25Iyul Янгиликлар

КОРРУПЦИЯГА ҚАРШИ КУРАШ: ЖАЗО ЭМАС, АДОЛАТ УСТУВОРЛИГИ

Коррупция — жамият тараққиётига тўсқинлик қиладиган, давлат бошқаруви самарадорлиги ва фуқароларнинг қонунга бўлган ишончига салбий таъсир кўрсатадиган хавфли иллатдир.

 

Шу боис коррупцияга қарши курашиш бугун фақат ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг вазифаси эмас. Бу — давлат органлари, фуқаролик жамияти ва ҳар бир фуқаронинг умумий масъулиятидир.

 

Судья сифатидаги фаолиятим давомида шу ҳақиқатга амин бўлдимки, коррупцияга қарши курашишда фақат жазони кучайтиришнинг ўзи етарли эмас. Энг муҳими — қонунбузарликка олиб келадиган шарт-шароитларни барвақт аниқлаш, уларни бартараф этиш ва жамиятда коррупцияга нисбатан муросасиз муносабатни шакллантиришдир.

 

Коррупцияга қарши курашиш самарадорлигини ошириш, коррупцияга оид жиноятлар учун жавобгарлик муқаррарлигини таъминлаш ва профилактик механизмларни кучайтириш мақсадида 2026 йил 22 июнда Ўзбекистон Республикасининг «Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига коррупцияга қарши курашиш самарадорлигини оширишга, коррупцияга оид жиноятлар учун жавобгарлик муқаррарлигини таъминлашга қаратилган қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш тўғрисида»ги Қонуни қабул қилинди.

 

Мазкур қонун коррупцияга қарши курашишнинг ҳуқуқий механизмларини янада такомиллаштиришга қаратилгани билан аҳамиятлидир.

 

Хусусан, коррупцияга оид жиноятларнинг ҳуқуқий доираси янада аниқлаштирилиб, айрим коррупциявий қилмишлар учун жавобгарлик чоралари кучайтирилмоқда.

 

Бунда асосий мақсад фақат жазолаш эмас, балки коррупцияга қарши ҳуқуқий иммунитетни кучайтириш, мансабдор шахсларнинг қонунга итоаткорлиги ва масъулиятини оширишдан иборат.

 

Суд ҳокимиятининг асосий вазифаси — қонун устуворлиги ва одил судловни таъминлаш.

 

Коррупцияга оид жиноятлар бўйича ишларни кўриб чиқишда бу талаб янада муҳим аҳамият касб этади. Чунки бундай ишлар кўпинча мансаб, хизмат ваколати ва шахсий манфаатлар билан боғлиқ бўлади.

 

Бироқ шахснинг лавозими, мавқеи ёки жамиятдаги ўрни суд учун устувор мезон бўла олмайди.

 

Ҳар бир ишда жиноят таркиби, шахснинг айби, қилмишнинг оқибатлари ва бошқа барча ҳолатлар қонун талаблари асосида синчиклаб текширилиши лозим.

 

Жавобгарлик муқаррарлиги — ҳар қандай ҳолатда жазо тайинлаш дегани эмас. Бу, аввало, жиноят содир этган ва айби қонуний тартибда исботланган шахснинг жавобгарликдан четда қолмаслигини таъминлашдир.

 

Шу билан бирга, айбсиз шахснинг асоссиз жавобгарликка тортилишига йўл қўймаслик ҳам одил судловнинг ажралмас талабидир.

 

Янги қонуннинг муҳим жиҳатларидан бири коррупцияга оид жиноятларнинг ҳуқуқий доирасини аниқлаштириш билан боғлиқ.

 

Бу, ўз навбатида, ҳуқуқни қўллаш амалиётида ягона ёндашувни шакллантириш, коррупциявий хусусиятга эга қилмишларни аниқ фарқлаш ва уларга нисбатан қонуний ҳуқуқий баҳо бериш имконини кенгайтиради.

 

Коррупциядан олинган ноқонуний даромадларни яшириш ёки уларни қонунийлаштиришга қаратилган ҳаракатларни ҳам коррупцияга қарши курашиш тизимидан четда қолдирмаслик муҳимдир.

 

Чунки коррупцияга қарши курашиш фақат пора бериш ёки олиш ҳолатини аниқлаш билан чекланмаслиги керак. У коррупция орқали орттирилган манфаат ва маблағларнинг кейинги ҳаракатига ҳам дахлдор бўлиши лозим.

 

Коррупцияга қарши курашишда жавобгарлик муқаррарлиги принципи алоҳида ўрин тутади.

 

Янги қонунчиликда айрим коррупциявий хусусиятга эга қилмишлар учун жавобгарликнинг кучайтирилиши ҳам айнан шу мақсадга хизмат қилади.

 

Айниқса, мансабдор шахсларнинг хизмат ваколатларидан фойдаланиши билан боғлиқ қилмишларга ҳуқуқий баҳо беришда аниқ мезонларнинг белгиланиши муҳим.

 

Мансабдор шахсга берилган ваколат — шахсий имтиёз эмас, балки жамият олдидаги масъулиятдир.

 

Шунинг учун хизмат ваколатидан қонунга зид равишда фойдаланиш нафақат муайян шахсга, балки давлат органига бўлган ишончга ҳам зарар етказади.

 

Замонавий ёндашув коррупция содир бўлгандан кейин унга қарши чора кўриш билан чекланмаслиги керак.

 

Коррупциявий хавф-хатарларни олдиндан аниқлаш, манфаатлар тўқнашувининг олдини олиш, давлат органлари ва ташкилотларида ички назоратни кучайтириш — профилактиканинг муҳим воситаларидир.

 

Шу жиҳатдан янги қонун билан коррупцияга қарши ички назорат ва комплаенс механизмларини кучайтиришга қаратилган ёндашувлар алоҳида аҳамият касб этади.

 

Коррупциявий хавф-хатарларни аниқлаш ва баҳолаш, уларни минималлаштириш чораларини ишлаб чиқиш, ташкилотларда коррупцияга қарши ички назоратни такомиллаштириш — ҳуқуқбузарлик содир бўлгандан кейин уни бартараф этишдан кўра самаралироқ профилактик ёндашувдир.

 

Чунки коррупцияга қарши курашишнинг энг яхши натижаси кўрилган жиноят ишларининг кўплигида эмас, балки жиноят содир этилишига имкон берувчи шароитларнинг камайишида намоён бўлади.

 

Коррупцияга қарши курашишда яна бир муҳим ёндашув — коррупциявий хавф-хатарларни ҳудудлар ва соҳалар кесимида аниқлашдир.

 

Бундай ёндашув коррупцияга қарши чораларни умумий тарзда эмас, балки аниқ хавф мавжуд бўлган соҳалар ва жараёнларга йўналтириш имконини беради.

 

Давлат харидлари, рухсат бериш, лицензиялаш, ер муносабатлари, бюджет маблағларидан фойдаланиш, кадрлар билан боғлиқ қарорлар каби соҳалардаги коррупциявий хавфларни тизимли таҳлил қилиш уларнинг олдини олишда муҳим аҳамият касб этади.

 

Шу маънода коррупцияга қарши курашишда статистика фақат содир этилган жиноятларни ҳисоблаш воситаси эмас, балки келгусидаги профилактика чораларини белгилаш учун муҳим манба бўлиши керак.

 

Коррупцияга қарши самарали курашишда фуқаролик жамиятининг иштироки ҳам муҳим.

 

Коррупция ҳолати ҳақида хабар берган шахснинг ҳуқуқлари ҳимоя қилинмаса, бундай ҳолатлар ҳақида хабар беришга нисбатан ишончсизлик пайдо бўлиши мумкин.

 

Шу боис коррупция ҳақида хабар берувчи шахсларни ҳуқуқий ҳимоя қилиш, уларни таъқибдан асраш ва қонунчиликда белгиланган тартибда рағбатлантириш механизмларини кучайтириш муҳим қадамдир.

 

Бироқ бу ерда ҳам асосий ҳуқуқий мезон — холислик.

 

Коррупция ҳақидаги ҳар қандай хабар ваколатли органлар томонидан қонун доирасида текширилиши лозим. Хабар беришнинг ўзи шахснинг айбдорлигини англатмайди.

 

Айбдорлик фақат қонунда белгиланган тартибда исботлангандагина ҳуқуқий оқибат келтириб чиқаради.

Коррупцияга қарши курашишда қонунчилик чоралари билан бир қаторда инсон омили ҳам ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

 

Ҳалоллик, виждонан меҳнат қилиш, хизмат ваколатидан шахсий манфаат йўлида фойдаланмаслик каби қадриятлар жамиятда қанчалик мустаҳкам бўлса, коррупция учун шунчалик кам имконият қолади.

 

Айниқса, ёш авлодда коррупцияга нисбатан муросасиз муносабатни шакллантириш муҳим.

 

Ёшларга коррупциянинг ҳуқуқий оқибатларини тушунтириш билан бирга, уларга ҳалолликнинг қадрини англатишимиз керак. Зеро, коррупцияга қарши иммунитет жазо қўрқувидан эмас, қонунга ҳурмат ва ҳалоллик эътиқодидан шаклланади.

Судья учун коррупцияга қарши курашиш — фақат жиноятга жазо тайинлаш эмас.

 

Бу — ҳар бир ишда қонун устуворлигини таъминлаш, шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш, далилларга холис баҳо бериш ва адолатли қарор қабул қилиш демакдир.

 

Суднинг ҳар бир қонуний ва асосли қарори жамиятда қонунга бўлган ишончни мустаҳкамлайди.

 

Шунинг учун судьянинг масъулияти фақат қарор қабул қилиш билан чекланмайди. Унинг ҳар бир қарори ортида инсон тақдири, жамиятнинг адолатга бўлган ишончи ва қонун устуворлиги туради.

 

Коррупцияга оид жиноят ишларида суднинг холислиги ва мустақиллиги айниқса муҳим. Суд жамоатчиликдаги талабни эмас, қонунни мезон қилиши лозим.

 

Зеро, қатъийлик — қонунийликдан, адолат эса холисликдан бошланади.

2026 йил 22 июнда қабул қилинган мазкур қонун коррупцияга қарши курашишнинг ҳуқуқий асосларини янада мустаҳкамлаш, коррупцияга оид жиноятлар учун жавобгарлик муқаррарлигини таъминлаш, профилактика механизмларини кучайтириш ва жамиятда коррупцияга нисбатан муросасиз муносабатни шакллантиришга хизмат қилади.

 

Бироқ қонун қанчалик мукаммал бўлмасин, унинг самараси амалиётда қандай қўлланишига боғлиқ.

 

Коррупцияга қарши курашишда давлат органлари, судлар, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар, фуқаролик жамияти институтлари ва ҳар бир фуқаронинг ўрни бор.

 

Менинг судья сифатидаги қатъий ишончим шуки: қонун ҳамма учун бир хил ишлаган жойда адолат қарор топади; адолат қарор топган жамиятда эса коррупцияга ўрин қолмайди.

 

Шу боис коррупцияга қарши курашишнинг энг кучли қуроли — нафақат жазо, балки қонун устуворлиги, очиқлик, ҳалоллик ва одил судловга бўлган ишончдир.

 

 

Ерполат БЕРДИЕВ,

Жиноят ишлари бўйича Қўнғирот тумани суди раиси

24Iyul Янгиликлар

ИЖТИМОИЙ ТАРМОҚЛАРДА ТАРҚАЛГАН ФУҚАРО КАЛЖАНОВА ВЕНЕРА КАЛЕНДАРОВНАНИНГ НУКУС ШАҲРИДАГИ ТУРАР ЖОЙИ БУЗИЛИШИ БИЛАН БОҒЛИҚ МУРОЖААТИ ЮЗАСИДАН

 

Фуқаролик ишлари бўйича Нукус туманлараро судида Кадастр агентлиги Қорақалпоғистон Республикаси Нукус шаҳри бўлимининг даъвоси асосида фуқаро В.Калжановага нисбатан фуқаролик иши кўриб чиқилган.

 

Иш материалларига кўра, 2024 йил 18 сентябрь куни Кадастр агентлиги Нукус шаҳри бўлими мутахассислари томонидан ўтказилган текширув давомида В.Калжанова Нукус шаҳрининг «Саманбай» МФЙ ҳудудида қонуний ҳуқуқий асосларсиз 89 кв.метр ер майдонида турар жой биноси қургани аниқланган ва бу ҳақда тегишли далолатнома расмийлаштирилган.

 

Шунингдек, ушбу қонунбузилишни ихтиёрий бартараф этиш мақсадида жавобгарга 2024 йил 18 сентябрь куни ер майдонини аввалги ҳолатига келтириш ҳақида огоҳлантириш хати берилган. Бироқ мазкур талаб ихтиёрий равишда бажарилмаган.

 

Натижада Кадастр агентлиги Қорақалпоғистон Республикаси Нукус шаҳри бўлими судга даъво аризаси билан мурожаат қилган.

Фуқаролик ишлари бўйича Нукус туманлараро судининг 2024 йил 5 декабрдаги ҳал қилув қарори билан даъво қаноатлантирилиб, жавобгар В.Калжанова томонидан Ноқонуний эгалланган 89 кв.метр ер майдонида қурилган турар жой биносини мажбурий бузиш, ер майдонини фойдаланиш учун яроқли ҳолатга келтириш ҳамда давлат фойдасига 750 000 сўм давлат божини ундириш белгиланган. Иш сиртдан иш юритиш тартибида кўриб чиқилган.

 

Суд қарорини қабул қилишда Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 212-моддаси биринчи қисми талабларидан келиб чиқилган. Мазкур нормага мувофиқ, қурилиш мақсадлари учун ажратилмаган ер участкасида ёки тегишли рухсатномаларсиз, шунингдек архитектура ва қурилиш қоидаларини жиддий бузган ҳолда қурилган объект ўзбошимчалик билан қурилган иморат деб ҳисобланади.

 

Маълумот учун, мазкур фуқаролик иши бўйича қабул қилинган ҳал қилув қарори апелляция ёки кассация тартибида юқори инстанция судлари томонидан қайта кўриб чиқилмаган.

Қорақалпоғистон Республикаси судининг матбуот хизмати

18Iyul Янгиликлар

Ижтимоий тармоқларда тарқалган мурожаат юзасидан

Ижтимоий тармоқларда фуқаро Жуманиязова Акилжан Азатовнанинг психиатрия стационарига ғайриихтиёрий тартибда ётқизилгани юзасидан турли мазмундаги мурожаатлар тарқалмоқда. Мазкур ҳолат бўйича жамоатчиликни холис ва ишончли ахборот билан таъминлаш мақсадида қуйидагилар маълум қилинади.

Фуқаролик ишлари бўйича Нукус туманлараро судига 1-сонли Республика руҳий ва неврологик диспансери томонидан А.Жуманиязовани мажбурий тарзда психиатрия стационарига ётқизиш ҳақида ариза киритилган.

Фуқаролик ишлари бўйича Нукус туманлараро судининг 2024 йил 24 апрелдаги ҳал қилув қарори билан ариза қаноатлантирилиб, А.Жуманиязовани 1-сонли Республика руҳий ва неврологик диспансери психиатрия стационарига ғайриихтиёрий тартибда ётқизиш белгиланган.

Мазкур ҳал қилув қарори Қорақалпоғистон Республикаси судининг фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанциясининг 2024 йил 30 майдаги ажрими билан ўзгаришсиз қолдирилган.

Шунингдек, Қорақалпоғистон Республикаси судининг фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати тафтиш инстанциясининг 2024 йил 10 июлдаги ажрими билан ҳам суд ҳужжатлари ўзгаришсиз қолдирилган.

Кейинчалик, Олий суд судьясининг 2025 йил 18 июндаги ажрими билан А.Жуманиязова томонидан берилган тафтиш тартибидаги шикоятни Олий суднинг фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатида кўриб чиқиш учун ўтказиш рад этилган.

Шунингдек, мазкур ажримни бекор қилиш ҳақида берилган мурожаат Олий суд раиси биринчи ўринбосари томонидан ўрганилиб, 2026 йил 9 январда уни қаноатлантириш рад этилган.

Иш материалларига кўра, А.Жуманиязова 2024 йил 28 март куни 1-сонли Республика руҳий ва неврологик диспансерига олиб келинган ҳамда унинг руҳий ҳолати шифокор-психиатрлардан иборат комиссия томонидан текширилган.

Комиссия хулосасига кўра, унда «Васвасали бузилиш» ташхиси аниқланиб, стационар шароитида даволанишга муҳтожлиги белгиланган.

Бироқ А.Жуманиязова ихтиёрий равишда даволанишга розилик бермагани сабабли диспансер томонидан судга тегишли ариза киритилган.

Суд ишни кўриб чиқишда «Психиатрия ёрдами тўғрисида»ги Қонуннинг 30 ва 31-моддалари талабларига амал қилган.

Хусусан, мазкур Қонуннинг 31-моддаси биринчи қисмига мувофиқ, шахсни ғайриихтиёрий тартибда психиатрия стационарига ётқизиш суд қарори асосида амалга оширилади.

Шунингдек, 30-модданинг биринчи қисмига кўра, психиатрия стационарига ётқизиш учун шахсда руҳий ҳолат бузилиши мавжудлиги ҳамда шифокор-психиатрнинг стационар шароитида текширув ёки даволаниш зарурлиги ҳақидаги қарори ёки суд қарори асос бўлади.

Бундан ташқари, Фуқаролик процессуал кодексининг 317-моддаси иккинчи қисми талабларига мувофиқ, бундай тоифадаги ишлар бўйича судга киритилган аризага шифокор-психиатрлар комиссиясининг шахснинг психиатрия стационарида даволаниши зарурлиги ҳақидаги асослантирилган хулоса илова қилиниши шарт.

Иш ҳужжатларида мавжуд бўлган шифокор-психиатрлар комиссиясининг 2024 йил 1 апрелдаги 42/1-сонли хулосаси билан А.Жуманиязованинг руҳий ҳолати ўзгаргани ва стационар даволанишга муҳтожлиги тасдиқланган.

А.Жуманиязова ўз шикоятларида руҳий касал эмаслиги, уни қалбаки ҳужжатлар асосида диспансерга жойлаштириш учун судга мурожаат қилингани ҳамда гувоҳлар томонидан сохта тилхатлар берилганини важ сифатида келтирган.

Мазкур важлар қуйи инстанция судлари томонидан тўлиқ ўрганилиб, уларга ҳуқуқий баҳо берилган.

Шу муносабат билан Олий суд судьяси Фуқаролик процессуал кодексининг 419¹⁵-моддаси иккинчи қисми 3-банди талабларини қўллаб, қуйи судлар иш учун аҳамиятга эга барча ҳолатларни тўлиқ ва тўғри аниқлагани, далилларга ҳуқуқий баҳо бергани ҳамда моддий ва процессуал ҳуқуқ нормаларини тўғри қўллаганини инобатга олган ҳолда, тафтиш шикоятини Олий суднинг фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатида кўриб чиқиш учун ўтказишни рад этган.

Қорақалпоғистон Республикаси судининг матбуот хизмати

30Iyun Янгиликлар

ҲОМИЙЛИК ВА ВАСИЙЛИК БЎЙИЧА СУД АМАЛИЁТИ: ҲУҚУҚИЙ АСОСЛАР ВА ДОЛЗАРБ МАСАЛАЛАР

Инсон ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш ҳар қандай ҳуқуқий давлатнинг устувор вазифаларидан бири ҳисобланади. Айниқса, вояга етмаганлар, муомалага лаёқатсиз ёки муомала лаёқати чекланган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлашда васийлик ва ҳомийлик институти муҳим аҳамият касб этади. Мазкур институт нафақат ижтимоий муҳофаза воситаси, балки инсон ҳуқуқларини таъминлашнинг самарали ҳуқуқий механизми ҳам ҳисобланади.

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 78-моддасига мувофиқ, давлат етим болаларни ва ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган болаларни боқиш, тарбиялаш ва ўқитишни таъминлайди ҳамда болаларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилади. Ушбу конституциявий норма васийлик ва ҳомийлик муносабатларини тартибга солувчи барча ҳуқуқий механизмларнинг асосини ташкил этади.

Васийлик ва ҳомийликка оид муносабатлар Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси, Оила кодекси ҳамда Вазирлар Маҳкамасининг васийлик ва ҳомийлик соҳасини тартибга солувчи норматив-ҳуқуқий ҳужжатлари билан тартибга солинади.

Фуқаролик кодексининг тегишли нормаларига кўра, васийлик ўн тўрт ёшга тўлмаган вояга етмаганлар ҳамда суд томонидан муомалага лаёқатсиз деб топилган фуқароларга нисбатан белгиланади. Ҳомийлик эса ўн тўрт ёшдан ўн саккиз ёшгача бўлган вояга етмаганларга, шунингдек, муомала лаёқати чекланган деб топилган шахсларга нисбатан ўрнатилади.

Суд амалиётида мазкур тоифадаги ишлар асосан фуқарони муомалага лаёқатсиз деб топиш, муомала лаёқатини чеклаш, васий ёки ҳомий ҳаракатлари устидан шикоятларни кўриб чиқиш ҳамда васийлик ва ҳомийлик билан боғлиқ низоларни ҳал этиш билан боғлиқ ҳолларда учрамоқда.

Амалда судлар томонидан кўрилаётган ишлар таҳлили шуни кўрсатмоқдаки, фуқарони муомалага лаёқатсиз деб топиш тўғрисидаги ишлар алоҳида эҳтиёткорлик билан кўриб чиқилиши лозим. Чунки бундай қарор инсоннинг бир қатор фуқаролик ҳуқуқларини мустақил амалга ошириш имкониятига бевосита таъсир кўрсатади. Шу сабабли судлар мазкур тоифадаги ишлар бўйича суд-психиатрия экспертизаси хулосаси, тиббий ҳужжатлар ва бошқа далилларни ҳар томонлама баҳолайди.

Фуқаролик процессуал қонунчилигига мувофиқ, шахсни муомалага лаёқатсиз ёки муомала лаёқати чекланган деб топиш билан боғлиқ ишлар алоҳида иш юритув тартибида кўрилади. Бунда суднинг асосий вазифаси нафақат ҳуқуқий фактни аниқлаш, балки инсон ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларининг ишончли ҳимоя қилинишини таъминлашдан иборатдир.

Суд амалиётида вояга етмаган болалар манфаатлари билан боғлиқ масалалар ҳам муҳим ўрин эгаллайди. Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги Конвенция талабларидан келиб чиққан ҳолда, ҳар қандай қарор қабул қилишда боланинг энг яхши манфаатлари устувор аҳамият касб этади. Шунинг учун судлар васий ёки ҳомийни аниқлашда номзоднинг шахсий фазилатлари, яшаш шароити, болага бўлган муносабати ҳамда унинг тарбияси учун яратилган имкониятларни синчиклаб баҳолайди.

Айрим ҳолларда васий ёки ҳомий томонидан ўз ваколатларини суиистеъмол қилиш ҳолатлари ҳам учраб туради. Хусусан, васийликдаги шахснинг мол-мулкини бошқаришда қонун талабларига риоя этмаслик ёки унинг манфаатларига зид ҳаракат қилиш ҳолатлари аниқланганда, судлар қонунчиликда белгиланган тартибда тегишли ҳуқуқий чораларни қўллайди.

Сўнгги йилларда мамлакатимизда инсон қадрини улуғлаш ва аҳолининг ижтимоий ҳимояга муҳтож қатламларини қўллаб-қувватлашга қаратилган ислоҳотлар натижасида васийлик ва ҳомийлик органлари ҳамда судлар ўртасидаги ҳамкорлик янада такомиллаштирилди. Бу эса мазкур тоифадаги ишлар бўйича қарорларнинг қонунийлиги ва адолатлилигини таъминлашга хизмат қилмоқда.

Хулоса қилиб айтганда, васийлик ва ҳомийлик институти инсон ҳуқуқларини таъминлашнинг муҳим кафолатларидан бири ҳисобланади. Судлар томонидан ушбу тоифадаги ишлар Конституция, Фуқаролик кодекси, Оила кодекси ва халқаро ҳуқуқнинг умумэътироф этилган принциплари асосида кўриб чиқилиши ҳуқуқий давлат ва кучли фуқаролик жамиятини барпо этишнинг муҳим шартидир. Бу жараёнда ҳар бир қарорнинг марказида инсон манфаати, айниқса болалар ва ижтимоий ҳимояга муҳтож шахсларнинг ҳуқуқлари туриши лозим.

 

Сарбиназ ОПАЕВА,
Фуқаролик ишлари бўйича Чимбой туманлараро судининг судьяси

29Iyun Янгиликлар

КОРРУПЦИЯ ОҚИБАТИДА ЕТКАЗИЛГАН ЗАРАРНИ УНДИРИШ: СУД АМАЛИЁТИ ТАҲЛИЛИ

Коррупция бугунги кунда жамият тараққиёти, давлат бошқаруви самарадорлиги ва қонун устуворлигига жиддий хавф туғдираётган энг долзарб муаммолардан бири ҳисобланади. У давлат ва жамият ҳаётининг турли соҳаларига салбий таъсир кўрсатиб, демократик қадриятлар, адолат тамойиллари ва фуқароларнинг ҳуқуқ ҳамда эркинликларига путур етказади. Шунингдек, коррупция иқтисодий ривожланишга тўсқинлик қилади, инвестицион муҳитнинг жозибадорлигини пасайтиради, давлат бошқаруви тизимига бўлган ишончни сусайтиради.

Таъкидлаш жоизки, коррупция дунёнинг деярли барча давлатларида учрайдиган глобал муаммо ҳисобланади. Унинг кўлами ва шакллари турлича бўлиши мумкин, бироқ оқибатлари ҳар доим жамият манфаатларига зид бўлади. Халқаро ташкилотлар ва давлатлар томонидан мазкур иллатга қарши курашиш бўйича кенг кўламли чора-тадбирлар амалга оширилаётган бўлса-да, коррупция ҳали ҳам жиддий таҳдид сифатида сақланиб қолмоқда.

“Коррупция” атамаси лотинча “ corruptio” — “бузмоқ”, “издан чиқармоқ” маъноларини англатади. У одатда мансабдор шахснинг ўз хизмат ваколатлари ва мавқеидан шахсий манфаатларини кўзлаб, қонунчилик ва ахлоқ қоидаларига зид равишда фойдаланишини ифодалайди. Коррупциявий ҳаракатлар натижасида давлат, жамият, юридик ва жисмоний шахсларга катта миқдорда моддий ва маънавий зарар етказилади.

Коррупцияга қарши курашиш фақатгина айбдор шахсларни жиноий жавобгарликка тортиш билан чекланмайди. Бу жараённинг муҳим таркибий қисми сифатида коррупция оқибатида етказилган зарарни қоплаш, ноқонуний орттирилган даромадларни қайтариш ва давлат ҳамда жамият манфаатларини тиклаш масалалари ҳам алоҳида аҳамият касб этади. Мазкур вазифаларни амалга оширишда судлар ҳал қилувчи ўрин тутади.

Суд амалиёти таҳлили шуни кўрсатадики, коррупциявий жиноятлар бўйича кўриладиган ишларда етказилган зарарни ундириш масаласи устувор вазифалардан бири сифатида баҳоланади. Пора олиш, пора бериш, мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш, ўзлаштириш ва растрата каби жиноятлар натижасида давлат ёки бошқа шахсларга етказилган зарар жиноят иши доирасида ёки алоҳида фуқаролик даъвоси тартибида ундирилади. Бунда зарар миқдори, қоида тариқасида, молиявий аудитлар, бухгалтерия ҳужжатлари, экспертиза хулосалари ва бошқа далиллар асосида аниқланади.

Суд амалиётида шаклланган муҳим йўналишлардан яна бири регресс тартибида зарарни ундириш ҳисобланади. Айрим ҳолларда давлат органлари ёки ташкилотлар жабрланувчиларга етказилган зарарни ўз маблағлари ҳисобидан қоплайди. Кейинчалик ушбу маблағлар айбдор мансабдор шахслардан регресс тартибида ундирилади. Бу эса давлат маблағларининг асоссиз сарфланишининг олдини олишга хизмат қилади.

Коррупциявий жиноятлар бўйича судлар томонидан ноқонуний орттирилган даромадларни мусодара қилиш масаласига ҳам алоҳида эътибор қаратилади. Бунда фақат бевосита етказилган зарарни қоплаш билан чекланилмай, коррупция натижасида орттирилган мол-мулк, пул маблағлари ва бошқа активларни давлат фойдасига ўтказиш чоралари кўрилади. Бу эса жиноят орқали бойишга интилишнинг олдини олишда муҳим ҳуқуқий механизм ҳисобланади.

Коррупция туфайли етказилган зарарни қоплашнинг ҳуқуқий асослари Ўзбекистон Республикаси қонунчилигида мустаҳкам белгиланган. Жумладан, Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 985-моддасига кўра, шахснинг ғайриқонуний ҳаракатлари ёки ҳаракатсизлиги натижасида етказилган зарар тўлиқ ҳажмда қопланиши лозим. Ушбу қоида коррупция оқибатида етказилган зарарларга ҳам тўлиқ татбиқ этилади.

Шу билан бирга, амалиётда айрим муаммолар ҳам учраб туради. Хусусан, айбдор шахслар томонидан мол-мулкларни бошқа шахслар номига расмийлаштириб қўйиш, маблағларни яшириш ёки хорижга олиб чиқиб кетиш ҳолатлари зарарни ундириш жараёнини мураккаблаштиради. Бундай вазиятларда халқаро ҳуқуқий ҳамкорлик механизмлари, давлатлараро ҳуқуқий ёрдам тўғрисидаги шартномалар ҳамда активларни қайтаришга қаратилган махсус тартиб-таомиллар муҳим аҳамият касб этади.

Фуқароларнинг ҳуқуқлари коррупция натижасида бевосита бузилган ва уларга маънавий зарар етказилган ҳолларда судлар томонидан маънавий зарарни ундириш масаласи ҳам кўриб чиқилади. Бу инсон ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини самарали ҳимоя қилишнинг муҳим воситаларидан бири ҳисобланади.

Коррупция оқибатида етказилган зарарни ундириш бўйича қабул қилинган суд ҳужжатларининг ижросини таъминлаш асосан Мажбурий ижро бюроси органлари зиммасига юклатилган. Амалиёт шуни кўрсатадики, айрим ҳолларда зарарни қисқа муддатларда тўлиқ ундириш имконияти мавжуд бўлмайди. Бунинг сабаблари сифатида айбдор шахсларнинг мулкларини яшириши, бошқа шахслар номига ўтказиши ёки активларни мамлакат ташқарисига чиқариб юбориши каби ҳолатларни келтириш мумкин.

Судларда кўрилаётган ишлар таҳлили коррупциявий жиноятлар асосан ижтимоий ва молиявий ресурслар катта айланадиган соҳаларда содир этилаётганини кўрсатмоқда. Хусусан, мактабгача ва мактаб таълими тизими, соғлиқни сақлаш соҳаси, маҳаллий давлат ҳокимияти органлари, қурилиш ҳамда уй-жой коммунал хўжалиги тармоқларида мазкур турдаги ҳуқуқбузарликлар нисбатан кўпроқ учрамоқда.

Хулоса қилиб айтганда, коррупция нафақат давлат ва жамият манфаатларига, балки иқтисодий тараққиёт ва аҳолининг давлат институтларига бўлган ишончига ҳам жиддий зарар етказади. Шу боис коррупцияга қарши муросасиз курашиш, унинг келиб чиқиш сабабларини бартараф этиш, айбдор шахсларнинг етказган зарарини тўлиқ қоплашни таъминлаш ҳамда суд қарорларининг самарали ижросига эришиш ҳуқуқий давлат қуришнинг муҳим шартларидан бири ҳисобланади.

 

Гулрано АБИНИЯЗОВА,
фуқаролик ишлари бўйича Қўнғирот туманлараро суди судьяси