SUDYALAR VA TALABA YOSHLAR UCHRASHUVI

Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universitetining Yuridika fakultetida talaba yoshlarning huquqiy ongi, huquqiy madaniyati va kasbiy dunyoqarashini oshirish maqsadida sudyalar ishtirokida uchrashuv tashkil etildi. Mazkur tadbir yoshlarni qonunga hurmat, adolat va halollik ruhida tarbiyalash, shuningdek, sud-huquq tizimida amalga oshirilayotgan islohotlarning mazmun-mohiyatini keng jamoatchilikka yetkazishga qaratildi.

Uchrashuvda Nukus tumanlararo iqtisodiy sudi raisi Q. Xojamuratov va sudyalari B. Baymuratov, B. Bekmuratov hamda fakultetning o‘quv ishlari bo‘yicha dekan o‘rinbosari A. Reyimbayev ishtirok etdilar. Sudyalar o‘z ma]ruzalarida sudyaning mustaqilligi, xolisligi va halolligi odil sudlovning muhim tamoyillari ekanini ta’kidlab, sudya kasbiga qo‘yiladigan yuqori axloqiy va huquqiy talablar haqida so‘z yuritdilar.

Tadbir davomida korrupsiyaga qarshi kurash, sud tizimidagi islohotlar hamda qonun ustuvorligini ta’minlash masalalari atroflicha muhokama qilindi. Xususan, so‘nggi yillarda mamlakatimizda korrupsiyaga qarshi kurashish borasida qabul qilingan qonunlar, Prezident farmon va qarorlari, shuningdek, davlat dasturlarining mazmun-mohiyati yuzasidan batafsil tushuntirishlar berildi. Ta’kidlanganidek, “Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi qonun hamda “Davlat fuqarolik xizmati to‘g‘risida”gi qonun davlat organlari faoliyatida ochiqlik, shaffoflik va hisobdorlikni ta’minlashning muhim huquqiy asosi bo‘lib xizmat qilmoqda.

Shu bilan birga, Prezidentning 2025 yil 26 dekabr kuni Parlament va O‘zbekiston xalqiga yo‘llangan Murojaatnomasida korrupsiyaga qarshi kurashish masalasiga alohida e’tibor qaratilgani qayd etildi. Murojaatnomada korrupsiya islohotlarga xiyonat ekani alohida ta’kidlanib, 2026 yilda ushbu illatga qarshi kurashish bo‘yicha favqulodda choralar ko‘rilishi belgilangan. Jumladan, barcha davlat idora va tashkilotlarida komplaens va korrupsiyaga qarshi ichki nazorat uchun mas’ul rahbar o‘rinbosari lavozimini joriy etish, budjet mablag‘laridan foydalanishda shaxsiy javobgarlikni kuchaytirish, shuningdek, mansab va lavozimidan qat’i nazar, qonun oldida barchaning tengligi tamoyilini qat’iy ta’minlash vazifalari belgilab berilgani ta’kidlandi.

Qayd etilganidek, korrupsiyaga qarshi kurashishda hech bir idora yoki mansabdor shaxs nazoratdan chetda qolmaydi, komplaens xizmati faoliyatiga to‘sqinlik qilish esa korrupsiyaga sheriklik sifatida baholanadi. Ushbu yondashuv jamiyatda korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabatni shakllantirish va qonun ustuvorligini mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etadi.

Uchrashuv yakunida talaba yoshlar tomonidan berilgan savollarga sudyalar batafsil javoblar berib, huquqshunoslik kasbining mas’uliyati, sud tizimida faoliyat yuritish talablari va kasbiy halollikning ahamiyati yuzasidan o‘z fikrlarini bildirdilar. Ta’kidlandiki, bunday uchrashuvlar yoshlarning huquqiy tafakkurini yuksaltirish, ularni korrupsiyaga qarshi murosasiz ruhda tarbiyalashga xizmat qiladi.

RAQAMLI SUD AMALIYOTI VA KORRUPTSIYAGA QARSHI KURASHISH MASALALARI MUHOKAMA QILINDI

Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universitetining yuridika fakulteti professor-o‘qituvchilari va talabalari bilan sudyalar ishtirokida uchrashuv o‘tkazildi. Tadbirda sud tizimini raqamlashtirish, korruptsiyaga qarshi kurashish va O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qarorlarining mazmun-mohiyati yoshlarga keng turda tushuntirildi.

Uchrashuvda Qoraqalpog’iston Respublikasi ma’muriy sudi sudyasi A. Imatov sud tizimida korruptsiyaning oldini olish, davlat xizmatlarini raqamlashtirish hamda sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish bo‘yicha amalga oshirilayotgan islohotlar haqida ma’lumot berdi. Ta’kidlanidek, sud jarayonlarining elektronlashtirilishi shaffoflikni oshirib, inson omilini kamaytirishga xizmat qiladi.

Shuningdek, Nukus tumanlararo ma’muriy sudi sudyasi Q. Babanazarov 2025 yil 24 noyabrda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 23-sonli qarori mazmun-mohiyatini yoritib, mazkur qaror sud amaliyotida yagona yondashuvni ta’minlashga qaratilganini qayd etdi.

Sudyalar o‘z ma’ruzalarida sud faoliyatini raqamlashtirish fuqarolarning sudlarga murojaat qilishini soddalashtirishi, masofaviy ishtirok, elektron ariza topshirish va sud hujjatlarini onlayn olish imkoniyatlarini yanada kengaytirishini ta’kidladilar. Bu o‘z navbatida odil sudlovga erishish darajasini oshirishga xizmat qiladi.

Tadbir yakunida talabalar o‘zlarini qiziqtirgan savollarga javob olib, sud tizimida amalga oshirilayotgan islohotlar yuzasidan fikr almashdilar.

OLIY SUD PLENUMI QARORLARI – AMALIYOTDA

Amudaryo tuman sudi binosida O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining yaqinda qabul qilingan muhim qarorlari mazmun-mohiyatini o‘rganishga bag’ishlangan o‘quv-seminari bo‘lib o‘tdi. Tadbirda sudyalar, davlat organlari va huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlari ishtirok etib, sud amaliyotiga tatbiq etilayotgan yangiliklar yuzasidan fikr almashdilar.

Seminarning asosiy maqsadi – O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2025 yil 24 noyabrdagi “Sudlar tomonidan shaxsiy nomulkiy huquqlar va boshqa nomoddiy ne’matlarni himoya qilish to‘g’risidagi qonunchilikni qo‘llash amaliyoti haqida”gi 21-sonli, “Jinoyat uchun jazo tayinlash amaliyoti to‘g’risida”gi qarorga o‘zgartirish kiritish haqida”gi 22-sonli hamda ayrim Plenum qarorlariga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g’risidagi 23-sonli qarorlarining mazmun-mohiyatini keng jamoatchilikka va ijrochilarga etkazishdan iborat bo‘ldi.

Tadbirda so‘zga chiqqan Jinoyat ishlari bo‘yicha Amudaryo tuman sudining raisi Jasurbek Baltabaev ta’kidlaganidek, Oliy sud Plenumining 22-sonli qarori bilan jazo tayinlashda mutanosiblik printsipiga asoslanish va huquqiy ta’sir choralari qonunda nazarda tutilgan maqsadlarga erishish uchun etarli bo‘lishi kerakligi belgilangan. Shuningdek, endilikda shaxsni o‘ta xavfli residivist deb topishda nafaqat O‘zbekiston, balki boshqa davlat sudlarining hukmlari ham hisobga olinishi mumkin. Qolaversa, Qaror bilan jazo tayinlashning o‘ziga xos tartiblari kiritilmoqda. Endilikda sudlarga jinoyat sodir etgan voyaga etmaganlarga nisbatan jazo o‘rniga ko‘proq majburlov choralarini qo‘llash tavsiya etiladi.

Fuqarolik ishlari bo‘yicha Amudaryo tuman sudi raisi Adilbek Seytnazarov internet tarmog’ida sha’n va qadr-qimmatni kamsituvchi ma’lumotlar tarqatilganda qo‘llaniladigan choralar haqida tushuntirish berdi. Agar ijtimoiy tarmoqlarda shaxs haqida haqiqatga to‘g’ri kelmaydigan ma’lumotlar tarqatilsa, jabrlanuvchi nafaqat raddiya berishni, balki ushbu ma’lumotlarni o‘chirib tashlash, qidiruv tizimlaridan olib tashlash hamda ma’naviy zararni undirishni talab qilishi mumkin. E’tiborli jihati shundaki, tarqatilgan ma’lumotning haqiqatga to‘g’ri kelishini isbotlash majburiyati endilikda ma’lumotni tarqatgan javobgar zimmasiga yuklatiladi.

Seminar davomida fuqarolik ishlari bo‘yicha Amudaryo tuman sudining sudyasi Muhabbat Kaypova Plenumning 22- va 23-sonli qarorlari bilan amaldagi qonunchilikka kiritilgan o‘zgartirishlarga e’tibor qaratdi. U o‘z nutqida kredit munosabatlari va jazo tayinlash amaliyotidagi yangiliklarni sharhlab berdi.

Qayd qilinganidek, Plenumning 23-sonli qarori bilan kredit shartnomalari bo‘yicha nizolarni hal qilishda adolatli yondashuv belgilandi. Xususan, agar qarz oluvchi kreditni qaytarish muddatini buzsa, bank darhol kreditning qolgan barcha qismini undirishni talab qila olmaydi. Dastlab muddati o‘tgan qismni undirish choralari ko‘rilishi kerak. Faqat shundan keyingina, natija bo‘lmasa, kreditning to‘liq summasini muddatidan oldin undirish masalasi qo‘yilishi mumkin. Bu fuqarolarning huquqlarini himoya qilishda muhim kafolatdir.

Shuningdek, sudya Muhabbat Kaypova jinoyat ishlari bo‘yicha jazo tayinlashdagi o‘zgarishlarga ham to‘xtaldi. 22-sonli Plenum qaroriga ko‘ra, Konstitutsiyamizning 20-moddasiga asosan, shaxsga nisbatan qo‘llaniladigan huquqiy ta’sir choralari mutanosiblik printsipiga asoslanishi shart. Sudlarga voyaga etmaganlarga nisbatan jazo o‘rniga majburlov choralarini kengroq qo‘llash tavsiya etilmoqda. Yana bir muhim jihat: jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi materiallarni internetda tarqatgan shaxslarga ozodlikni cheklash jazosi tayinlanganda, ularga Internetdan foydalanishni taqiqlash kabi qo‘shimcha cheklovlar belgilanishi mumkinligi tushuntirildi.

Tadbir yakunida ishtirokchilar o‘zlarini qiziqtirgan savollarga sudyalardan batafsil javob oldilar. Ushbu Plenum qarorlarining amaliyotga to‘g’ri tatbiq etilishi fuqarolarning huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilishga xizmat qilishi ta’kidlandi.

QONUN QO‘LLANILISHIDA YAGONA YONDASUV — SUD AMALIYOTINING USTUVOR VAZIFASI

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik sub’ektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish bo‘yicha vakil devonining Qoraqalpog’iston Respublikasidagi sektori, Majburiy ijro byurosi va Savdo-sanoat palatasi Qoraqalpog’iston Respublikasi boshqarmalarida tegishli soha vakillari bilan Qoraqalpog’iston Respublikasi ma’muriy sudi sudyalari G.Baynazarova, K.Xojamuratov va J.Aymaganbetovalar ishtirokida o‘quv-seminar bo‘lib o‘tdi.

Seminarlarda sud amaliyotida qonun hujjatlarini bir xil qo‘llashni ta’minlash, fuqarolar va tadbirkorlik sub’ektlarining huquq va qonuniy manfaatlarini samarali himoya qilishga qaratilgan dolzarb masalalar atroflicha muhokama qilindi.

Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2025 yil 24 noyabrdagi 23-sonli qarori bilan bir qator qarorlarga kiritilgan o‘zgartish va qo‘shimchalar mazmun-mohiyati keng yoritildi. Mazkur o‘zgartishlar kredit va garov munosabatlari, ijro ishi yuritish hamda erga oid nizolarni ko‘rib chiqish tartibini takomillashtirishga qaratilgani ta’kidlandi.

Sudyalar tomonidan kreditni muddatidan oldin undirish shartlari, garovdagi mol-mulkka undiruv qaratish tartibi, er ijarasi munosabatlarida yuzaga kelayotgan nizolarni hal etishda yagona yondashuvni ta’minlash, shuningdek, prokuror ishtirokining majburiy holatlari yuzasidan aniq tushuntirishlar berildi. Amalda uchrayotgan muammolar, sud amaliyotidagi tafovutlar va ularni bartaraf etish yo‘llari muhokama qilindi.

Ochiq muloqot shaklidagi tadbirda  ishtirokchilar tomonidan amaliy savollar berildi, sudyalar esa qonun normalarini to‘g’ri qo‘llash bo‘yicha aniq misollar asosida javoblar berdi.

SUN’IY INTELLEKT VA SUD: O‘ZBEKISTONDA ODIL SUDLOVNING YANGI DAVRI

So‘nggi yillarda O‘zbekistonda sud-huquq sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. “Raqamli O‘zbekiston — 2030” strategiyasi doirasida sud tizimini raqamlashtirishga, fuqarolarning sudga murojaat qilish imkoniyatlarini kengaytirish, odil sudlovning shaffofligini ta’minlash va hisobdorlikni oshirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu jarayon fuqarolarning huquqiy xavfsizligini mustahkamlash, iqtisodiy va ijtimoiy faoliyatda huquqiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi.

Prezidentimizning 2025 yil 21 avgustdagi “Sudlar faoliyatiga sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish orqali odil sudlovga erishish darajasini oshirish hamda sud tizimining moddiy-texnik ta’minotini yaxshilashga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g’risida” Farmoni sud tizimida raqamli texnologiyalarni joriy etishning yangi bosqichini boshlab berdi. Mazkur hujjat nafaqat sud ishlarini qog’oz shaklidan to‘liq voz kechish, balki sun’iy intellekt orqali “Raqamli sud” kontseptsiyasini amalga oshirishni ham nazarda tutadi.

Farmonda belgilangan vazifalar milliy qonunchilik va xalqaro standartlar bilan uyg’un. Xususan, Konstitutsiyaning 44-moddasi har bir shaxsning sudga murojaat qilish huquqini kafolatlaydi, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining 10-moddasi esa adolatli sudlovga erishish huquqini e’tirof etadi. Shu bois “Raqamli sud” kontseptsiyasi O‘zbekistonning huquqiy tizimi va xalqaro standartlarga muvofiq amalga oshirilmoqda.

Raqamli sud tizimi qator huquqiy va amaliy afzalliklarni taqdim etadi:

Sun’iy intellekt orqali prognozlash: sud jarayonining taxminiy natijasi va xarajatlari oldindan baholanadi, fuqarolar va tadbirkorlar uchun huquqiy tavakkalchilik kamayadi.

Elektron murojaat va masofaviy ishtirok: sud ishtirokchilari binoga tashrifsiz, onlayn tarzda qatnashishi mumkin, bu vaqt va xarajatlarni tejaydi hamda sud jarayonining ochiqligini ta’minlaydi.

Hujjat aylanmasi shaffofligi: ish materiallari elektron shaklda taqdim qilinishi orqali ortiqcha byurokratik to‘siqlar bartaraf etiladi.

Avtomatik jarayonlar: ijro varaqalari va bayonnomalar sun’iy intellekt tomonidan tayyorlanishi inson omillaridan kelib chiqadigan suiiste’mol ehtimolini kamaytiradi.

Sud tizimini raqamlashtirishning ilmiy ahamiyati ham katta. “Kiber huquq” sohasida yangi tadqiqotlarning zaruriyati paydo bo‘ladi, shu jumladan, elektron dalillarni baholash, sun’iy intellekt orqali tayyorlangan hujjatning yuridik kuchga egaligi masalalari alohida tadqiqotlarni talab qiladi.

Amaliy jihatdan esa, “Raqamli sud” kontseptsiyasi sudlarning samaradorligini oshirib, iqtisodiy va fuqarolik aylanmasida huquqiy barqarorlikni ta’minlaydi. Sud jarayonlari tezkor va shaffof o‘tkazilganda, tadbirkorlik muhiti ham rivojlanadi, fuqarolar sudga murojaat qilishda qiyinchilikka duch kelmaydi, huquqiy barqarorlik esa mustahkamlanadi.

Endilikda sud ishlari zamonaviy texnologiyalar yordamida tezroq, shaffof va oddiy tarzda amalga oshiriladi. Fuqarolar va tadbirkorlar uchun sud tizimi nafaqat ochiq, balki ishonchli va xalqqa yaqin adolat qo‘rg’oniga aylanadi. Bu esa davlatning huquq ustuvorligi va fuqarolarning huquqiy xavfsizligini ta’minlashda muhim qadamdir.

Sultanmurat DAVLETMURATOV,
Jinoyat ishlari bo‘yicha Xo‘jayli tumani sudi raisi

PREZIDENT MUROJAATNOMASI: ADOLAT YO‘LIDAGI VAZIFALAR

2025 yil 26 dekabr kuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan Oliy Majlis va xalqimizga yo‘llangan Murojaatnoma nafaqat yilning sarhisobi, balki kelgusi yilga qaratilgan muhim vazifalarni belgilavchi hujjat bo‘ldi. Sudya sifatida uni diqqat bilan o‘rganib chiqdim va yurtimizda odil sudlovni ta’minlash hamda fuqarolarning huquqlarini himoya qilishdagi ahamiyatini baholadim.

Murojaatnomada davlat rahbari 2026 yilda amalga oshiriladigan olti asosiy yo‘nalishni belgilab, fuqarolarni passiv kutib o‘tirishga emas, balki o‘z mas’uliyati va mehnati bilan o‘zgarishlarni yaratishga chaqirdi. Tarixiy qadriyatlarimiz — birdamlik va mahalla tizimining ahamiyati ham qayd etildi. Shu bois 2026 yil “Mahallani rivojlantirish va jamiyatni takomillashtirish yili” deb e’lon qilinishi qo‘llab-quvvatlanadi.

Sud sohasida esa eng dolzarb muammolar sifatida giyohvandlik, oilaviy zo‘ravonlik va korruptsiya qayd etildi. Mamlakatda so‘nggi ikki yilda ayollar va bolalarga nisbatan 2 mingdan ortiq oilaviy zo‘ravonlik holati aniqlangan, shuningdek 14 mingdan ortiq giyohvandlik jinoyati sodir etilgan. Sudya sifatida ta’kidlashim mumkinki, oiladagi zo‘ravonlik — faqat ichki masala emas, bu butun jamiyatga daxlli, uning oldini olishda barcha davlat organlari, jumladan sudlar ham safarbar bo‘lishi lozim.

Korruptsiya masalasi ham alohida e’tiborga molik. Sud sohasidagi tajribam shuni ko‘rsatadiki, adolat va qonun ustuvorligi uchun korruptsiyaga qarshi qat’iy choralar joriy etilishi zarur. Murojaatnomada ko‘rsatilgan komplaens tizimlari va ichki nazorat mexanizmlari bu borada muhim qadam sanaladi.

Shu bilan birga, Prezident Murojaatnomasi zamonaviy davlat boshqaruvi va odil sud-huquq tizimini rivojlantirish, fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilish hamda barcha uchun ishonchli muhit yaratishga qaratilganligi bilan muhim ahamiyatga ega.

Janat AYMAG’ANBETOVA,
Qoraqalpog’iston Respublikasi ma’muriy sudi sudyasi