ҲОМИЙЛИК ВА ВАСИЙЛИК БЎЙИЧА СУД АМАЛИЁТИ: ҲУҚУҚИЙ АСОСЛАР ВА ДОЛЗАРБ МАСАЛАЛАР

Инсон ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш ҳар қандай ҳуқуқий давлатнинг устувор вазифаларидан бири ҳисобланади. Айниқса, вояга етмаганлар, муомалага лаёқатсиз ёки муомала лаёқати чекланган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлашда васийлик ва ҳомийлик институти муҳим аҳамият касб этади. Мазкур институт нафақат ижтимоий муҳофаза воситаси, балки инсон ҳуқуқларини таъминлашнинг самарали ҳуқуқий механизми ҳам ҳисобланади.

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 78-моддасига мувофиқ, давлат етим болаларни ва ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган болаларни боқиш, тарбиялаш ва ўқитишни таъминлайди ҳамда болаларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилади. Ушбу конституциявий норма васийлик ва ҳомийлик муносабатларини тартибга солувчи барча ҳуқуқий механизмларнинг асосини ташкил этади.

Васийлик ва ҳомийликка оид муносабатлар Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси, Оила кодекси ҳамда Вазирлар Маҳкамасининг васийлик ва ҳомийлик соҳасини тартибга солувчи норматив-ҳуқуқий ҳужжатлари билан тартибга солинади.

Фуқаролик кодексининг тегишли нормаларига кўра, васийлик ўн тўрт ёшга тўлмаган вояга етмаганлар ҳамда суд томонидан муомалага лаёқатсиз деб топилган фуқароларга нисбатан белгиланади. Ҳомийлик эса ўн тўрт ёшдан ўн саккиз ёшгача бўлган вояга етмаганларга, шунингдек, муомала лаёқати чекланган деб топилган шахсларга нисбатан ўрнатилади.

Суд амалиётида мазкур тоифадаги ишлар асосан фуқарони муомалага лаёқатсиз деб топиш, муомала лаёқатини чеклаш, васий ёки ҳомий ҳаракатлари устидан шикоятларни кўриб чиқиш ҳамда васийлик ва ҳомийлик билан боғлиқ низоларни ҳал этиш билан боғлиқ ҳолларда учрамоқда.

Амалда судлар томонидан кўрилаётган ишлар таҳлили шуни кўрсатмоқдаки, фуқарони муомалага лаёқатсиз деб топиш тўғрисидаги ишлар алоҳида эҳтиёткорлик билан кўриб чиқилиши лозим. Чунки бундай қарор инсоннинг бир қатор фуқаролик ҳуқуқларини мустақил амалга ошириш имкониятига бевосита таъсир кўрсатади. Шу сабабли судлар мазкур тоифадаги ишлар бўйича суд-психиатрия экспертизаси хулосаси, тиббий ҳужжатлар ва бошқа далилларни ҳар томонлама баҳолайди.

Фуқаролик процессуал қонунчилигига мувофиқ, шахсни муомалага лаёқатсиз ёки муомала лаёқати чекланган деб топиш билан боғлиқ ишлар алоҳида иш юритув тартибида кўрилади. Бунда суднинг асосий вазифаси нафақат ҳуқуқий фактни аниқлаш, балки инсон ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларининг ишончли ҳимоя қилинишини таъминлашдан иборатдир.

Суд амалиётида вояга етмаган болалар манфаатлари билан боғлиқ масалалар ҳам муҳим ўрин эгаллайди. Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги Конвенция талабларидан келиб чиққан ҳолда, ҳар қандай қарор қабул қилишда боланинг энг яхши манфаатлари устувор аҳамият касб этади. Шунинг учун судлар васий ёки ҳомийни аниқлашда номзоднинг шахсий фазилатлари, яшаш шароити, болага бўлган муносабати ҳамда унинг тарбияси учун яратилган имкониятларни синчиклаб баҳолайди.

Айрим ҳолларда васий ёки ҳомий томонидан ўз ваколатларини суиистеъмол қилиш ҳолатлари ҳам учраб туради. Хусусан, васийликдаги шахснинг мол-мулкини бошқаришда қонун талабларига риоя этмаслик ёки унинг манфаатларига зид ҳаракат қилиш ҳолатлари аниқланганда, судлар қонунчиликда белгиланган тартибда тегишли ҳуқуқий чораларни қўллайди.

Сўнгги йилларда мамлакатимизда инсон қадрини улуғлаш ва аҳолининг ижтимоий ҳимояга муҳтож қатламларини қўллаб-қувватлашга қаратилган ислоҳотлар натижасида васийлик ва ҳомийлик органлари ҳамда судлар ўртасидаги ҳамкорлик янада такомиллаштирилди. Бу эса мазкур тоифадаги ишлар бўйича қарорларнинг қонунийлиги ва адолатлилигини таъминлашга хизмат қилмоқда.

Хулоса қилиб айтганда, васийлик ва ҳомийлик институти инсон ҳуқуқларини таъминлашнинг муҳим кафолатларидан бири ҳисобланади. Судлар томонидан ушбу тоифадаги ишлар Конституция, Фуқаролик кодекси, Оила кодекси ва халқаро ҳуқуқнинг умумэътироф этилган принциплари асосида кўриб чиқилиши ҳуқуқий давлат ва кучли фуқаролик жамиятини барпо этишнинг муҳим шартидир. Бу жараёнда ҳар бир қарорнинг марказида инсон манфаати, айниқса болалар ва ижтимоий ҳимояга муҳтож шахсларнинг ҳуқуқлари туриши лозим.

Сарбиназ ОПАЕВА,
Фуқаролик ишлари бўйича Чимбой туманлараро судининг судьяси

КОРРУПЦИЯ ОҚИБАТИДА ЕТКАЗИЛГАН ЗАРАРНИ УНДИРИШ: СУД АМАЛИЁТИ ТАҲЛИЛИ

Коррупция бугунги кунда жамият тараққиёти, давлат бошқаруви самарадорлиги ва қонун устуворлигига жиддий хавф туғдираётган энг долзарб муаммолардан бири ҳисобланади. У давлат ва жамият ҳаётининг турли соҳаларига салбий таъсир кўрсатиб, демократик қадриятлар, адолат тамойиллари ва фуқароларнинг ҳуқуқ ҳамда эркинликларига путур етказади. Шунингдек, коррупция иқтисодий ривожланишга тўсқинлик қилади, инвестицион муҳитнинг жозибадорлигини пасайтиради, давлат бошқаруви тизимига бўлган ишончни сусайтиради.

Таъкидлаш жоизки, коррупция дунёнинг деярли барча давлатларида учрайдиган глобал муаммо ҳисобланади. Унинг кўлами ва шакллари турлича бўлиши мумкин, бироқ оқибатлари ҳар доим жамият манфаатларига зид бўлади. Халқаро ташкилотлар ва давлатлар томонидан мазкур иллатга қарши курашиш бўйича кенг кўламли чора-тадбирлар амалга оширилаётган бўлса-да, коррупция ҳали ҳам жиддий таҳдид сифатида сақланиб қолмоқда.

“Коррупция” атамаси лотинча “ corruptio” — “бузмоқ”, “издан чиқармоқ” маъноларини англатади. У одатда мансабдор шахснинг ўз хизмат ваколатлари ва мавқеидан шахсий манфаатларини кўзлаб, қонунчилик ва ахлоқ қоидаларига зид равишда фойдаланишини ифодалайди. Коррупциявий ҳаракатлар натижасида давлат, жамият, юридик ва жисмоний шахсларга катта миқдорда моддий ва маънавий зарар етказилади.

Коррупцияга қарши курашиш фақатгина айбдор шахсларни жиноий жавобгарликка тортиш билан чекланмайди. Бу жараённинг муҳим таркибий қисми сифатида коррупция оқибатида етказилган зарарни қоплаш, ноқонуний орттирилган даромадларни қайтариш ва давлат ҳамда жамият манфаатларини тиклаш масалалари ҳам алоҳида аҳамият касб этади. Мазкур вазифаларни амалга оширишда судлар ҳал қилувчи ўрин тутади.

Суд амалиёти таҳлили шуни кўрсатадики, коррупциявий жиноятлар бўйича кўриладиган ишларда етказилган зарарни ундириш масаласи устувор вазифалардан бири сифатида баҳоланади. Пора олиш, пора бериш, мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш, ўзлаштириш ва растрата каби жиноятлар натижасида давлат ёки бошқа шахсларга етказилган зарар жиноят иши доирасида ёки алоҳида фуқаролик даъвоси тартибида ундирилади. Бунда зарар миқдори, қоида тариқасида, молиявий аудитлар, бухгалтерия ҳужжатлари, экспертиза хулосалари ва бошқа далиллар асосида аниқланади.

Суд амалиётида шаклланган муҳим йўналишлардан яна бири регресс тартибида зарарни ундириш ҳисобланади. Айрим ҳолларда давлат органлари ёки ташкилотлар жабрланувчиларга етказилган зарарни ўз маблағлари ҳисобидан қоплайди. Кейинчалик ушбу маблағлар айбдор мансабдор шахслардан регресс тартибида ундирилади. Бу эса давлат маблағларининг асоссиз сарфланишининг олдини олишга хизмат қилади.

Коррупциявий жиноятлар бўйича судлар томонидан ноқонуний орттирилган даромадларни мусодара қилиш масаласига ҳам алоҳида эътибор қаратилади. Бунда фақат бевосита етказилган зарарни қоплаш билан чекланилмай, коррупция натижасида орттирилган мол-мулк, пул маблағлари ва бошқа активларни давлат фойдасига ўтказиш чоралари кўрилади. Бу эса жиноят орқали бойишга интилишнинг олдини олишда муҳим ҳуқуқий механизм ҳисобланади.

Коррупция туфайли етказилган зарарни қоплашнинг ҳуқуқий асослари Ўзбекистон Республикаси қонунчилигида мустаҳкам белгиланган. Жумладан, Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 985-моддасига кўра, шахснинг ғайриқонуний ҳаракатлари ёки ҳаракатсизлиги натижасида етказилган зарар тўлиқ ҳажмда қопланиши лозим. Ушбу қоида коррупция оқибатида етказилган зарарларга ҳам тўлиқ татбиқ этилади.

Шу билан бирга, амалиётда айрим муаммолар ҳам учраб туради. Хусусан, айбдор шахслар томонидан мол-мулкларни бошқа шахслар номига расмийлаштириб қўйиш, маблағларни яшириш ёки хорижга олиб чиқиб кетиш ҳолатлари зарарни ундириш жараёнини мураккаблаштиради. Бундай вазиятларда халқаро ҳуқуқий ҳамкорлик механизмлари, давлатлараро ҳуқуқий ёрдам тўғрисидаги шартномалар ҳамда активларни қайтаришга қаратилган махсус тартиб-таомиллар муҳим аҳамият касб этади.

Фуқароларнинг ҳуқуқлари коррупция натижасида бевосита бузилган ва уларга маънавий зарар етказилган ҳолларда судлар томонидан маънавий зарарни ундириш масаласи ҳам кўриб чиқилади. Бу инсон ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини самарали ҳимоя қилишнинг муҳим воситаларидан бири ҳисобланади.

Коррупция оқибатида етказилган зарарни ундириш бўйича қабул қилинган суд ҳужжатларининг ижросини таъминлаш асосан Мажбурий ижро бюроси органлари зиммасига юклатилган. Амалиёт шуни кўрсатадики, айрим ҳолларда зарарни қисқа муддатларда тўлиқ ундириш имконияти мавжуд бўлмайди. Бунинг сабаблари сифатида айбдор шахсларнинг мулкларини яшириши, бошқа шахслар номига ўтказиши ёки активларни мамлакат ташқарисига чиқариб юбориши каби ҳолатларни келтириш мумкин.

Судларда кўрилаётган ишлар таҳлили коррупциявий жиноятлар асосан ижтимоий ва молиявий ресурслар катта айланадиган соҳаларда содир этилаётганини кўрсатмоқда. Хусусан, мактабгача ва мактаб таълими тизими, соғлиқни сақлаш соҳаси, маҳаллий давлат ҳокимияти органлари, қурилиш ҳамда уй-жой коммунал хўжалиги тармоқларида мазкур турдаги ҳуқуқбузарликлар нисбатан кўпроқ учрамоқда.

Хулоса қилиб айтганда, коррупция нафақат давлат ва жамият манфаатларига, балки иқтисодий тараққиёт ва аҳолининг давлат институтларига бўлган ишончига ҳам жиддий зарар етказади. Шу боис коррупцияга қарши муросасиз курашиш, унинг келиб чиқиш сабабларини бартараф этиш, айбдор шахсларнинг етказган зарарини тўлиқ қоплашни таъминлаш ҳамда суд қарорларининг самарали ижросига эришиш ҳуқуқий давлат қуришнинг муҳим шартларидан бири ҳисобланади.

Гулрано АБИНИЯЗОВА,
фуқаролик ишлари бўйича Қўнғирот туманлараро суди судьяси

«ЎЗБЕКИСТОН – 2030»: ҚОНУН УСТУВОРЛИГИ – ТАРАҚҚИЁТ КАФОЛАТИ

Ҳар қандай демократик давлатнинг мустаҳкамлиги унинг иқтисодий салоҳияти ёки табиий ресурслари билан эмас, энг аввало, қонун устуворлиги, одил судлов ва инсон ҳуқуқларининг ишончли ҳимоя қилиниши билан ўлчанади. Шу маънода, Ўзбекистонда кейинги йилларда амалга оширилаётган конституциявий ва ҳуқуқий ислоҳотлар мамлакат тараққиётининг мутлақо янги моделини шакллантирмоқда. Бу моделнинг марказида эса инсон қадри, адолат ва қонуннинг мутлақ устуворлиги турибди.

Президент томонидан илгари сурилган «Ўзбекистон – 2030» стратегияси ана шу эзгу ғояларнинг амалий дастури сифатида хизмат қилмоқда. Унинг тўртинчи устувор йўналиши – «Қонун устуворлигини таъминлаш, халқ хизматидаги давлат бошқарувини ташкил этиш» – ҳуқуқий давлат қуришнинг навбатдаги босқичини белгилаб берди. Хусусан, стратегиянинг 84, 85, 86 ва 88-мақсадлари фақат давлат органлари фаолиятини такомиллаштиришга эмас, балки жамиятда адолат муҳитини қарор топтиришга қаратилган яхлит ҳуқуқий концепция ҳисобланади.

Ҳуқуқий давлатнинг энг муҳим белгиси – инсоннинг ҳуқуқ ва эркинликлари ҳар қандай манфаатдан устун қўйилишидир. Янги таҳрирдаги Конституцияда инсон ҳуқуқлари олий қадрият сифатида мустаҳкамлангани ушбу тамойилнинг ҳуқуқий асосини яратди. Энди давлат органларининг самарадорлиги қабул қилинган қарорлар сони билан эмас, балки инсон манфаатлари қай даражада таъминлангани билан баҳоланади. Бу эса давлат бошқарувида мутлақо янги ҳуқуқий маданиятни шакллантирмоқда.

Стратегиянинг 84-мақсади айнан шу тамойилни ҳаётга тўлиқ татбиқ этишга хизмат қилади. Инсон ҳуқуқларини таъминлаш энди фақат ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг вазифаси эмас, балки барча давлат идоралари фаолиятининг бош мезонига айланмоқда. Давлатнинг ҳар бир қарори, ҳар бир маъмурий тартиб ва ҳар бир хизмат фуқаро манфаати нуқтаи назаридан баҳоланиши лозим. Бу эса ҳуқуқий давлатнинг энг муҳим белгиларидан бири ҳисобланади.

Адолатнинг қарор топиши эса мустақил суд ҳокимиятисиз мумкин эмас. Бежизга судни Конституция кафолатларининг амалий ҳимоячиси деб аташмайди. Суд қарорлари фақат муайян низони ҳал қилмайди, балки жамиятда қонунга ишончни мустаҳкамлайди, давлатнинг адолат тамойилига содиқлигини намоён этади. Шу нуқтаи назардан стратегиянинг 85-мақсади суд ҳокимиятининг институционал мустақиллигини янада кучайтириш, одил судлов сифати ва самарадорлигини оширишга қаратилган.

Бугун судлар фаолиятига рақамли технологияларнинг кенг жорий этилаётгани, электрон суд хизматларининг ривожланиши, суд қарорларининг очиқлиги таъминланаётгани, процесс иштирокчилари учун қулайликлар кенгайиб бораётгани одил судловнинг сифати ва шаффофлигини янада оширмоқда. Энг муҳими, бу ислоҳотлар фуқароларнинг судга бўлган ишончини мустаҳкамлашга, ҳуқуқ ва эркинликларнинг ишончли ҳимоясини таъминлашга хизмат қилмоқда.

Ҳуқуқий давлатнинг яна бир муҳим хусусияти ҳуқуқбузарлик содир этилгандан кейин жазо тайинлаш эмас, балки унинг келиб чиқиш сабабларини бартараф этишдир. Шу боис стратегиянинг 86-мақсади профилактик ёндашувни давлат сиёсатининг муҳим қисми сифатида белгилайди. Бугун ҳуқуқбузарликларнинг сабаб ва шарт-шароитларини аниқлаш, хавф омилларини барвақт бартараф этиш, рақамли таҳлил тизимларидан фойдаланиш, маҳаллаларда хавфсиз муҳитни шакллантириш орқали ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Бу ёндашув нафақат жиноятчиликнинг камайишига, балки аҳолининг давлатга бўлган ишончини янада мустаҳкамлашга ҳам хизмат қилади.

Қонун устуворлиги фақат мукаммал қонунлар ёки самарали суд тизими билан таъминланмайди. Унинг мустаҳкам пойдевори аҳолининг ҳуқуқий маданияти ва ҳуқуқий онгидир. Қонунни билмаган жамиятда ҳуқуқий давлатни барпо этиш мушкул. Шунинг учун стратегиянинг 88-мақсади ҳуқуқий тарғиботни янги босқичга олиб чиқиш, аҳолининг ҳуқуқий саводхонлигини ошириш, айниқса, ёшларда қонунга ҳурмат ва масъулият туйғусини шакллантиришни назарда тутади.

Бугун оммавий ахборот воситалари, судлар матбуот хизматлари, рақамли платформалар ва ижтимоий тармоқлар ҳуқуқий билимларни оммалаштиришнинг муҳим воситасига айланмоқда. Суд амалиётининг очиқлиги, қонунчиликдаги янгиликларнинг содда ва тушунарли тарзда аҳолига етказилиши фуқароларнинг ҳуқуқий маданиятини оширишда муҳим аҳамият касб этмоқда. Зеро, ҳуқуқий маданият қанчалик юксак бўлса, қонун устуворлиги шунчалик мустаҳкам бўлади.

«Ўзбекистон – 2030» стратегиясида белгиланган мазкур мақсадлар бир-бири билан чамбарчас боғлиқ. Инсон ҳуқуқларининг кафолатли ҳимояси, мустақил ва холис суд ҳокимияти, ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга қаратилган замонавий ёндашув ҳамда юксак ҳуқуқий маданият – буларнинг барчаси ягона мақсад, яъни адолат устувор бўлган ҳуқуқий давлат ва кучли фуқаролик жамиятини барпо этишга хизмат қилади.

Шубҳасиз, ушбу стратегияда белгиланган вазифаларнинг тўлиқ ва изчил амалга оширилиши давлат бошқарувининг халқ манфаатларига хизмат қилишини таъминлайди, суд ҳокимиятининг нуфузини янада мустаҳкамлайди ҳамда Конституцияда белгиланган инсон қадри ва адолат тамойилларини ҳаётга тўлиқ татбиқ этишга мустаҳкам ҳуқуқий замин яратади. Бу эса Янги Ўзбекистон тараққиётининг энг муҳим мезони, қонун устуворлигининг эса энг ишончли кафолати бўлиб хизмат қилади.

Абилай АДИЛОВ,

жиноят ишлари бўйича Хўжайли тумани суди раиси

ҲУҚУҚИЙ ДАЛИЛ ВА ОБЪЕКТИВ МАЪЛУМОТЛАР – ОДИЛ СУДЛОВНИНГ АСОСИЙ МЕЗОНИ

Судга мурожаат қилиш ҳуқуқи ҳар бир фуқарога Конституция билан кафолатланган. Бироқ судга қилинган ҳар бир мурожаатнинг қаноатлантирилиши учун даъво ёки шикоят ишончли ҳуқуқий далиллар билан асослантирилган бўлиши лозим. Суд қарор қабул қилишда ҳис-туйғу ёки тахминларга эмас, балки қонун талаблари ва ишдаги объектив далилларга таянади.

Бу жиҳат айниқса ер муносабатлари билан боғлиқ маъмурий ҳуқуқбузарликлар бўйича ишларда яққол намоён бўлади. Амалда учрайдиган ҳолатлардан бири сифатида Тўрткўл туман судида кўриб чиқилган ишни мисол келтириш мумкин.
Фуқаро И.Р Кадастр органи томонидан Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 60-моддаси 3-қисми асосида тайинланган 82 миллион 400 минг сўмлик маъмурий жаримани асоссиз деб ҳисоблаб, судга шикоят билан мурожаат қилди. У ўз мурожаатида дўконига нисбатан текширув асоссиз ўтказилганини, қурилиш учун тегишли ҳужжатлари мавжудлигини ҳамда жаримани тўлаш имконияти йўқлигини билдириб, жазони енгиллаштириш ёки ундан озод қилишни сўради.

Бироқ суд муҳокамаси жараёнида ишнинг барча ҳолатлари атрофлича ўрганилди. Кадастр органи инспекторининг кўрсатмалари, давлат ер назорати далолатномаси, фотоҳужжатлар, Давлат кадастрлари палатаси баённомаси ҳамда архив маълумотлари бир-бири билан таққосланиб таҳлил қилинди.

Текшириш давомида фуқаро фойдаланаётган 40 квадрат метр ер майдонига давлат рўйхатидан ўтказиш учун асос сифатида кўрсатилган туман ҳокимининг қарорида унинг номи мавжуд эмаслиги архив ҳужжатлари билан тасдиқланди. Шунинг учун мазкур давлат рўйхатидан ўтказиш бекор қилинган ва ер майдони тегишли ҳуқуқий асосларсиз эгаллангани аниқланган.
Шунингдек, суд ҳуқуқбузарнинг моддий аҳволига ҳам ҳуқуқий баҳо берди. Электрон ахборот тизими орқали олинган маълумотларга кўра, унинг бир нечта транспорт воситалари мавжудлиги, тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланиши, доимий иш ҳақи олиши, турмуш ўртоғининг ҳам расмий даромадга эга экани аниқланди. Бу ҳолатлар унинг жаримани тўлаш имконияти йўқлиги ҳақидаги важларини тасдиқламади.

МЖтКнинг 31 ва 33-моддалари судга жазони енгиллаштириш ҳуқуқини берса-да, бундай қарор фақат етарли ҳуқуқий асослар ва ишончли далиллар мавжуд бўлгандагина қабул қилиниши мумкин. Мазкур ишда эса бундай асослар аниқланмагани сабабли суд Кадастр органининг қарорини қонуний ва асосли деб топди ҳамда шикоятни қаноатлантирмасдан қолдирди.
Бу иш яна бир бор шуни кўрсатадики, суд учун энг муҳим мезон — ишончли далил ва объектив маълумотдир. Фуқаронинг шахсий фикри ёки субъектив эътирозлари ҳуқуқий далиллар билан тасдиқланмаган тақдирда суд қарорини ўзгартириш учун асос бўла олмайди.

Ер муносабатлари соҳасида ҳар қандай қурилиш ёки ердан фойдаланиш ишларини фақат қонунчиликда белгиланган тартибда расмийлаштириш, тегишли ҳужжатларни тўлиқ расмийлаштириш келгусида ҳуқуқий низоларнинг олдини олади. Суд амалиёти ҳам айнан қонун устуворлигини таъминлаш ва ҳар бир иш бўйича холис, адолатли қарор қабул қилишга хизмат қилади.

Бауржан САБУРОВ,
Жиноят ишлари бўйича Тўрткўл туман судининг тергов судьяси

ХЎЖАЙЛИ ТУМАНИДА ЯНГИ ҚОНУННИНГ МАЗМУН-МОҲИЯТИ ЮЗАСИДАН ҲУҚУҚИЙ ТАРҒИБОТ ТАДБИРИ ЎТКАЗИЛДИ

Хўжайли тумани Ёшлар марказида Ўзбекистон Республикасининг «Айрим қонун ҳужжатларига гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки уларнинг аналоглари ҳамда кучли таъсир қилувчи моддаларнинг қонунга хилоф муомаласи учун жавобгарликни такомиллаштиришга қаратилган қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш тўғрисида»ги Қонунининг мазмун-моҳиятини кенг жамоатчиликка етказиш мақсадида ҳуқуқий тарғибот тадбири ташкил этилди.

Тадбирда жиноят ишлари бўйича Хўжайли тумани суди раиси А. Адилов, туман прокурори А. Халимов, туман ички ишлар бўлими бошлиғи ўринбосари Б. Халмуратов ҳамда Ёшлар ишлари агентлиги Хўжайли туман бўлими бошлиғи И. Абдижаббаров иштирок этди.

Тадбирда жиноят ишлари бўйича Хўжайли тумани суди раиси А. Адилов томонидан мазкур Қонуннинг қабул қилиниши гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар, уларнинг аналоглари ҳамда кучли таъсир қилувчи моддаларнинг қонунга хилоф муомаласига қарши курашиш самарадорлигини янада ошириш, ушбу турдаги ҳуқуқбузарликлар учун жавобгарликни кучайтириш, шунингдек аҳоли, айниқса ёшлар ўртасида ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишда муҳим аҳамият касб этиши таъкидланди.

Бундан сўнг сўзга чиққанлар қонунчиликка киритилган янгиликлар, жиноят ва маъмурий жавобгарликка оид нормаларнинг такомиллаштирилган жиҳатлари, гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларнинг ноқонуний муомаласининг салбий оқибатлари ҳамда ёшларни турли зарарли иллатлардан асрашда давлат органлари ва жамоатчиликнинг ўзаро ҳамкорлигини янада кучайтириш зарурлиги ҳақида атрофлича фикр юритдилар.

Шунингдек, тадбир иштирокчиларига қонуннинг мазмун-моҳияти, унинг амалиётда қўлланилиши ва ҳуқуқий аҳамияти юзасидан батафсил тушунтиришлар берилди. Учрашув очиқ мулоқот шаклида ўтиб, иштирокчиларни қизиқтирган саволларга мутахассислар томонидан ҳуқуқий асосланган жавоблар қайтарилди.

Тадбир якунида қонун талабларига сўзсиз риоя этиш, гиёҳвандлик ва бошқа салбий иллатларнинг олдини олишда ҳуқуқий тарғибот ишларини тизимли давом эттириш, аҳолининг ҳуқуқий онги ва ҳуқуқий маданиятини юксалтириш бугунги куннинг муҳим вазифаларидан бири экани алоҳида қайд этилди.

ЁШЛАР КЕЛАЖАГИГА ТАҲДИД: ГИЁҲВАНДЛИК ВА УНИНГ ОҚИБАТЛАРИ

Гиёҳвандлик — бу нафақат бир инсоннинг соғлиги ва тақдирига таҳдид солувчи иллат, балки бутун жамият барқарорлигига жиддий хавф туғдирадиган оғир ижтимоий муаммодир. У инсоннинг онгини заифлаштириб, иродасини синдиради, уни маънавий таназзул ва жиноят йўлига етаклайди. Гиёҳвандликка мубтало бўлган шахс нафақат ўз ҳаётини издан чиқаради, балки унинг оиласи, фарзандлари ва яқинлари ҳам руҳий ва моддий жиҳатдан оғир зарба олади.

Бу иллат жамиятда жиноятчиликнинг ортишига, оилалар парокандалигига, ёшлар келажагининг издан чиқишига сабаб бўлади. Айниқса, ёш авлоднинг гиёҳвандлик домига тушиб қолиши миллат келажаги учун жиддий хавф ҳисобланади. Шу боис, гиёҳвандликка қарши курашиш, унинг олдини олиш ва аҳоли ўртасида ҳуқуқий онгни ошириш бугунги куннинг энг долзарб вазифаларидан биридир.

Агар амалиётга мурожаат қиладиган бўлсак, Жиноят ишлари бўйича Мўйноқ туман судида гиёҳвандлик воситалари билан боғлиқ жиноят иши кўриб чиқилиб, судланувчига нисбатан қонуний ҳукм чиқарилди.

Судда аниқланишича, фуқаро Р.Б 2025 йил 10 январь куни гиёҳвандлик моддаси — гашишни қонунга хилоф равишда бошқа шахсга ўтказиш мақсадида сақлаб, уни етказиб беришга уринган. Ушбу ҳаракат ҳуқуқни муҳофаза қилувчи орган ходимлари томонидан ўтказилган тезкор тадбирлар давомида фош этилган.

Текширув жараёнида судланувчининг турли жойларга яшириб қўйилган жами 4 бўлак гашиш гиёҳвандлик моддаси аниқланиб, ашёвий далил сифатида расмий тартибда олинган. Суд-кимёвий экспертиза хулосасига кўра, ушбу моддалар таркибида фаол гиёҳванд модда — тетрагидроканнабинол мавжуд бўлиб, умумий соф оғирлиги 1,3 граммни ташкил этган.

Суд мажлисида судланувчи ўз айбига қисман иқрор бўлиб, гиёҳвандлик моддасини аввал шахсий истеъмол учун сотиб олганини, кейин эса танишининг таклифи билан уни биргаликда истеъмол қилиш мақсадида олиб чиққанини билдирган. Шу билан бирга, у қилмишидан пушаймонлигини баён этган.

Суд томонидан иш материаллари, гувоҳлар кўрсатувлари ва экспертиза хулосалари ҳар томонлама таҳлил қилиниб, дастлабки тергов органи томонидан берилган ҳуқуқий баҳо қайта кўриб чиқилди. Аниқланишича, гиёҳвандлик моддаси бошқа шахсга амалда ўтказилмагани сабабли, жиноят охирига етказилмаган деб топилиб, ҳаракатлар Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 25 ва 273-моддаларига мувофиқ қайта квалификация қилинди.

Суд жазо тайинлашда судланувчининг айбига иқрорлиги, чин кўнгилдан пушаймонлиги, муқаддам судланмагани, оилали экани ва икки нафар фарзанди борлигини енгиллаштирувчи ҳолатлар сифатида инобатга олди. Шу асосда унга нисбатан Жиноят кодексининг 57-моддаси қўлланилиб, енгилроқ жазо тайинланди.

Суд ҳукмига кўра, Р.Б Жиноят кодексининг 25, 273-моддаси 2-қисми билан айбли деб топилиб, 3 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинди. У жазони умумий тартибли колонияда ўтайди.

Шунингдек, иш бўйича ашёвий далиллар қонуний тартибда йўқ қилиниши, процессуал чиқимлар эса айбдордан ундирилиши белгиланди.

Мазкур ҳолат яна бир бор гиёҳвандлик воситалари билан боғлиқ ҳар қандай ноқонуний ҳаракатлар жиноий жавобгарликка сабаб бўлишини кўрсатади. Судлар томонидан бундай жиноятларга нисбатан қатъий ва адолатли чоралар қўлланилиши жамиятда қонунийлик ва ҳуқуқ-тартиботни таъминлашда муҳим аҳамият касб этади.

Бугунги кунда гиёҳвандликка қарши кураш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланган бўлиб, мазкур жиноят турига нисбатан муросасиз ва қатъий чоралар кўрилмоқда. Ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар, суд идоралари ва мутасадди ташкилотлар томонидан гиёҳвандлик воситаларининг ноқонуний муомаласига қарши кенг кўламли профилактик ва тезкор тадбирлар изчил амалга оширилмоқда.

Суд амалиёти шуни кўрсатмоқдаки, гиёҳвандлик билан боғлиқ ҳар қандай ҳуқуқбузарликка нисбатан қонун доирасида қатъий жавобгарлик муқаррар. Бу эса жамиятда қонунийликни таъминлаш, аҳоли, айниқса ёшларни бундай иллатдан асрашга хизмат қилади.

Дамир ЗИЯМБЕТОВ,

Жиноят ишлари бўйича Мўйноқ тумани суди раиси

СУДЛАРДА ИНТЕРАКТИВ ХИЗМАТЛАР: ОДИЛ СУДЛОВГА ЭРИШИШНИНГ ЗАМОНАВИЙ МЕХАНИЗМИ

Бугунги кунда мамлакатимизда суд-ҳуқуқ тизимини рақамлаштириш, аҳолига қулай ва тезкор хизматлар кўрсатиш ҳамда одил судловга эришиш имкониятларини кенгайтириш давлат сиёсатининг муҳим йўналишларидан бирига айланди. Айниқса, судларда интерактив хизматларнинг жорий этилиши фуқаролар ва тадбиркорлик субъектлари учун вақт ва ортиқча сарф-харажатларни камайтириш билан бирга, суд тизимининг очиқлиги ва шаффофлигини таъминлашда муҳим аҳамият касб этмоқда.

Сўнгги йилларда суд органлари фаолиятига ахборот-коммуникация технологияларини кенг жорий этиш орқали “Электрон суд” тизими босқичма-босқич такомиллаштирилди. Натижада фуқаролар судга мурожаат қилиш, ариза ва шикоятлар юбориш, иш жараёнларини кузатиш, суд қарорларидан нусха олиш каби бир қатор хизматлардан масофадан туриб фойдаланиш имкониятига эга бўлдилар.

Интерактив хизматларнинг асосий мақсади — инсон омилини камайтириш, бюрократик тўсиқларни бартараф этиш ва аҳоли учун қулай ҳуқуқий муҳит яратишдан иборат. Масалан, даъво аризаларини электрон шаклда юбориш имконияти фуқароларнинг суд биноларига ортиқча бориб-келишларини қисқартириб, мурожаатларни тезкор қабул қилишга хизмат қилмоқда. Шу билан бирга, суд мажлислари вақти ва санаси ҳақида SMS-хабарномалар юборилиши тарафларнинг хабардорлигини таъминлашга ёрдам бермоқда.

Судларда видеоконференцалоқа тизимининг жорий этилиши ҳам интерактив хизматларнинг муҳим йўналишларидан бири ҳисобланади. Бу айниқса, бошқа ҳудудда яшовчи фуқаролар, жазони ижро этиш муассасаларида сақланаётган шахслар ёки турли сабабларга кўра судга келиши қийин бўлган иштирокчилар учун катта қулайлик яратмоқда. Видеоконференцалоқа орқали суд жараёнларида иштирок этиш вақт ва маблағни тежаш билан бирга, ишларни тезкор кўриб чиқиш имконини ҳам беради.

Шунингдек, суд ҳужжатларининг электрон базаси шакллантирилгани ҳуқуқий ахборотдан фойдаланиш имкониятларини янада кенгайтирди. Суд қарорларининг электрон тарзда эълон қилиниши судлар фаолияти очиқлигини таъминлаш, жамоатчилик назоратини кучайтириш ва ягона суд амалиётини шакллантиришда муҳим омил бўлиб хизмат қилмоқда.

Интерактив хизматлар орқали давлат божи ва суд йиғимларини онлайн тўлаш имконияти яратилгани ҳам аҳолига қўшимча енгилликлар бермоқда. Бу тизим фуқароларнинг вақт сарфини камайтириш билан бирга, молиявий операцияларнинг шаффофлигини таъминлашга ҳам хизмат қилади.

Албатта, судларда рақамли технологияларни кенг қўллаш фақат техник янгиланиш эмас, балки фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилишга қаратилган муҳим қадамдир. Зеро, тезкор, шаффоф ва қулай суд хизматлари аҳолининг суд тизимига бўлган ишончини мустаҳкамлайди.

Хулоса қилиб айтганда, судларда интерактив хизматларнинг ривожлантирилиши одил судловнинг самарадорлигини ошириш, фуқаролар учун қулай ҳуқуқий муҳит яратиш ва суд ҳокимиятининг очиқлигини таъминлашда муҳим аҳамият касб этади. Бу эса ўз навбатида, ҳуқуқий демократик давлат ва кучли фуқаролик жамиятини барпо этиш йўлидаги муҳим қадамлардан бири ҳисобланади.

Руслан ЖУМАБАЕВ,
Нукус туманлараро маъмурий суди раиси

Амангелди САЛИЕВ,
Нукус туманлараро маъмурий суди судьяси

ОДАМ САВДОСИ ВА БОЛАЛАР МЕҲНАТИ: ИНСОН ҚАДРИГА ТАҲДИД

Инсон қадри, унинг ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлаш ҳар қандай ҳуқуқий давлатнинг энг муҳим вазифаларидан ҳисобланади. Аммо бугунги кунда дунёда инсон қадрига раҳна солаётган оғир жиноятлардан бири — одам савдоси ва болалар меҳнатидан ноқонуний фойдаланиш ҳолатларидир.

Тасаввур қилинг, яхши иш, юқори маош ёки муносиб турмуш ваъда қилиниб, инсон алданади. Унинг ҳужжатлари тортиб олинади, эркин ҳаракатланиш ҳуқуқи чекланади ва меҳнат қилишга мажбур қилинади. Афсуски, бундай ҳолатлар бугун ҳам дунёда учраб турибди.

Одам савдоси — бу шунчаки қонунбузарлик эмас. Бу инсон тақдири, унинг орзу-умидлари ва эркинлигига қарши қаратилган оғир жиноятдир.

Шунинг учун ҳам Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 135-моддасида одам савдоси учун жиноий жавобгарлик белгиланган. Қонун бу каби жиноятларни содир этган шахсларга нисбатан қатъий жазо чораларини назарда тутади.

Инсон ҳуқуқлари ҳақида гап кетганда, болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш масаласи алоҳида аҳамият касб этади. Чунки ҳар бир бола бахтли болаликка, билим олишга ва соғлом муҳитда вояга етишга ҳақли.

Боланинг қўлида оғир меҳнат қуроллари эмас, китоб бўлиши керак. Унинг вақти меҳнат майдонида эмас, таълим муассасасида ўтиши лозим.

Шу боис мамлакатимиз қонунчилигида болалар меҳнатининг зарарли ва хавфли шаклларига қарши қатъий чоралар белгиланган. Жиноят кодексининг 148¹ ва 148²-моддаларига мувофиқ, шахсларни мажбурий меҳнатга жалб қилиш ёки вояга етмаганларни уларнинг соғлиғи ва ривожланишига зарар етказиши мумкин бўлган ишларга жалб қилиш жавобгарликка сабаб бўлади.

Муҳими, одам савдоси ёки мажбурий меҳнат қурбонига айланиб қолмаслик учун ҳар бир фуқаро огоҳ бўлиши зарур. Айниқса, хорижда ишлаш ниятида бўлган шахслар таклиф этилаётган иш жойи ҳақида расмий манбалар орқали маълумот олишлари, меҳнат шартномаларини диққат билан ўрганишлари ва шубҳали таклифларга ишонмасликлари лозим.

Одам савдоси ва болалар меҳнатига қарши курашиш — фақат ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ёки судларнинг вазифаси эмас. Бу бутун жамиятнинг масъулиятидир. Ҳар биримиз бефарқ бўлмасак, қонунларга ҳурмат билан ёндашсак ва инсон қадрини улуғласак, бундай иллатларга қарши самарали кураша оламиз.

Зеро, инсон қадри устувор бўлган жойда адолат қарор топади. Болаларнинг кулгиси янграган, инсон ҳуқуқлари ҳимоя қилинган жамият эса барқарор тараққиёт сари интилади.

Нағима БАЛТАБАЕВА,

Нукус туманлараро иқтисодий суди раисининг ўринбосари

ЕР УЧАСТКАЛАРИГА ҚОНУНИЙ ЭГАЛИК ҚИЛИШ ВА ТАБИИЙ РЕСУРСЛАРГА ЭГАЛИК ҲУҚУҚИНИ ҲИМОЯ ҚИЛИШ: МАЪМУРИЙ ЖАВОБГАРЛИКНИНГ ҲУҚУҚИЙ ТАҲЛИЛИ

Ер ва бошқа табиий ресурслар ҳар қандай давлатнинг иқтисодий тараққиёти, экологик барқарорлиги ҳамда аҳоли фаровонлигини таъминлашда муҳим стратегик аҳамиятга эга бўлган миллий бойлик ҳисобланади. Шу боис мамлакатимизда ер ресурсларини муҳофаза қилиш, улардан оқилона ва самарали фойдаланиш ҳамда ер муносабатларида қонунийликни таъминлаш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири сифатида эътироф этилмоқда.

Сўнгги йилларда Ўзбекистон Республикасида ер муносабатларини такомиллаштиришга қаратилган кенг кўламли ҳуқуқий ислоҳотлар амалга оширилди. Ер участкаларини ажратишнинг очиқ ва рақамлаштирилган механизмлари жорий этилди, ердан фойдаланиш устидан давлат назорати кучайтирилди, ер муносабатларида коррупциявий омилларни бартараф этишга қаратилган янги ҳуқуқий механизмлар шакллантирилди. Бу ўзгаришлар ер ресурсларидан фойдаланишда қонунийликни таъминлаш билан бирга, мулкий ҳуқуқларнинг ишончли ҳимоя қилинишига ҳам хизмат қилмоқда.

Шу билан бирга, амалиётда ер участкаларини ўзбошимчалик билан эгаллаб олиш, ҳуқуқни тасдиқловчи ҳужжатларсиз улардан фойдаланиш, ноқонуний қурилиш ишларини амалга ошириш каби ҳуқуқбузарликлар учраб турибди. Бундай ҳолатлар давлат ва жамият манфаатларига, шаҳарсозлик талабларига ҳамда бошқа шахсларнинг ҳуқуқларига жиддий зарар етказади.

Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 60-моддаси табиий ресурсларга эгалик ҳуқуқини бузиш билан боғлиқ ҳуқуқбузарликлар учун маъмурий жавобгарликни белгилайди. Мазкур норма ер, сув, ўсимлик ва ҳайвонот дунёсидан қонунга хилоф равишда фойдаланиш, ерга ва бошқа табиий ресурсларга эгалик ҳуқуқини бузувчи ҳаракатларнинг олдини олишга қаратилган муҳим ҳуқуқий кафолат ҳисобланади.

Модданинг биринчи қисмида ердан, сувдан, ўсимлик ёки ҳайвонот дунёсидан ўзбошимчалик билан фойдаланиш, шунингдек ерга ва бошқа табиий ресурсларга эгалик ҳуқуқини бевосита ёки яширин шаклда бузувчи битимлар тузиш ёки бошқа ҳаракатларни содир этиш учун маъмурий жавобгарлик назарда тутилган. Бу норма давлат мулкини муҳофаза қилиш, табиий ресурслардан қонуний фойдаланиш ҳамда экологик мувозанатни таъминлашга хизмат қилади.

Модданинг иккинчи қисмида ер участкаларини ўзбошимчалик билан эгаллаб олиш, шу жумладан ер участкасига нисбатан қонуний ҳуқуқ мавжуд бўлмаган ҳолда ундан фойдаланиш учун маъмурий жарима белгиланган. Қонун чиқарувчи ушбу ҳуқуқбузарлик учун юқори миқдордаги жарималарни назарда тутиш орқали ер муносабатларида ҳуқуқий интизомни мустаҳкамлашни мақсад қилган.

Айниқса, ўзбошимчалик билан эгалланган ер участкаларида қурилиш ишларини амалга ошириш учун белгиланган санкциялар қонунчиликнинг қатъийлигини намоён этади. Бундай ҳаракатлар нафақат ер қонунчилигини, балки шаҳарсозлик, архитектура ва экологик талабларни ҳам бузиши мумкин.

Мазкур модданинг муҳим жиҳатларидан бири шундаки, қонун биринчи марта ҳуқуқбузарлик содир этган шахсга ҳуқуқбузарлик оқибатларини ихтиёрий бартараф этиш имкониятини беради. Агар шахс ўзбошимчалик билан эгалланган ер участкасини қайтарса ва қонунбузилиш оқибатларини бартараф этса, у маъмурий жавобгарликдан озод қилиниши мумкин. Бу эса ҳуқуқий таъсир чораларининг жазолаш билан бир қаторда профилактик аҳамиятга ҳам эга эканлигини кўрсатади.

Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 60-моддаси ер муносабатларида қонунийликни таъминлашга хизмат қилувчи муҳим ҳуқуқий механизм ҳисобланади. Ушбу норма орқали давлат ер ресурсларини муҳофаза қилиш, мулкий ҳуқуқларни таъминлаш ҳамда ердан оқилона фойдаланиш соҳасида ҳуқуқий тартибни мустаҳкамлашни кўзлаган.

Судлар томонидан мазкур тоифадаги ишлар қонун талаблари, ишнинг барча ҳолатлари ва далиллар ҳар томонлама ўрганилган ҳолда кўриб чиқилиши ер муносабатларида адолат ва қонунийликни таъминлашнинг муҳим кафолати ҳисобланади. Шу билан бирга, ҳуқуқий тарғибот ишларини кучайтириш, ер қонунчилиги мазмун-моҳиятини аҳолига кенг тушунтириш ҳамда рақамли ер кадастри тизимини янада такомиллаштириш келгусида бундай ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга хизмат қилади.

Алишер АМЕТОВ,

Қорақалпоғистон Республикаси суди судьяси