ИЖТИМОИЙ ТАРМОҚЛАРДА ТАРҚАЛГАН ФУҚАРО КАЛЖАНОВА ВЕНЕРА КАЛЕНДАРОВНАНИНГ НУКУС ШАҲРИДАГИ ТУРАР ЖОЙИ БУЗИЛИШИ БИЛАН БОҒЛИҚ МУРОЖААТИ ЮЗАСИДАН

Фуқаролик ишлари бўйича Нукус туманлараро судида Кадастр агентлиги Қорақалпоғистон Республикаси Нукус шаҳри бўлимининг даъвоси асосида фуқаро В.Калжановага нисбатан фуқаролик иши кўриб чиқилган.

Иш материалларига кўра, 2024 йил 18 сентябрь куни Кадастр агентлиги Нукус шаҳри бўлими мутахассислари томонидан ўтказилган текширув давомида В.Калжанова Нукус шаҳрининг «Саманбай» МФЙ ҳудудида қонуний ҳуқуқий асосларсиз 89 кв.метр ер майдонида турар жой биноси қургани аниқланган ва бу ҳақда тегишли далолатнома расмийлаштирилган.

Шунингдек, ушбу қонунбузилишни ихтиёрий бартараф этиш мақсадида жавобгарга 2024 йил 18 сентябрь куни ер майдонини аввалги ҳолатига келтириш ҳақида огоҳлантириш хати берилган. Бироқ мазкур талаб ихтиёрий равишда бажарилмаган.

Натижада Кадастр агентлиги Қорақалпоғистон Республикаси Нукус шаҳри бўлими судга даъво аризаси билан мурожаат қилган.

Фуқаролик ишлари бўйича Нукус туманлараро судининг 2024 йил 5 декабрдаги ҳал қилув қарори билан даъво қаноатлантирилиб, жавобгар В.Калжанова томонидан Ноқонуний эгалланган 89 кв.метр ер майдонида қурилган турар жой биносини мажбурий бузиш, ер майдонини фойдаланиш учун яроқли ҳолатга келтириш ҳамда давлат фойдасига 750 000 сўм давлат божини ундириш белгиланган. Иш сиртдан иш юритиш тартибида кўриб чиқилган.

Суд қарорини қабул қилишда Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 212-моддаси биринчи қисми талабларидан келиб чиқилган. Мазкур нормага мувофиқ, қурилиш мақсадлари учун ажратилмаган ер участкасида ёки тегишли рухсатномаларсиз, шунингдек архитектура ва қурилиш қоидаларини жиддий бузган ҳолда қурилган объект ўзбошимчалик билан қурилган иморат деб ҳисобланади.

Маълумот учун, мазкур фуқаролик иши бўйича қабул қилинган ҳал қилув қарори апелляция ёки кассация тартибида юқори инстанция судлари томонидан қайта кўриб чиқилмаган.

Қорақалпоғистон Республикаси судининг матбуот хизмати

Ижтимоий тармоқларда тарқалган мурожаат юзасидан

Ижтимоий тармоқларда фуқаро Жуманиязова Акилжан Азатовнанинг психиатрия стационарига ғайриихтиёрий тартибда ётқизилгани юзасидан турли мазмундаги мурожаатлар тарқалмоқда. Мазкур ҳолат бўйича жамоатчиликни холис ва ишончли ахборот билан таъминлаш мақсадида қуйидагилар маълум қилинади.

Фуқаролик ишлари бўйича Нукус туманлараро судига 1-сонли Республика руҳий ва неврологик диспансери томонидан А.Жуманиязовани мажбурий тарзда психиатрия стационарига ётқизиш ҳақида ариза киритилган.

Фуқаролик ишлари бўйича Нукус туманлараро судининг 2024 йил 24 апрелдаги ҳал қилув қарори билан ариза қаноатлантирилиб, А.Жуманиязовани 1-сонли Республика руҳий ва неврологик диспансери психиатрия стационарига ғайриихтиёрий тартибда ётқизиш белгиланган.

Мазкур ҳал қилув қарори Қорақалпоғистон Республикаси судининг фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанциясининг 2024 йил 30 майдаги ажрими билан ўзгаришсиз қолдирилган.

Шунингдек, Қорақалпоғистон Республикаси судининг фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати тафтиш инстанциясининг 2024 йил 10 июлдаги ажрими билан ҳам суд ҳужжатлари ўзгаришсиз қолдирилган.

Кейинчалик, Олий суд судьясининг 2025 йил 18 июндаги ажрими билан А.Жуманиязова томонидан берилган тафтиш тартибидаги шикоятни Олий суднинг фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатида кўриб чиқиш учун ўтказиш рад этилган.

Шунингдек, мазкур ажримни бекор қилиш ҳақида берилган мурожаат Олий суд раиси биринчи ўринбосари томонидан ўрганилиб, 2026 йил 9 январда уни қаноатлантириш рад этилган.

Иш материалларига кўра, А.Жуманиязова 2024 йил 28 март куни 1-сонли Республика руҳий ва неврологик диспансерига олиб келинган ҳамда унинг руҳий ҳолати шифокор-психиатрлардан иборат комиссия томонидан текширилган.

Комиссия хулосасига кўра, унда «Васвасали бузилиш» ташхиси аниқланиб, стационар шароитида даволанишга муҳтожлиги белгиланган.

Бироқ А.Жуманиязова ихтиёрий равишда даволанишга розилик бермагани сабабли диспансер томонидан судга тегишли ариза киритилган.

Суд ишни кўриб чиқишда «Психиатрия ёрдами тўғрисида»ги Қонуннинг 30 ва 31-моддалари талабларига амал қилган.

Хусусан, мазкур Қонуннинг 31-моддаси биринчи қисмига мувофиқ, шахсни ғайриихтиёрий тартибда психиатрия стационарига ётқизиш суд қарори асосида амалга оширилади.

Шунингдек, 30-модданинг биринчи қисмига кўра, психиатрия стационарига ётқизиш учун шахсда руҳий ҳолат бузилиши мавжудлиги ҳамда шифокор-психиатрнинг стационар шароитида текширув ёки даволаниш зарурлиги ҳақидаги қарори ёки суд қарори асос бўлади.

Бундан ташқари, Фуқаролик процессуал кодексининг 317-моддаси иккинчи қисми талабларига мувофиқ, бундай тоифадаги ишлар бўйича судга киритилган аризага шифокор-психиатрлар комиссиясининг шахснинг психиатрия стационарида даволаниши зарурлиги ҳақидаги асослантирилган хулоса илова қилиниши шарт.

Иш ҳужжатларида мавжуд бўлган шифокор-психиатрлар комиссиясининг 2024 йил 1 апрелдаги 42/1-сонли хулосаси билан А.Жуманиязованинг руҳий ҳолати ўзгаргани ва стационар даволанишга муҳтожлиги тасдиқланган.

А.Жуманиязова ўз шикоятларида руҳий касал эмаслиги, уни қалбаки ҳужжатлар асосида диспансерга жойлаштириш учун судга мурожаат қилингани ҳамда гувоҳлар томонидан сохта тилхатлар берилганини важ сифатида келтирган.

Мазкур важлар қуйи инстанция судлари томонидан тўлиқ ўрганилиб, уларга ҳуқуқий баҳо берилган.

Шу муносабат билан Олий суд судьяси Фуқаролик процессуал кодексининг 419¹⁵-моддаси иккинчи қисми 3-банди талабларини қўллаб, қуйи судлар иш учун аҳамиятга эга барча ҳолатларни тўлиқ ва тўғри аниқлагани, далилларга ҳуқуқий баҳо бергани ҳамда моддий ва процессуал ҳуқуқ нормаларини тўғри қўллаганини инобатга олган ҳолда, тафтиш шикоятини Олий суднинг фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатида кўриб чиқиш учун ўтказишни рад этган.

Қорақалпоғистон Республикаси судининг матбуот хизмати

ҲОМИЙЛИК ВА ВАСИЙЛИК БЎЙИЧА СУД АМАЛИЁТИ: ҲУҚУҚИЙ АСОСЛАР ВА ДОЛЗАРБ МАСАЛАЛАР

Инсон ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш ҳар қандай ҳуқуқий давлатнинг устувор вазифаларидан бири ҳисобланади. Айниқса, вояга етмаганлар, муомалага лаёқатсиз ёки муомала лаёқати чекланган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлашда васийлик ва ҳомийлик институти муҳим аҳамият касб этади. Мазкур институт нафақат ижтимоий муҳофаза воситаси, балки инсон ҳуқуқларини таъминлашнинг самарали ҳуқуқий механизми ҳам ҳисобланади.

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 78-моддасига мувофиқ, давлат етим болаларни ва ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган болаларни боқиш, тарбиялаш ва ўқитишни таъминлайди ҳамда болаларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилади. Ушбу конституциявий норма васийлик ва ҳомийлик муносабатларини тартибга солувчи барча ҳуқуқий механизмларнинг асосини ташкил этади.

Васийлик ва ҳомийликка оид муносабатлар Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси, Оила кодекси ҳамда Вазирлар Маҳкамасининг васийлик ва ҳомийлик соҳасини тартибга солувчи норматив-ҳуқуқий ҳужжатлари билан тартибга солинади.

Фуқаролик кодексининг тегишли нормаларига кўра, васийлик ўн тўрт ёшга тўлмаган вояга етмаганлар ҳамда суд томонидан муомалага лаёқатсиз деб топилган фуқароларга нисбатан белгиланади. Ҳомийлик эса ўн тўрт ёшдан ўн саккиз ёшгача бўлган вояга етмаганларга, шунингдек, муомала лаёқати чекланган деб топилган шахсларга нисбатан ўрнатилади.

Суд амалиётида мазкур тоифадаги ишлар асосан фуқарони муомалага лаёқатсиз деб топиш, муомала лаёқатини чеклаш, васий ёки ҳомий ҳаракатлари устидан шикоятларни кўриб чиқиш ҳамда васийлик ва ҳомийлик билан боғлиқ низоларни ҳал этиш билан боғлиқ ҳолларда учрамоқда.

Амалда судлар томонидан кўрилаётган ишлар таҳлили шуни кўрсатмоқдаки, фуқарони муомалага лаёқатсиз деб топиш тўғрисидаги ишлар алоҳида эҳтиёткорлик билан кўриб чиқилиши лозим. Чунки бундай қарор инсоннинг бир қатор фуқаролик ҳуқуқларини мустақил амалга ошириш имкониятига бевосита таъсир кўрсатади. Шу сабабли судлар мазкур тоифадаги ишлар бўйича суд-психиатрия экспертизаси хулосаси, тиббий ҳужжатлар ва бошқа далилларни ҳар томонлама баҳолайди.

Фуқаролик процессуал қонунчилигига мувофиқ, шахсни муомалага лаёқатсиз ёки муомала лаёқати чекланган деб топиш билан боғлиқ ишлар алоҳида иш юритув тартибида кўрилади. Бунда суднинг асосий вазифаси нафақат ҳуқуқий фактни аниқлаш, балки инсон ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларининг ишончли ҳимоя қилинишини таъминлашдан иборатдир.

Суд амалиётида вояга етмаган болалар манфаатлари билан боғлиқ масалалар ҳам муҳим ўрин эгаллайди. Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги Конвенция талабларидан келиб чиққан ҳолда, ҳар қандай қарор қабул қилишда боланинг энг яхши манфаатлари устувор аҳамият касб этади. Шунинг учун судлар васий ёки ҳомийни аниқлашда номзоднинг шахсий фазилатлари, яшаш шароити, болага бўлган муносабати ҳамда унинг тарбияси учун яратилган имкониятларни синчиклаб баҳолайди.

Айрим ҳолларда васий ёки ҳомий томонидан ўз ваколатларини суиистеъмол қилиш ҳолатлари ҳам учраб туради. Хусусан, васийликдаги шахснинг мол-мулкини бошқаришда қонун талабларига риоя этмаслик ёки унинг манфаатларига зид ҳаракат қилиш ҳолатлари аниқланганда, судлар қонунчиликда белгиланган тартибда тегишли ҳуқуқий чораларни қўллайди.

Сўнгги йилларда мамлакатимизда инсон қадрини улуғлаш ва аҳолининг ижтимоий ҳимояга муҳтож қатламларини қўллаб-қувватлашга қаратилган ислоҳотлар натижасида васийлик ва ҳомийлик органлари ҳамда судлар ўртасидаги ҳамкорлик янада такомиллаштирилди. Бу эса мазкур тоифадаги ишлар бўйича қарорларнинг қонунийлиги ва адолатлилигини таъминлашга хизмат қилмоқда.

Хулоса қилиб айтганда, васийлик ва ҳомийлик институти инсон ҳуқуқларини таъминлашнинг муҳим кафолатларидан бири ҳисобланади. Судлар томонидан ушбу тоифадаги ишлар Конституция, Фуқаролик кодекси, Оила кодекси ва халқаро ҳуқуқнинг умумэътироф этилган принциплари асосида кўриб чиқилиши ҳуқуқий давлат ва кучли фуқаролик жамиятини барпо этишнинг муҳим шартидир. Бу жараёнда ҳар бир қарорнинг марказида инсон манфаати, айниқса болалар ва ижтимоий ҳимояга муҳтож шахсларнинг ҳуқуқлари туриши лозим.

Сарбиназ ОПАЕВА,
Фуқаролик ишлари бўйича Чимбой туманлараро судининг судьяси

КОРРУПЦИЯ ОҚИБАТИДА ЕТКАЗИЛГАН ЗАРАРНИ УНДИРИШ: СУД АМАЛИЁТИ ТАҲЛИЛИ

Коррупция бугунги кунда жамият тараққиёти, давлат бошқаруви самарадорлиги ва қонун устуворлигига жиддий хавф туғдираётган энг долзарб муаммолардан бири ҳисобланади. У давлат ва жамият ҳаётининг турли соҳаларига салбий таъсир кўрсатиб, демократик қадриятлар, адолат тамойиллари ва фуқароларнинг ҳуқуқ ҳамда эркинликларига путур етказади. Шунингдек, коррупция иқтисодий ривожланишга тўсқинлик қилади, инвестицион муҳитнинг жозибадорлигини пасайтиради, давлат бошқаруви тизимига бўлган ишончни сусайтиради.

Таъкидлаш жоизки, коррупция дунёнинг деярли барча давлатларида учрайдиган глобал муаммо ҳисобланади. Унинг кўлами ва шакллари турлича бўлиши мумкин, бироқ оқибатлари ҳар доим жамият манфаатларига зид бўлади. Халқаро ташкилотлар ва давлатлар томонидан мазкур иллатга қарши курашиш бўйича кенг кўламли чора-тадбирлар амалга оширилаётган бўлса-да, коррупция ҳали ҳам жиддий таҳдид сифатида сақланиб қолмоқда.

“Коррупция” атамаси лотинча “ corruptio” — “бузмоқ”, “издан чиқармоқ” маъноларини англатади. У одатда мансабдор шахснинг ўз хизмат ваколатлари ва мавқеидан шахсий манфаатларини кўзлаб, қонунчилик ва ахлоқ қоидаларига зид равишда фойдаланишини ифодалайди. Коррупциявий ҳаракатлар натижасида давлат, жамият, юридик ва жисмоний шахсларга катта миқдорда моддий ва маънавий зарар етказилади.

Коррупцияга қарши курашиш фақатгина айбдор шахсларни жиноий жавобгарликка тортиш билан чекланмайди. Бу жараённинг муҳим таркибий қисми сифатида коррупция оқибатида етказилган зарарни қоплаш, ноқонуний орттирилган даромадларни қайтариш ва давлат ҳамда жамият манфаатларини тиклаш масалалари ҳам алоҳида аҳамият касб этади. Мазкур вазифаларни амалга оширишда судлар ҳал қилувчи ўрин тутади.

Суд амалиёти таҳлили шуни кўрсатадики, коррупциявий жиноятлар бўйича кўриладиган ишларда етказилган зарарни ундириш масаласи устувор вазифалардан бири сифатида баҳоланади. Пора олиш, пора бериш, мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш, ўзлаштириш ва растрата каби жиноятлар натижасида давлат ёки бошқа шахсларга етказилган зарар жиноят иши доирасида ёки алоҳида фуқаролик даъвоси тартибида ундирилади. Бунда зарар миқдори, қоида тариқасида, молиявий аудитлар, бухгалтерия ҳужжатлари, экспертиза хулосалари ва бошқа далиллар асосида аниқланади.

Суд амалиётида шаклланган муҳим йўналишлардан яна бири регресс тартибида зарарни ундириш ҳисобланади. Айрим ҳолларда давлат органлари ёки ташкилотлар жабрланувчиларга етказилган зарарни ўз маблағлари ҳисобидан қоплайди. Кейинчалик ушбу маблағлар айбдор мансабдор шахслардан регресс тартибида ундирилади. Бу эса давлат маблағларининг асоссиз сарфланишининг олдини олишга хизмат қилади.

Коррупциявий жиноятлар бўйича судлар томонидан ноқонуний орттирилган даромадларни мусодара қилиш масаласига ҳам алоҳида эътибор қаратилади. Бунда фақат бевосита етказилган зарарни қоплаш билан чекланилмай, коррупция натижасида орттирилган мол-мулк, пул маблағлари ва бошқа активларни давлат фойдасига ўтказиш чоралари кўрилади. Бу эса жиноят орқали бойишга интилишнинг олдини олишда муҳим ҳуқуқий механизм ҳисобланади.

Коррупция туфайли етказилган зарарни қоплашнинг ҳуқуқий асослари Ўзбекистон Республикаси қонунчилигида мустаҳкам белгиланган. Жумладан, Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 985-моддасига кўра, шахснинг ғайриқонуний ҳаракатлари ёки ҳаракатсизлиги натижасида етказилган зарар тўлиқ ҳажмда қопланиши лозим. Ушбу қоида коррупция оқибатида етказилган зарарларга ҳам тўлиқ татбиқ этилади.

Шу билан бирга, амалиётда айрим муаммолар ҳам учраб туради. Хусусан, айбдор шахслар томонидан мол-мулкларни бошқа шахслар номига расмийлаштириб қўйиш, маблағларни яшириш ёки хорижга олиб чиқиб кетиш ҳолатлари зарарни ундириш жараёнини мураккаблаштиради. Бундай вазиятларда халқаро ҳуқуқий ҳамкорлик механизмлари, давлатлараро ҳуқуқий ёрдам тўғрисидаги шартномалар ҳамда активларни қайтаришга қаратилган махсус тартиб-таомиллар муҳим аҳамият касб этади.

Фуқароларнинг ҳуқуқлари коррупция натижасида бевосита бузилган ва уларга маънавий зарар етказилган ҳолларда судлар томонидан маънавий зарарни ундириш масаласи ҳам кўриб чиқилади. Бу инсон ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини самарали ҳимоя қилишнинг муҳим воситаларидан бири ҳисобланади.

Коррупция оқибатида етказилган зарарни ундириш бўйича қабул қилинган суд ҳужжатларининг ижросини таъминлаш асосан Мажбурий ижро бюроси органлари зиммасига юклатилган. Амалиёт шуни кўрсатадики, айрим ҳолларда зарарни қисқа муддатларда тўлиқ ундириш имконияти мавжуд бўлмайди. Бунинг сабаблари сифатида айбдор шахсларнинг мулкларини яшириши, бошқа шахслар номига ўтказиши ёки активларни мамлакат ташқарисига чиқариб юбориши каби ҳолатларни келтириш мумкин.

Судларда кўрилаётган ишлар таҳлили коррупциявий жиноятлар асосан ижтимоий ва молиявий ресурслар катта айланадиган соҳаларда содир этилаётганини кўрсатмоқда. Хусусан, мактабгача ва мактаб таълими тизими, соғлиқни сақлаш соҳаси, маҳаллий давлат ҳокимияти органлари, қурилиш ҳамда уй-жой коммунал хўжалиги тармоқларида мазкур турдаги ҳуқуқбузарликлар нисбатан кўпроқ учрамоқда.

Хулоса қилиб айтганда, коррупция нафақат давлат ва жамият манфаатларига, балки иқтисодий тараққиёт ва аҳолининг давлат институтларига бўлган ишончига ҳам жиддий зарар етказади. Шу боис коррупцияга қарши муросасиз курашиш, унинг келиб чиқиш сабабларини бартараф этиш, айбдор шахсларнинг етказган зарарини тўлиқ қоплашни таъминлаш ҳамда суд қарорларининг самарали ижросига эришиш ҳуқуқий давлат қуришнинг муҳим шартларидан бири ҳисобланади.

Гулрано АБИНИЯЗОВА,
фуқаролик ишлари бўйича Қўнғирот туманлараро суди судьяси

«ЎЗБЕКИСТОН – 2030»: ҚОНУН УСТУВОРЛИГИ – ТАРАҚҚИЁТ КАФОЛАТИ

Ҳар қандай демократик давлатнинг мустаҳкамлиги унинг иқтисодий салоҳияти ёки табиий ресурслари билан эмас, энг аввало, қонун устуворлиги, одил судлов ва инсон ҳуқуқларининг ишончли ҳимоя қилиниши билан ўлчанади. Шу маънода, Ўзбекистонда кейинги йилларда амалга оширилаётган конституциявий ва ҳуқуқий ислоҳотлар мамлакат тараққиётининг мутлақо янги моделини шакллантирмоқда. Бу моделнинг марказида эса инсон қадри, адолат ва қонуннинг мутлақ устуворлиги турибди.

Президент томонидан илгари сурилган «Ўзбекистон – 2030» стратегияси ана шу эзгу ғояларнинг амалий дастури сифатида хизмат қилмоқда. Унинг тўртинчи устувор йўналиши – «Қонун устуворлигини таъминлаш, халқ хизматидаги давлат бошқарувини ташкил этиш» – ҳуқуқий давлат қуришнинг навбатдаги босқичини белгилаб берди. Хусусан, стратегиянинг 84, 85, 86 ва 88-мақсадлари фақат давлат органлари фаолиятини такомиллаштиришга эмас, балки жамиятда адолат муҳитини қарор топтиришга қаратилган яхлит ҳуқуқий концепция ҳисобланади.

Ҳуқуқий давлатнинг энг муҳим белгиси – инсоннинг ҳуқуқ ва эркинликлари ҳар қандай манфаатдан устун қўйилишидир. Янги таҳрирдаги Конституцияда инсон ҳуқуқлари олий қадрият сифатида мустаҳкамлангани ушбу тамойилнинг ҳуқуқий асосини яратди. Энди давлат органларининг самарадорлиги қабул қилинган қарорлар сони билан эмас, балки инсон манфаатлари қай даражада таъминлангани билан баҳоланади. Бу эса давлат бошқарувида мутлақо янги ҳуқуқий маданиятни шакллантирмоқда.

Стратегиянинг 84-мақсади айнан шу тамойилни ҳаётга тўлиқ татбиқ этишга хизмат қилади. Инсон ҳуқуқларини таъминлаш энди фақат ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг вазифаси эмас, балки барча давлат идоралари фаолиятининг бош мезонига айланмоқда. Давлатнинг ҳар бир қарори, ҳар бир маъмурий тартиб ва ҳар бир хизмат фуқаро манфаати нуқтаи назаридан баҳоланиши лозим. Бу эса ҳуқуқий давлатнинг энг муҳим белгиларидан бири ҳисобланади.

Адолатнинг қарор топиши эса мустақил суд ҳокимиятисиз мумкин эмас. Бежизга судни Конституция кафолатларининг амалий ҳимоячиси деб аташмайди. Суд қарорлари фақат муайян низони ҳал қилмайди, балки жамиятда қонунга ишончни мустаҳкамлайди, давлатнинг адолат тамойилига содиқлигини намоён этади. Шу нуқтаи назардан стратегиянинг 85-мақсади суд ҳокимиятининг институционал мустақиллигини янада кучайтириш, одил судлов сифати ва самарадорлигини оширишга қаратилган.

Бугун судлар фаолиятига рақамли технологияларнинг кенг жорий этилаётгани, электрон суд хизматларининг ривожланиши, суд қарорларининг очиқлиги таъминланаётгани, процесс иштирокчилари учун қулайликлар кенгайиб бораётгани одил судловнинг сифати ва шаффофлигини янада оширмоқда. Энг муҳими, бу ислоҳотлар фуқароларнинг судга бўлган ишончини мустаҳкамлашга, ҳуқуқ ва эркинликларнинг ишончли ҳимоясини таъминлашга хизмат қилмоқда.

Ҳуқуқий давлатнинг яна бир муҳим хусусияти ҳуқуқбузарлик содир этилгандан кейин жазо тайинлаш эмас, балки унинг келиб чиқиш сабабларини бартараф этишдир. Шу боис стратегиянинг 86-мақсади профилактик ёндашувни давлат сиёсатининг муҳим қисми сифатида белгилайди. Бугун ҳуқуқбузарликларнинг сабаб ва шарт-шароитларини аниқлаш, хавф омилларини барвақт бартараф этиш, рақамли таҳлил тизимларидан фойдаланиш, маҳаллаларда хавфсиз муҳитни шакллантириш орқали ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Бу ёндашув нафақат жиноятчиликнинг камайишига, балки аҳолининг давлатга бўлган ишончини янада мустаҳкамлашга ҳам хизмат қилади.

Қонун устуворлиги фақат мукаммал қонунлар ёки самарали суд тизими билан таъминланмайди. Унинг мустаҳкам пойдевори аҳолининг ҳуқуқий маданияти ва ҳуқуқий онгидир. Қонунни билмаган жамиятда ҳуқуқий давлатни барпо этиш мушкул. Шунинг учун стратегиянинг 88-мақсади ҳуқуқий тарғиботни янги босқичга олиб чиқиш, аҳолининг ҳуқуқий саводхонлигини ошириш, айниқса, ёшларда қонунга ҳурмат ва масъулият туйғусини шакллантиришни назарда тутади.

Бугун оммавий ахборот воситалари, судлар матбуот хизматлари, рақамли платформалар ва ижтимоий тармоқлар ҳуқуқий билимларни оммалаштиришнинг муҳим воситасига айланмоқда. Суд амалиётининг очиқлиги, қонунчиликдаги янгиликларнинг содда ва тушунарли тарзда аҳолига етказилиши фуқароларнинг ҳуқуқий маданиятини оширишда муҳим аҳамият касб этмоқда. Зеро, ҳуқуқий маданият қанчалик юксак бўлса, қонун устуворлиги шунчалик мустаҳкам бўлади.

«Ўзбекистон – 2030» стратегиясида белгиланган мазкур мақсадлар бир-бири билан чамбарчас боғлиқ. Инсон ҳуқуқларининг кафолатли ҳимояси, мустақил ва холис суд ҳокимияти, ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга қаратилган замонавий ёндашув ҳамда юксак ҳуқуқий маданият – буларнинг барчаси ягона мақсад, яъни адолат устувор бўлган ҳуқуқий давлат ва кучли фуқаролик жамиятини барпо этишга хизмат қилади.

Шубҳасиз, ушбу стратегияда белгиланган вазифаларнинг тўлиқ ва изчил амалга оширилиши давлат бошқарувининг халқ манфаатларига хизмат қилишини таъминлайди, суд ҳокимиятининг нуфузини янада мустаҳкамлайди ҳамда Конституцияда белгиланган инсон қадри ва адолат тамойилларини ҳаётга тўлиқ татбиқ этишга мустаҳкам ҳуқуқий замин яратади. Бу эса Янги Ўзбекистон тараққиётининг энг муҳим мезони, қонун устуворлигининг эса энг ишончли кафолати бўлиб хизмат қилади.

Абилай АДИЛОВ,

жиноят ишлари бўйича Хўжайли тумани суди раиси

ҲУҚУҚИЙ ДАЛИЛ ВА ОБЪЕКТИВ МАЪЛУМОТЛАР – ОДИЛ СУДЛОВНИНГ АСОСИЙ МЕЗОНИ

Судга мурожаат қилиш ҳуқуқи ҳар бир фуқарога Конституция билан кафолатланган. Бироқ судга қилинган ҳар бир мурожаатнинг қаноатлантирилиши учун даъво ёки шикоят ишончли ҳуқуқий далиллар билан асослантирилган бўлиши лозим. Суд қарор қабул қилишда ҳис-туйғу ёки тахминларга эмас, балки қонун талаблари ва ишдаги объектив далилларга таянади.

Бу жиҳат айниқса ер муносабатлари билан боғлиқ маъмурий ҳуқуқбузарликлар бўйича ишларда яққол намоён бўлади. Амалда учрайдиган ҳолатлардан бири сифатида Тўрткўл туман судида кўриб чиқилган ишни мисол келтириш мумкин.
Фуқаро И.Р Кадастр органи томонидан Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 60-моддаси 3-қисми асосида тайинланган 82 миллион 400 минг сўмлик маъмурий жаримани асоссиз деб ҳисоблаб, судга шикоят билан мурожаат қилди. У ўз мурожаатида дўконига нисбатан текширув асоссиз ўтказилганини, қурилиш учун тегишли ҳужжатлари мавжудлигини ҳамда жаримани тўлаш имконияти йўқлигини билдириб, жазони енгиллаштириш ёки ундан озод қилишни сўради.

Бироқ суд муҳокамаси жараёнида ишнинг барча ҳолатлари атрофлича ўрганилди. Кадастр органи инспекторининг кўрсатмалари, давлат ер назорати далолатномаси, фотоҳужжатлар, Давлат кадастрлари палатаси баённомаси ҳамда архив маълумотлари бир-бири билан таққосланиб таҳлил қилинди.

Текшириш давомида фуқаро фойдаланаётган 40 квадрат метр ер майдонига давлат рўйхатидан ўтказиш учун асос сифатида кўрсатилган туман ҳокимининг қарорида унинг номи мавжуд эмаслиги архив ҳужжатлари билан тасдиқланди. Шунинг учун мазкур давлат рўйхатидан ўтказиш бекор қилинган ва ер майдони тегишли ҳуқуқий асосларсиз эгаллангани аниқланган.
Шунингдек, суд ҳуқуқбузарнинг моддий аҳволига ҳам ҳуқуқий баҳо берди. Электрон ахборот тизими орқали олинган маълумотларга кўра, унинг бир нечта транспорт воситалари мавжудлиги, тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланиши, доимий иш ҳақи олиши, турмуш ўртоғининг ҳам расмий даромадга эга экани аниқланди. Бу ҳолатлар унинг жаримани тўлаш имконияти йўқлиги ҳақидаги важларини тасдиқламади.

МЖтКнинг 31 ва 33-моддалари судга жазони енгиллаштириш ҳуқуқини берса-да, бундай қарор фақат етарли ҳуқуқий асослар ва ишончли далиллар мавжуд бўлгандагина қабул қилиниши мумкин. Мазкур ишда эса бундай асослар аниқланмагани сабабли суд Кадастр органининг қарорини қонуний ва асосли деб топди ҳамда шикоятни қаноатлантирмасдан қолдирди.
Бу иш яна бир бор шуни кўрсатадики, суд учун энг муҳим мезон — ишончли далил ва объектив маълумотдир. Фуқаронинг шахсий фикри ёки субъектив эътирозлари ҳуқуқий далиллар билан тасдиқланмаган тақдирда суд қарорини ўзгартириш учун асос бўла олмайди.

Ер муносабатлари соҳасида ҳар қандай қурилиш ёки ердан фойдаланиш ишларини фақат қонунчиликда белгиланган тартибда расмийлаштириш, тегишли ҳужжатларни тўлиқ расмийлаштириш келгусида ҳуқуқий низоларнинг олдини олади. Суд амалиёти ҳам айнан қонун устуворлигини таъминлаш ва ҳар бир иш бўйича холис, адолатли қарор қабул қилишга хизмат қилади.

Бауржан САБУРОВ,
Жиноят ишлари бўйича Тўрткўл туман судининг тергов судьяси

ХЎЖАЙЛИ ТУМАНИДА ЯНГИ ҚОНУННИНГ МАЗМУН-МОҲИЯТИ ЮЗАСИДАН ҲУҚУҚИЙ ТАРҒИБОТ ТАДБИРИ ЎТКАЗИЛДИ

Хўжайли тумани Ёшлар марказида Ўзбекистон Республикасининг «Айрим қонун ҳужжатларига гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки уларнинг аналоглари ҳамда кучли таъсир қилувчи моддаларнинг қонунга хилоф муомаласи учун жавобгарликни такомиллаштиришга қаратилган қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш тўғрисида»ги Қонунининг мазмун-моҳиятини кенг жамоатчиликка етказиш мақсадида ҳуқуқий тарғибот тадбири ташкил этилди.

Тадбирда жиноят ишлари бўйича Хўжайли тумани суди раиси А. Адилов, туман прокурори А. Халимов, туман ички ишлар бўлими бошлиғи ўринбосари Б. Халмуратов ҳамда Ёшлар ишлари агентлиги Хўжайли туман бўлими бошлиғи И. Абдижаббаров иштирок этди.

Тадбирда жиноят ишлари бўйича Хўжайли тумани суди раиси А. Адилов томонидан мазкур Қонуннинг қабул қилиниши гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар, уларнинг аналоглари ҳамда кучли таъсир қилувчи моддаларнинг қонунга хилоф муомаласига қарши курашиш самарадорлигини янада ошириш, ушбу турдаги ҳуқуқбузарликлар учун жавобгарликни кучайтириш, шунингдек аҳоли, айниқса ёшлар ўртасида ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишда муҳим аҳамият касб этиши таъкидланди.

Бундан сўнг сўзга чиққанлар қонунчиликка киритилган янгиликлар, жиноят ва маъмурий жавобгарликка оид нормаларнинг такомиллаштирилган жиҳатлари, гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларнинг ноқонуний муомаласининг салбий оқибатлари ҳамда ёшларни турли зарарли иллатлардан асрашда давлат органлари ва жамоатчиликнинг ўзаро ҳамкорлигини янада кучайтириш зарурлиги ҳақида атрофлича фикр юритдилар.

Шунингдек, тадбир иштирокчиларига қонуннинг мазмун-моҳияти, унинг амалиётда қўлланилиши ва ҳуқуқий аҳамияти юзасидан батафсил тушунтиришлар берилди. Учрашув очиқ мулоқот шаклида ўтиб, иштирокчиларни қизиқтирган саволларга мутахассислар томонидан ҳуқуқий асосланган жавоблар қайтарилди.

Тадбир якунида қонун талабларига сўзсиз риоя этиш, гиёҳвандлик ва бошқа салбий иллатларнинг олдини олишда ҳуқуқий тарғибот ишларини тизимли давом эттириш, аҳолининг ҳуқуқий онги ва ҳуқуқий маданиятини юксалтириш бугунги куннинг муҳим вазифаларидан бири экани алоҳида қайд этилди.

ЁШЛАР КЕЛАЖАГИГА ТАҲДИД: ГИЁҲВАНДЛИК ВА УНИНГ ОҚИБАТЛАРИ

Гиёҳвандлик — бу нафақат бир инсоннинг соғлиги ва тақдирига таҳдид солувчи иллат, балки бутун жамият барқарорлигига жиддий хавф туғдирадиган оғир ижтимоий муаммодир. У инсоннинг онгини заифлаштириб, иродасини синдиради, уни маънавий таназзул ва жиноят йўлига етаклайди. Гиёҳвандликка мубтало бўлган шахс нафақат ўз ҳаётини издан чиқаради, балки унинг оиласи, фарзандлари ва яқинлари ҳам руҳий ва моддий жиҳатдан оғир зарба олади.

Бу иллат жамиятда жиноятчиликнинг ортишига, оилалар парокандалигига, ёшлар келажагининг издан чиқишига сабаб бўлади. Айниқса, ёш авлоднинг гиёҳвандлик домига тушиб қолиши миллат келажаги учун жиддий хавф ҳисобланади. Шу боис, гиёҳвандликка қарши курашиш, унинг олдини олиш ва аҳоли ўртасида ҳуқуқий онгни ошириш бугунги куннинг энг долзарб вазифаларидан биридир.

Агар амалиётга мурожаат қиладиган бўлсак, Жиноят ишлари бўйича Мўйноқ туман судида гиёҳвандлик воситалари билан боғлиқ жиноят иши кўриб чиқилиб, судланувчига нисбатан қонуний ҳукм чиқарилди.

Судда аниқланишича, фуқаро Р.Б 2025 йил 10 январь куни гиёҳвандлик моддаси — гашишни қонунга хилоф равишда бошқа шахсга ўтказиш мақсадида сақлаб, уни етказиб беришга уринган. Ушбу ҳаракат ҳуқуқни муҳофаза қилувчи орган ходимлари томонидан ўтказилган тезкор тадбирлар давомида фош этилган.

Текширув жараёнида судланувчининг турли жойларга яшириб қўйилган жами 4 бўлак гашиш гиёҳвандлик моддаси аниқланиб, ашёвий далил сифатида расмий тартибда олинган. Суд-кимёвий экспертиза хулосасига кўра, ушбу моддалар таркибида фаол гиёҳванд модда — тетрагидроканнабинол мавжуд бўлиб, умумий соф оғирлиги 1,3 граммни ташкил этган.

Суд мажлисида судланувчи ўз айбига қисман иқрор бўлиб, гиёҳвандлик моддасини аввал шахсий истеъмол учун сотиб олганини, кейин эса танишининг таклифи билан уни биргаликда истеъмол қилиш мақсадида олиб чиққанини билдирган. Шу билан бирга, у қилмишидан пушаймонлигини баён этган.

Суд томонидан иш материаллари, гувоҳлар кўрсатувлари ва экспертиза хулосалари ҳар томонлама таҳлил қилиниб, дастлабки тергов органи томонидан берилган ҳуқуқий баҳо қайта кўриб чиқилди. Аниқланишича, гиёҳвандлик моддаси бошқа шахсга амалда ўтказилмагани сабабли, жиноят охирига етказилмаган деб топилиб, ҳаракатлар Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 25 ва 273-моддаларига мувофиқ қайта квалификация қилинди.

Суд жазо тайинлашда судланувчининг айбига иқрорлиги, чин кўнгилдан пушаймонлиги, муқаддам судланмагани, оилали экани ва икки нафар фарзанди борлигини енгиллаштирувчи ҳолатлар сифатида инобатга олди. Шу асосда унга нисбатан Жиноят кодексининг 57-моддаси қўлланилиб, енгилроқ жазо тайинланди.

Суд ҳукмига кўра, Р.Б Жиноят кодексининг 25, 273-моддаси 2-қисми билан айбли деб топилиб, 3 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинди. У жазони умумий тартибли колонияда ўтайди.

Шунингдек, иш бўйича ашёвий далиллар қонуний тартибда йўқ қилиниши, процессуал чиқимлар эса айбдордан ундирилиши белгиланди.

Мазкур ҳолат яна бир бор гиёҳвандлик воситалари билан боғлиқ ҳар қандай ноқонуний ҳаракатлар жиноий жавобгарликка сабаб бўлишини кўрсатади. Судлар томонидан бундай жиноятларга нисбатан қатъий ва адолатли чоралар қўлланилиши жамиятда қонунийлик ва ҳуқуқ-тартиботни таъминлашда муҳим аҳамият касб этади.

Бугунги кунда гиёҳвандликка қарши кураш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланган бўлиб, мазкур жиноят турига нисбатан муросасиз ва қатъий чоралар кўрилмоқда. Ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар, суд идоралари ва мутасадди ташкилотлар томонидан гиёҳвандлик воситаларининг ноқонуний муомаласига қарши кенг кўламли профилактик ва тезкор тадбирлар изчил амалга оширилмоқда.

Суд амалиёти шуни кўрсатмоқдаки, гиёҳвандлик билан боғлиқ ҳар қандай ҳуқуқбузарликка нисбатан қонун доирасида қатъий жавобгарлик муқаррар. Бу эса жамиятда қонунийликни таъминлаш, аҳоли, айниқса ёшларни бундай иллатдан асрашга хизмат қилади.

Дамир ЗИЯМБЕТОВ,

Жиноят ишлари бўйича Мўйноқ тумани суди раиси

СУДЛАРДА ИНТЕРАКТИВ ХИЗМАТЛАР: ОДИЛ СУДЛОВГА ЭРИШИШНИНГ ЗАМОНАВИЙ МЕХАНИЗМИ

Бугунги кунда мамлакатимизда суд-ҳуқуқ тизимини рақамлаштириш, аҳолига қулай ва тезкор хизматлар кўрсатиш ҳамда одил судловга эришиш имкониятларини кенгайтириш давлат сиёсатининг муҳим йўналишларидан бирига айланди. Айниқса, судларда интерактив хизматларнинг жорий этилиши фуқаролар ва тадбиркорлик субъектлари учун вақт ва ортиқча сарф-харажатларни камайтириш билан бирга, суд тизимининг очиқлиги ва шаффофлигини таъминлашда муҳим аҳамият касб этмоқда.

Сўнгги йилларда суд органлари фаолиятига ахборот-коммуникация технологияларини кенг жорий этиш орқали “Электрон суд” тизими босқичма-босқич такомиллаштирилди. Натижада фуқаролар судга мурожаат қилиш, ариза ва шикоятлар юбориш, иш жараёнларини кузатиш, суд қарорларидан нусха олиш каби бир қатор хизматлардан масофадан туриб фойдаланиш имкониятига эга бўлдилар.

Интерактив хизматларнинг асосий мақсади — инсон омилини камайтириш, бюрократик тўсиқларни бартараф этиш ва аҳоли учун қулай ҳуқуқий муҳит яратишдан иборат. Масалан, даъво аризаларини электрон шаклда юбориш имконияти фуқароларнинг суд биноларига ортиқча бориб-келишларини қисқартириб, мурожаатларни тезкор қабул қилишга хизмат қилмоқда. Шу билан бирга, суд мажлислари вақти ва санаси ҳақида SMS-хабарномалар юборилиши тарафларнинг хабардорлигини таъминлашга ёрдам бермоқда.

Судларда видеоконференцалоқа тизимининг жорий этилиши ҳам интерактив хизматларнинг муҳим йўналишларидан бири ҳисобланади. Бу айниқса, бошқа ҳудудда яшовчи фуқаролар, жазони ижро этиш муассасаларида сақланаётган шахслар ёки турли сабабларга кўра судга келиши қийин бўлган иштирокчилар учун катта қулайлик яратмоқда. Видеоконференцалоқа орқали суд жараёнларида иштирок этиш вақт ва маблағни тежаш билан бирга, ишларни тезкор кўриб чиқиш имконини ҳам беради.

Шунингдек, суд ҳужжатларининг электрон базаси шакллантирилгани ҳуқуқий ахборотдан фойдаланиш имкониятларини янада кенгайтирди. Суд қарорларининг электрон тарзда эълон қилиниши судлар фаолияти очиқлигини таъминлаш, жамоатчилик назоратини кучайтириш ва ягона суд амалиётини шакллантиришда муҳим омил бўлиб хизмат қилмоқда.

Интерактив хизматлар орқали давлат божи ва суд йиғимларини онлайн тўлаш имконияти яратилгани ҳам аҳолига қўшимча енгилликлар бермоқда. Бу тизим фуқароларнинг вақт сарфини камайтириш билан бирга, молиявий операцияларнинг шаффофлигини таъминлашга ҳам хизмат қилади.

Албатта, судларда рақамли технологияларни кенг қўллаш фақат техник янгиланиш эмас, балки фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилишга қаратилган муҳим қадамдир. Зеро, тезкор, шаффоф ва қулай суд хизматлари аҳолининг суд тизимига бўлган ишончини мустаҳкамлайди.

Хулоса қилиб айтганда, судларда интерактив хизматларнинг ривожлантирилиши одил судловнинг самарадорлигини ошириш, фуқаролар учун қулай ҳуқуқий муҳит яратиш ва суд ҳокимиятининг очиқлигини таъминлашда муҳим аҳамият касб этади. Бу эса ўз навбатида, ҳуқуқий демократик давлат ва кучли фуқаролик жамиятини барпо этиш йўлидаги муҳим қадамлардан бири ҳисобланади.

Руслан ЖУМАБАЕВ,
Нукус туманлараро маъмурий суди раиси

Амангелди САЛИЕВ,
Нукус туманлараро маъмурий суди судьяси