган болалар манфаатлари билан боғлиқ масалалар ҳам муҳим ўрин эгаллайди. Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги Конвенция талабларидан келиб чиққан ҳолда, ҳар қандай қарор қабул қилишда боланинг энг яхши манфаатлари устувор аҳамият касб этади. Шунинг учун судлар васий ёки ҳомийни аниқлашда номзоднинг шахсий фазилатлари, яшаш шароити, болага бўлган муносабати ҳамда унинг тарбияси учун яратилган имкониятларни синчиклаб баҳолайди.
Айрим ҳолларда васий ёки ҳомий томонидан ўз ваколатларини суиистеъмол қилиш ҳолатлари ҳам учраб туради. Хусусан, васийликдаги шахснинг мол-мулкини бошқаришда қонун талабларига риоя этмаслик ёки унинг манфаатларига зид ҳаракат қилиш ҳолатлари аниқланганда, судлар қонунчиликда белгиланган тартибда тегишли ҳуқуқий чораларни қўллайди.
Сўнгги йилларда мамлакатимизда инсон қадрини улуғлаш ва аҳолининг ижтимоий ҳимояга муҳтож қатламларини қўллаб-қувватлашга қаратилган ислоҳотлар натижасида васийлик ва ҳомийлик органлари ҳамда судлар ўртасидаги ҳамкорлик янада такомиллаштирилди. Бу эса мазкур тоифадаги ишлар бўйича қарорларнинг қонунийлиги ва адолатлилигини таъминлашга хизмат қилмоқда.
Хулоса қилиб айтганда, васийлик ва ҳомийлик институти инсон ҳуқуқларини таъминлашнинг муҳим кафолатларидан бири ҳисобланади. Судлар томонидан ушбу тоифадаги ишлар Конституция, Фуқаролик кодекси, Оила кодекси ва халқаро ҳуқуқнинг умумэътироф этилган принциплари асосида кўриб чиқилиши ҳуқуқий давлат ва кучли фуқаролик жамиятини барпо этишнинг муҳим шартидир. Бу жараёнда ҳар бир қарорнинг марказида инсон манфаати, айниқса болалар ва ижтимоий ҳимояга муҳтож шахсларнинг ҳуқуқлари туриши лозим.
Сарбиназ ОПАЕВА,
Фуқаролик ишлари бўйича Чимбой туманлараро судининг судьяси
Сўнгги йилларда мамлакатимизда ер муносабатларини тартибга солиш, ер ресурсларидан самарали ва мақсадли фойдаланишни таъминлаш ҳамда ушбу соҳада коррупциявий омилларни бартараф этишга қаратилган кенг кўламли ҳуқуқий ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Бу жараёнда ер участкаларини ажратиш тизимининг рақамлаштирилиши, очиқ электрон аукцион механизмларининг жорий этилиши ҳамда давлат ер назоратининг замонавий ахборот технологиялари асосида ташкил этилиши муҳим аҳамият касб этмоқда.
Шу билан бирга, амалиётда ер участкаларини ўзбошимчалик билан эгаллаб олиш, ҳуқуқни тасдиқловчи ҳужжатларсиз қурилиш ишларини амалга ошириш ёки ердан белгиланган мақсадга зид равишда фойдаланиш ҳолатлари ҳамон учраб турибди. Бундай қонунбузарликлар нафақат ер муносабатларида қонунийлик тамойилига путур етказади, балки давлат ва жамият манфаатларига, шунингдек бошқа шахсларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларига ҳам салбий таъсир кўрсатади.
Шу боис табиий ресурсларга эгалик қилиш ҳуқуқини муҳофаза қилиш, ер участкаларига нисбатан ҳуқуқларнинг қонуний асосларда вужудга келишини таъминлаш ҳамда мазкур соҳада ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш бугунги кунда давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикасида ер муносабатлари қонунчилик билан қатъий тартибга солинган бўлиб, ер участкаларига бўлган ҳуқуқлар фақат қонун ҳужжатларида назарда тутилган асослар ва тартибларга мувофиқ вужудга келади. Бугунги кунда ер участкаларини олишнинг энг асосий механизми электрон онлайн-аукцион тизими ҳисобланади. Айрим ҳолларда эса қонунчиликда белгиланган тартибда хусусийлаштириш орқали ҳам ер участкаларига мулк ҳуқуқи расмийлаштирилиши мумкин.
Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, оғзаки келишувлар, ҳуқуқий кучга эга бўлмаган ҳужжатлар ёки турли ваъдалар ер участкасига нисбатан ҳуқуқни вужудга келтирмайди. Ер участкасидан фойдаланиш ёки унда қурилиш ишларини бошлаш фақат ваколатли давлат органлари томонидан белгиланган тартибда расмийлаштирилган ҳуқуқ мавжуд бўлган тақдирдагина қонуний ҳисобланади.
Шу муносабат билан Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексида ер ва бошқа табиий ресурсларга оид ҳуқуқбузарликлар учун қатъий жавобгарлик белгиланган.
Жумладан, ердан, сувдан, ўсимлик ёки ҳайвонот дунёсидан ўзбошимчалик билан фойдаланиш, ерга ва бошқа табиий ресурсларга эгалик ҳуқуқини бевосита ёки яширин шаклда бузувчи битимлар тузиш ёки бошқа ҳаракатларни содир этиш, шунингдек табиатдан махсус фойдаланиш ҳуқуқини бошқаларга бериш фуқаролар учун базавий ҳисоблаш миқдорининг 5 бараваридан 10 бараваригача, мансабдор шахслар учун эса 10 бараваридан 15 бараваригача миқдорда жарима ёки 15 суткагача маъмурий қамоқ жазосини қўллашга сабаб бўлади.
Шунингдек, ер участкасини ўзбошимчалик билан эгаллаб олиш ёки унга нисбатан қонуний ҳуқуқ мавжуд бўлмаган ҳолда ундан фойдаланиш фуқаролар учун базавий ҳисоблаш миқдорининг 30 баравари, мансабдор шахслар учун эса 70 баравари миқдорида жарима қўлланилишига асос бўлади.
Қонунчилик ер участкаларини ўзбошимчалик билан эгаллаб олган ҳолда қурилиш ишларини амалга оширишга нисбатан янада қатъий ёндашувни белгилаган. Бундай ҳуқуқбузарлик учун фуқароларга базавий ҳисоблаш миқдорининг 200 баравари, мансабдор шахсларга эса 400 баравари миқдорида жарима тайинланиши мумкин.
Кўриниб турибдики, қонунчиликда белгиланган мазкур таъсир чоралари биринчи навбатда ер муносабатларида қонунийликни таъминлаш, давлат ва жамият манфаатларини муҳофаза қилиш, шунингдек ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга қаратилган.
Бу борада Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 18 сентябрдаги ПҚ–287-сонли қарори билан ерга оид муносабатларда коррупциявий омилларни бартараф этиш ҳамда давлат ер назоратини рақамлаштиришнинг янги механизмлари жорий этилди.
Мазкур қарорга мувофиқ, Кадастр агентлигининг «E-YER NAZORAT» ахборот тизими давлат ер назоратини амалга оширишнинг ягона электрон платформаси этиб белгиланди. 2026 йил 1 январдан бошлаб ер қонунчилигига риоя этилишини назорат қилиш, ҳуқуқбузарликларни барвақт аниқлаш ва улар бўйича тегишли чоралар кўришга доир вазифалар асосан мазкур тизим орқали амалга оширилмоқда.
Тизим космик суратлар, аэрокосмик мониторинг ҳамда давлат ахборот тизимлари билан интеграция қилинган бўлиб, ер участкаларини ўзбошимчалик билан эгаллаш, ноқонуний қурилиш ишларини амалга ошириш ва ердан мақсадсиз фойдаланиш ҳолатларини қисқа муддатларда аниқлаш имконини беради.
Шунингдек, «Ўзбеккосмос» агентлиги томонидан ер участкаларидан мақсадсиз ва самарасиз фойдаланиш ҳолатларини аниқлаш мақсадида мунтазам аэрокосмик мониторинг ўтказилиб, ҳуқуқбузарликлар эҳтимолига қараб ҳудудлар «қизил», «сариқ» ва «яшил» тоифаларга ажратилади. Бу эса давлат назорати самарадорлигини янада ошириш билан бирга ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга хизмат қилмоқда.
Амалиёт шуни кўрсатадики, кўплаб ҳуқуқбузарликлар фуқароларнинг ҳуқуқий билими етарли эмаслиги ёки турли оғзаки келишувларга ишониши натижасида содир этилмоқда. Айрим ҳолларда ер участкасига нисбатан ҳуқуқни тасдиқловчи ҳужжатлар текширилмасдан қурилиш ишлари бошлаб юборилади. Бу эса кейинчалик молиявий зарарлар, маъмурий жавобгарлик ва турли суд низоларига сабаб бўлади.
Шу сабабли ҳар бир фуқаро ер участкасини сотиб олиш ёки ундан фойдаланишдан олдин унинг ҳуқуқий мақомини синчиклаб текшириши зарур. Хусусан, ер участкаси электрон онлайн-аукцион орқали ажратилганлиги ёки қонунчиликда назарда тутилган бошқа асосларга мувофиқ расмийлаштирилганлиги, давлат рўйхатидан ўтказилганлиги ҳамда ҳуқуқни тасдиқловчи ҳужжатлар мавжудлигига ишонч ҳосил қилиниши лозим.
Бундан ташқари, ер хусусий мулк ҳуқуқи асосида тегишли бўлган тақдирда ҳам, унинг айрим қисмларида шаҳарсозлик, санитария, экология ёки муҳандислик коммуникациялари билан боғлиқ чекловлар мавжуд бўлиши мумкин. Шунинг учун қурилиш ишларини бошлашдан аввал ваколатли ташкилотлардан тегишли хулоса ва рухсатномаларни олиш ҳуқуқий хавфларнинг олдини олишнинг энг самарали усули ҳисобланади.
Хулоса ўрнида таъкидлаш жоизки, ер муносабатларида қонунийликка қатъий риоя қилиш ҳуқуқий давлатнинг муҳим талабларидан биридир. Ер участкаларини фақат қонунчиликда белгиланган тартибда қўлга киритиш, улардан мақсадли ва самарали фойдаланиш, шунингдек ҳар қандай қурилиш ишларини тегишли рухсатномалар асосида амалга ошириш фуқароларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш билан бирга, ер ресурсларидан оқилона фойдаланиш ва келажак авлодлар учун ушбу бойликни асраб-авайлашга хизмат қилади.
Коррупция бугунги кунда жамият тараққиёти, давлат бошқаруви самарадорлиги ва қонун устуворлигига жиддий хавф туғдираётган энг долзарб муаммолардан бири ҳисобланади. У давлат ва жамият ҳаётининг турли соҳаларига салбий таъсир кўрсатиб, демократик қадриятлар, адолат тамойиллари ва фуқароларнинг ҳуқуқ ҳамда эркинликларига путур етказади. Шунингдек, коррупция иқтисодий ривожланишга тўсқинлик қилади, инвестицион муҳитнинг жозибадорлигини пасайтиради, давлат бошқаруви тизимига бўлган ишончни сусайтиради.
Таъкидлаш жоизки, коррупция дунёнинг деярли барча давлатларида учрайдиган глобал муаммо ҳисобланади. Унинг кўлами ва шакллари турлича бўлиши мумкин, бироқ оқибатлари ҳар доим жамият манфаатларига зид бўлади. Халқаро ташкилотлар ва давлатлар томонидан мазкур иллатга қарши курашиш бўйича кенг кўламли чора-тадбирлар амалга оширилаётган бўлса-да, коррупция ҳали ҳам жиддий таҳдид сифатида сақланиб қолмоқда.
“Коррупция” атамаси лотинча “ corruptio” — “бузмоқ”, “издан чиқармоқ” маъноларини англатади. У одатда мансабдор шахснинг ўз хизмат ваколатлари ва мавқеидан шахсий манфаатларини кўзлаб, қонунчилик ва ахлоқ қоидаларига зид равишда фойдаланишини ифодалайди. Коррупциявий ҳаракатлар натижасида давлат, жамият, юридик ва жисмоний шахсларга катта миқдорда моддий ва маънавий зарар етказилади.
Коррупцияга қарши курашиш фақатгина айбдор шахсларни жиноий жавобгарликка тортиш билан чекланмайди. Бу жараённинг муҳим таркибий қисми сифатида коррупция оқибатида етказилган зарарни қоплаш, ноқонуний орттирилган даромадларни қайтариш ва давлат ҳамда жамият манфаатларини тиклаш масалалари ҳам алоҳида аҳамият касб этади. Мазкур вазифаларни амалга оширишда судлар ҳал қилувчи ўрин тутади.
Суд амалиёти таҳлили шуни кўрсатадики, коррупциявий жиноятлар бўйича кўриладиган ишларда етказилган зарарни ундириш масаласи устувор вазифалардан бири сифатида баҳоланади. Пора олиш, пора бериш, мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш, ўзлаштириш ва растрата каби жиноятлар натижасида давлат ёки бошқа шахсларга етказилган зарар жиноят иши доирасида ёки алоҳида фуқаролик даъвоси тартибида ундирилади. Бунда зарар миқдори, қоида тариқасида, молиявий аудитлар, бухгалтерия ҳужжатлари, экспертиза хулосалари ва бошқа далиллар асосида аниқланади.
Суд амалиётида шаклланган муҳим йўналишлардан яна бири регресс тартибида зарарни ундириш ҳисобланади. Айрим ҳолларда давлат органлари ёки ташкилотлар жабрланувчиларга етказилган зарарни ўз маблағлари ҳисобидан қоплайди. Кейинчалик ушбу маблағлар айбдор мансабдор шахслардан регресс тартибида ундирилади. Бу эса давлат маблағларининг асоссиз сарфланишининг олдини олишга хизмат қилади.
Коррупциявий жиноятлар бўйича судлар томонидан ноқонуний орттирилган даромадларни мусодара қилиш масаласига ҳам алоҳида эътибор қаратилади. Бунда фақат бевосита етказилган зарарни қоплаш билан чекланилмай, коррупция натижасида орттирилган мол-мулк, пул маблағлари ва бошқа активларни давлат фойдасига ўтказиш чоралари кўрилади. Бу эса жиноят орқали бойишга интилишнинг олдини олишда муҳим ҳуқуқий механизм ҳисобланади.
Коррупция туфайли етказилган зарарни қоплашнинг ҳуқуқий асослари Ўзбекистон Республикаси қонунчилигида мустаҳкам белгиланган. Жумладан, Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 985-моддасига кўра, шахснинг ғайриқонуний ҳаракатлари ёки ҳаракатсизлиги натижасида етказилган зарар тўлиқ ҳажмда қопланиши лозим. Ушбу қоида коррупция оқибатида етказилган зарарларга ҳам тўлиқ татбиқ этилади.
Шу билан бирга, амалиётда айрим муаммолар ҳам учраб туради. Хусусан, айбдор шахслар томонидан мол-мулкларни бошқа шахслар номига расмийлаштириб қўйиш, маблағларни яшириш ёки хорижга олиб чиқиб кетиш ҳолатлари зарарни ундириш жараёнини мураккаблаштиради. Бундай вазиятларда халқаро ҳуқуқий ҳамкорлик механизмлари, давлатлараро ҳуқуқий ёрдам тўғрисидаги шартномалар ҳамда активларни қайтаришга қаратилган махсус тартиб-таомиллар муҳим аҳамият касб этади.
Фуқароларнинг ҳуқуқлари коррупция натижасида бевосита бузилган ва уларга маънавий зарар етказилган ҳолларда судлар томонидан маънавий зарарни ундириш масаласи ҳам кўриб чиқилади. Бу инсон ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини самарали ҳимоя қилишнинг муҳим воситаларидан бири ҳисобланади.
Коррупция оқибатида етказилган зарарни ундириш бўйича қабул қилинган суд ҳужжатларининг ижросини таъминлаш асосан Мажбурий ижро бюроси органлари зиммасига юклатилган. Амалиёт шуни кўрсатадики, айрим ҳолларда зарарни қисқа муддатларда тўлиқ ундириш имконияти мавжуд бўлмайди. Бунинг сабаблари сифатида айбдор шахсларнинг мулкларини яшириши, бошқа шахслар номига ўтказиши ёки активларни мамлакат ташқарисига чиқариб юбориши каби ҳолатларни келтириш мумкин.
Судларда кўрилаётган ишлар таҳлили коррупциявий жиноятлар асосан ижтимоий ва молиявий ресурслар катта айланадиган соҳаларда содир этилаётганини кўрсатмоқда. Хусусан, мактабгача ва мактаб таълими тизими, соғлиқни сақлаш соҳаси, маҳаллий давлат ҳокимияти органлари, қурилиш ҳамда уй-жой коммунал хўжалиги тармоқларида мазкур турдаги ҳуқуқбузарликлар нисбатан кўпроқ учрамоқда.
Хулоса қилиб айтганда, коррупция нафақат давлат ва жамият манфаатларига, балки иқтисодий тараққиёт ва аҳолининг давлат институтларига бўлган ишончига ҳам жиддий зарар етказади. Шу боис коррупцияга қарши муросасиз курашиш, унинг келиб чиқиш сабабларини бартараф этиш, айбдор шахсларнинг етказган зарарини тўлиқ қоплашни таъминлаш ҳамда суд қарорларининг самарали ижросига эришиш ҳуқуқий давлат қуришнинг муҳим шартларидан бири ҳисобланади.
Гулрано АБИНИЯЗОВА, фуқаролик ишлари бўйичаҚўнғирот туманлараро суди судьяси
Ҳар қандай демократик давлатнинг мустаҳкамлиги унинг иқтисодий салоҳияти ёки табиий ресурслари билан эмас, энг аввало, қонун устуворлиги, одил судлов ва инсон ҳуқуқларининг ишончли ҳимоя қилиниши билан ўлчанади. Шу маънода, Ўзбекистонда кейинги йилларда амалга оширилаётган конституциявий ва ҳуқуқий ислоҳотлар мамлакат тараққиётининг мутлақо янги моделини шакллантирмоқда. Бу моделнинг марказида эса инсон қадри, адолат ва қонуннинг мутлақ устуворлиги турибди.
Президент томонидан илгари сурилган «Ўзбекистон – 2030» стратегияси ана шу эзгу ғояларнинг амалий дастури сифатида хизмат қилмоқда. Унинг тўртинчи устувор йўналиши – «Қонун устуворлигини таъминлаш, халқ хизматидаги давлат бошқарувини ташкил этиш» – ҳуқуқий давлат қуришнинг навбатдаги босқичини белгилаб берди. Хусусан, стратегиянинг 84, 85, 86 ва 88-мақсадлари фақат давлат органлари фаолиятини такомиллаштиришга эмас, балки жамиятда адолат муҳитини қарор топтиришга қаратилган яхлит ҳуқуқий концепция ҳисобланади.
Ҳуқуқий давлатнинг энг муҳим белгиси – инсоннинг ҳуқуқ ва эркинликлари ҳар қандай манфаатдан устун қўйилишидир. Янги таҳрирдаги Конституцияда инсон ҳуқуқлари олий қадрият сифатида мустаҳкамлангани ушбу тамойилнинг ҳуқуқий асосини яратди. Энди давлат органларининг самарадорлиги қабул қилинган қарорлар сони билан эмас, балки инсон манфаатлари қай даражада таъминлангани билан баҳоланади. Бу эса давлат бошқарувида мутлақо янги ҳуқуқий маданиятни шакллантирмоқда.
Стратегиянинг 84-мақсади айнан шу тамойилни ҳаётга тўлиқ татбиқ этишга хизмат қилади. Инсон ҳуқуқларини таъминлаш энди фақат ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг вазифаси эмас, балки барча давлат идоралари фаолиятининг бош мезонига айланмоқда. Давлатнинг ҳар бир қарори, ҳар бир маъмурий тартиб ва ҳар бир хизмат фуқаро манфаати нуқтаи назаридан баҳоланиши лозим. Бу эса ҳуқуқий давлатнинг энг муҳим белгиларидан бири ҳисобланади.
Адолатнинг қарор топиши эса мустақил суд ҳокимиятисиз мумкин эмас. Бежизга судни Конституция кафолатларининг амалий ҳимоячиси деб аташмайди. Суд қарорлари фақат муайян низони ҳал қилмайди, балки жамиятда қонунга ишончни мустаҳкамлайди, давлатнинг адолат тамойилига содиқлигини намоён этади. Шу нуқтаи назардан стратегиянинг 85-мақсади суд ҳокимиятининг институционал мустақиллигини янада кучайтириш, одил судлов сифати ва самарадорлигини оширишга қаратилган.
Бугун судлар фаолиятига рақамли технологияларнинг кенг жорий этилаётгани, электрон суд хизматларининг ривожланиши, суд қарорларининг очиқлиги таъминланаётгани, процесс иштирокчилари учун қулайликлар кенгайиб бораётгани одил судловнинг сифати ва шаффофлигини янада оширмоқда. Энг муҳими, бу ислоҳотлар фуқароларнинг судга бўлган ишончини мустаҳкамлашга, ҳуқуқ ва эркинликларнинг ишончли ҳимоясини таъминлашга хизмат қилмоқда.
Ҳуқуқий давлатнинг яна бир муҳим хусусияти ҳуқуқбузарлик содир этилгандан кейин жазо тайинлаш эмас, балки унинг келиб чиқиш сабабларини бартараф этишдир. Шу боис стратегиянинг 86-мақсади профилактик ёндашувни давлат сиёсатининг муҳим қисми сифатида белгилайди. Бугун ҳуқуқбузарликларнинг сабаб ва шарт-шароитларини аниқлаш, хавф омилларини барвақт бартараф этиш, рақамли таҳлил тизимларидан фойдаланиш, маҳаллаларда хавфсиз муҳитни шакллантириш орқали ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Бу ёндашув нафақат жиноятчиликнинг камайишига, балки аҳолининг давлатга бўлган ишончини янада мустаҳкамлашга ҳам хизмат қилади.
Қонун устуворлиги фақат мукаммал қонунлар ёки самарали суд тизими билан таъминланмайди. Унинг мустаҳкам пойдевори аҳолининг ҳуқуқий маданияти ва ҳуқуқий онгидир. Қонунни билмаган жамиятда ҳуқуқий давлатни барпо этиш мушкул. Шунинг учун стратегиянинг 88-мақсади ҳуқуқий тарғиботни янги босқичга олиб чиқиш, аҳолининг ҳуқуқий саводхонлигини ошириш, айниқса, ёшларда қонунга ҳурмат ва масъулият туйғусини шакллантиришни назарда тутади.
Бугун оммавий ахборот воситалари, судлар матбуот хизматлари, рақамли платформалар ва ижтимоий тармоқлар ҳуқуқий билимларни оммалаштиришнинг муҳим воситасига айланмоқда. Суд амалиётининг очиқлиги, қонунчиликдаги янгиликларнинг содда ва тушунарли тарзда аҳолига етказилиши фуқароларнинг ҳуқуқий маданиятини оширишда муҳим аҳамият касб этмоқда. Зеро, ҳуқуқий маданият қанчалик юксак бўлса, қонун устуворлиги шунчалик мустаҳкам бўлади.
«Ўзбекистон – 2030» стратегиясида белгиланган мазкур мақсадлар бир-бири билан чамбарчас боғлиқ. Инсон ҳуқуқларининг кафолатли ҳимояси, мустақил ва холис суд ҳокимияти, ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга қаратилган замонавий ёндашув ҳамда юксак ҳуқуқий маданият – буларнинг барчаси ягона мақсад, яъни адолат устувор бўлган ҳуқуқий давлат ва кучли фуқаролик жамиятини барпо этишга хизмат қилади.
Шубҳасиз, ушбу стратегияда белгиланган вазифаларнинг тўлиқ ва изчил амалга оширилиши давлат бошқарувининг халқ манфаатларига хизмат қилишини таъминлайди, суд ҳокимиятининг нуфузини янада мустаҳкамлайди ҳамда Конституцияда белгиланган инсон қадри ва адолат тамойилларини ҳаётга тўлиқ татбиқ этишга мустаҳкам ҳуқуқий замин яратади. Бу эса Янги Ўзбекистон тараққиётининг энг муҳим мезони, қонун устуворлигининг эса энг ишончли кафолати бўлиб хизмат қилади.
Абилай АДИЛОВ,
жиноят ишлари бўйича Хўжайли тумани суди раиси
Барча ҳуқуқлар ҳимояланган 2026 | Қорақалпоғистон Республикаси суди
