29Jan Jańalıqlar

SUDYALAR HÁM STUDENT JASLAR USHÍRASÍWÍ

 

 

Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Yuridika fakultetinde student-jaslardıń huqıqıy sanası, huqıqıy mádeniyatı hám kásiplik kózqarasın arttırıw maqsetinde sudyalar qatnasıwında ushırasıw shólkemlestirildi. Bul ilaj jaslardı nızamǵa húrmet, ádillik hám hadallıq ruwxında tárbiyalaw, sonday-aq, sud-huqıq sistemasında ámelge asırılıp atırǵan reformalardıń mazmun-mánisin keń jámiyetshilikke jetkeriwge qaratıldı.

 

Ushırasıwǵa Nókis rayonlar aralıq ekonomikalıq sudınıń baslıǵı Q.Xojamuratov hám sudyaları B.Baymuratov, B.Bekmuratov jáne fakultettiń oqıw isleri boyınsha dekan orınbasarı A.Reyimbaev qatnastı. Sudyalar óz bayanatlarında sudyanıń biyǵárezligi, qalıslıǵı hám hadallıǵı ádil sudlawdıń áhmiyetli principleri ekenin atap ótip, sudya kásibine qoyılatuǵın joqarı ádep-ikramlılıq hám huqıqıy talaplar haqqında sóz etti.

 

 

Ilaj dawamında korrupciyaǵa qarsı gúresiw, sud sistemasındaǵı reformalar hám nızam ústinligin támiyinlew máseleleri hár tárepleme dodalandı. Atap aytqanda, sońǵı jılları mámleketimizde korrupciyaǵa qarsı gúresiw baǵdarında qabıl etilgen nızamlar, Prezident párman hám qararları, sonday-aq, mámleketlik baǵdarlamalardıń mazmun-mánisi boyınsha tolıq túsinikler berildi. Atap ótilgenindey, «Korrupciyaǵa qarsı gúresiw haqqında»ǵı nızam jáne «Mámleketlik puqaralıq xızmeti haqqında»ǵı nızam mámleketlik uyımlardıń jumısında ashıq-aydınlıq hám esap beriwdi támiyinlewdiń áhmiyetli huqıqıy tiykarı bolıp xızmet etpekte.

 

Sonıń menen birge, Prezidenttiń 2025-jıl 26-dekabr kúni Parlament hám Ózbekstan xalqına jollaǵan Múrájatında korrupciyaǵa qarsı gúresiw máselesine ayrıqsha itibar qaratılǵanı atap ótildi. Múrájatta korrupciya reformalarǵa qıyanet ekeni ayrıqsha atap ótilip, 2026-jılı bul illetke qarsı gúresiw boyınsha ayrıqsha ilajlar kóriliwi belgilengen.

 

 

Sonıń ishinde, barlıq mámleketlik uyım hám shólkemlerde komplaens hám korrupciyaǵa qarsı ishki qadaǵalaw ushın juwapker basshınıń orınbasarı lawazımın engiziw, byudjet qarjılarınan paydalanıwda jeke juwapkershilikti kúsheytiw, sonday-aq, lawazım hám lawazımına qaramastan, nızam aldında hámmeniń teńligi principin qatań támiyinlew wazıypaları belgilep berilgeni atap ótildi.

 

Atap ótilgenindey, korrupciyaǵa qarsı gúresiwde hesh bir uyım yamasa lawazımlı shaxs qadaǵalawdan shette qalmaydı, komplaens xızmetiniń jumısına tosqınlıq etiw bolsa korrupciyaǵa sheriklik sıpatında bahalanadı. Bul qatnas jámiyetshilikte korrupciyaǵa mawasasız múnásibetti qáliplestiriw hám nızam ústinligin bekkemlewde ayrıqsha áhmiyetke iye.

 

 

Ushırasıw juwmaǵında student-jaslar tárepinen berilgen sorawlarǵa sudyalar tolıq juwap berip, yurist kásibiniń juwapkershiligi, sud sistemasında jumıs alıp barıw talapları hám kásiplik hadallıqtıń áhmiyeti boyınsha óz pikirlerin bildirdi. Bunday ushırasıwlar jaslardıń huqıqıy sanasın arttırıw, olardı korrupciyaǵa qarsı mawasasız ruwxta tárbiyalawǵa xızmet etetuǵını atap ótildi.

28Jan Jańalıqlar

SANLÍ SUD ÁMELIYATÍ HÁM KORRUPCIYAǴA QARSÍ GÚRESIW MÁSELELERI DODALANDÍ

 

Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń yuridika fakulteti professor-oqıtıwshıları hám studentleri menen sudyalar qatnasıwında ushırasıw ótkerildi. Ilajda sud sistemasın sanlastırıw, korrupciyaǵa qarsı gúresiw hám Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudı Plenumı qararlarınıń mazmun-mánisi jaslarǵa túsindirildi.

 

 

Ushırasıwda Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń sudyası A.Imatov sud sistemasında korrupciyanıń aldın alıw, mámleketlik xızmetlerdi sanlastırıw hám jasalma intellekt texnologiyaların engiziw boyınsha ámelge asırılıp atırǵan reformalar haqqında maǵlıwmat berdi. Atap ótilgenindey, sud processleriniń elektronlasıwı ashıq-aydınlıqtı arttırıp, insan faktorın azaytıwǵa xızmet etedi.

 

 

 

Sonday-aq, Nókis rayonlararalıq hákimshilik sudınıń sudyası Q.Babanazarov 2025-jıl 24-noyabrde qabıl etilgen Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudı Plenumınıń 23-sanlı qararınıń mazmun-mánisin jarıtıp, bul qarar sud ámeliyatında birden-bir qatnastı támiyinlewge qaratılǵanın atap ótti.

 

 

 

 

Sudyalar óz bayanatlarında sud jiskerligin sanlastırıw puqaralardıń sudlarǵa múrájat etiwin ápiwayılastıratuǵının, aralıqtan qatnasıw, elektron arza beriw hám sud hújjetlerin onlayn alıw imkaniyatların jáne de keńeytetuǵının atap ótti. Bul óz gezeginde ádil sudlawǵa erisiw dárejesin arttırıwǵa xızmet etedi.

 

 

Ilaj sońında studentler ózlerin qızıqtırǵan sorawlarǵa juwap alıp, sud sistemasında ámelge asırılıp atırǵan reformalar boyınsha pikir alıstı.

27Jan Jańalıqlar

JOQARǴI SUD PLENUMI QARARLARI – ÁMELIYATTA  

 

 

Ámiwdárya rayonı sudınıń imaratında Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudı Plenumınıń jaqında qabıl etilgen áhmiyetli qararlarınıń mazmun-mánisin úyreniwge baǵıshlanǵan oqıw-seminarı bolıp ótti. Ilajda sudyalar, mámleketlik uyımlar hám huqıq qorǵaw uyımlarınıń xızmetkerleri qatnasıp, sud ámeliyatına engizilip atırǵan jańalıqlar boyınsha pikir alıstı.

 

Seminardıń tiykarǵı maqseti – Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudı Plenumınıń 2025-jıl 24-noyabrdegi «Sudlar tárepinen jeke menshik emes huqıqlar hám basqa da materiallıq emes baylıqlardı qorǵaw haqqındaǵı nızamshılıqtı qollanıw ámeliyatı haqqında»ǵı 21-sanlı, «Jınayat ushın jaza tayınlaw ámeliyatı haqqında»ǵı 22-sanlı qararına ózgeris kirgiziw haqqında»ǵı hám de ayırım Plenum qararlarına ózgeris hám qosımshalar kirgiziw haqqındaǵı 23-sanlı qararlarınıń mazmun-mánisin keń jámiyetshilikke hám orınlawshılarǵa jetkeriwden ibarat boldı.

 

Ilajda shıǵıp sóylegen Jınayat isleri boyınsha Ámiwdárya rayonı sudınıń baslıǵı J.Baltabaevtıń atap ótkenindey, Joqarǵı sud Plenumınıń 22-sanlı qararı menen jaza tayınlawda teńsalmaqlılıq principine tiykarlanıw hám huqıqıy tásir ilajları nızamda názerde tutılǵan maqsetlerge erisiw ushın jeterli bolıwı kerek ekenligi belgilengen. Sonday-aq, endi shaxstı oǵada qáwipli recidivist dep tabıwda tek ǵana Ózbekstan emes, al basqa da mámleket sudlarınıń húkimleri de esapqa alınıwı múmkin. Qalaberdi, Qarar menen jaza tayınlawdıń ózine tán tártipleri kirgizilmekte. Endi sudlarǵa jınayat islegen jas óspirimlerge jaza ornına kóbirek májbúrlew sharaların qollanıw usınıs etiledi.

 

Puqaralıq isleri boyınsha Ámiwdárya rayonı sudınıń baslıǵı A.Seytnazarov internet tarmaǵında ar-namıs hám qádir-qımbattı kemsitiwshi maǵlıwmatlar tarqatılǵanda qollanılatuǵın sharalar haqqında túsinik berdi. Eger sociallıq tarmaqlarda shaxs haqqında haqıyqatqa tuwra kelmeytuǵın maǵlıwmatlar tarqatılsa, jábirleniwshi tek ǵana biykarlaw beriwdi emes, al bul maǵlıwmatlardı óshirip taslaw, izlew sistemalarınan alıp taslaw hám ruwxıy zıyandı óndiriwdi talap etiwi múmkin. Itibarlı tárepi sonda, tarqatılǵan málimlemeniń haqıyqatqa tuwra keliwin dálillew minnetlemesi endi málimlemeni tarqatqan juwapkerge júklenedi.

 

Seminar dawamında puqaralıq isleri boyınsha Ámiwdárya rayonı sudınıń sudyası M.Kaypova Plenumnıń 22- hám 23-sanlı qararları menen ámeldegi nızamshılıqqa kirgizilgen ózgerislerge itibar qarattı. Ol óziniń shıǵıp sóylegen sózinde kredit qatnasıqları hám jaza tayınlaw ámeliyatındaǵı jańalıqlardı tallap berdi.

 

Atap ótilgenindey, Plenumnıń 23-sanlı qararı menen kredit shártnamaları boyınsha kelispewshiliklerdi sheshiwde ádil qatnas belgilendi. Atap aytqanda, eger qarız alıwshı kreditti qaytarıw múddetin buzsa, bank dárhal kredittiń qalǵan barlıq bólegin óndiriwdi talap ete almaydı. Dáslep múddeti ótken bólegin óndiriw ilajları kóriliwi kerek. Tek sonnan keyin, nátiyje bolmasa, kredittiń tolıq summasın múddetinen aldın óndiriw máselesi qoyılıwı múmkin. Bul puqaralardıń huqıqların qorǵawda áhmiyetli kepillik bolıp esaplanadı.

 

Sonday-aq, sudya jınayat isleri boyınsha jaza tayınlawdaǵı ózgerislerge de toqtap ótti. 22-sanlı Plenum qararına bola, Konstituciyamızdıń 20-statyasına tiykarlanıp, shaxsqa qollanılatuǵın huqıqıy tásir ilajları teń salmaqlılıq principine tiykarlanıwı shárt. Sudlarǵa jas óspirimlerge jaza ornına májbúrlew sharaların keńirek qollanıw usınıs etilmekte. Jáne bir áhmiyetli tárepi: jámiyetlik qáwipsizlikke qáwip tuwdıratuǵın materiallardı internette tarqatqan shaxslarǵa azatlıqtı sheklew jazası tayınlanǵanda, olarǵa Internetten paydalanıwdı qadaǵan etiw sıyaqlı qosımsha sheklewler belgileniwi túsindirildi.

 

Ilaj juwmaǵında qatnasıwshılar ózlerin qızıqtırǵan sorawlarǵa sudyalardan tolıq juwap aldı. Bul Plenum qararlarınıń ámeliyatqa durıs engiziliwi puqaralardıń huqıqları menen erkinliklerin isenimli qorǵawǵa xızmet etetuǵını atap ótildi.

27Jan Jańalıqlar

NÍZAMDÍ QOLLANÍWDA BIRDEN-BIR JANTASÍW- SUD ÁMELIYATÍNÍŃ TIYKARǴÍ WAZÍYPASÍ

 

Ózbekstan Respublikası Prezidenti janındaǵı Isbilermenlik subektleriniń huqıqları hám nızamlı máplerin qorǵaw boyınsha wákil apparatınıń Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı sektorı, Májbúriy orınlaw byurosı hám Sawda-sanaat palatası Qaraqalpaqstan Respublikası basqarmalarında tiyisli taraw wákilleri menen  Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudı sudyaları G.Baynazarova, K.Xojamuratov hám J.Aymaǵanbetovalardıń qatnasıwında oqıw-seminar bolıp ótti.

 

Seminarlarda sud ámeliyatında nızam hújjetleriniń birdey qollanılıwın támiyinlew, puqaralar hám isbilermenlik subyektleriniń huqıqları menen nızamlı máplerin nátiyjeli qorǵawǵa qaratılǵan áhmiyetli máseleler hár tárepleme dodalandı.

 

Atap aytqanda, Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudı Plenumınıń 2025-jıl 24-noyabrdegi 23-sanlı qararı menen bir qatar qararlarǵa kirgizilgen ózgerisler hám qosımshalardıń mazmun-mánisi keńnen túsindirildi. Bul ózgerisler kredit hám girew qatnasıqları, orınlaw isin júritiw hám jerge baylanıslı tartıslardı kórip shıǵıw tártibin jetilistiriwge qaratılǵanı atap ótildi.

 

Sudyalar tárepinen kreditti múddetinen aldın óndiriw shártleri, girewdegi múlkke óndiriwge qaratıw tártibi, jer ijarası qatnasıqlarında júzege kelip atırǵan tartıslardı sheshiwde birden-bir qatnastı támiyinlew, sonday-aq, prokuror qatnasıwınıń májbúriy jaǵdayları boyınsha anıq túsinikler berildi. Ámeliyatta ushırasıp atırǵan mashqalalar, sud ámeliyatındaǵı ayırmashılıqlar hám olardı saplastırıw jolları dodalandı.

 

Ashıq sáwbetlesiw formatındaǵı seminarda qatnasıwshılar tárepinen ámeliy sorawlar berildi, sudyalar bolsa nızam normaların durıs qollanıw boyınsha anıq mısallar tiykarında juwaplar berdi.

26Jan Jańalıqlar

JASALMA INTELLEKT HÁM SUD: ÓZBEKSTANDA ÁDIL SUDLAWDÍŃ JAŃA DÁWIRI

 

Sońǵı jılları Ózbekstanda sud-huqıq tarawında ámelge asırılıp atırǵan reformalar mámleketlik siyasattıń tiykarǵı baǵdarlarınan birine aylandı. «Sanlı Ózbekstan – 2030» strategiyası sheńberinde sud sistemasın sanlastırıwǵa, puqaralardıń sudqa múrájat etiw imkaniyatların keńeytiwge, ádil sudlawdıń ashıq-aydınlıǵın támiyinlew hám esap beriwdi arttırıwǵa ayrıqsha itibar qaratılmaqta. Bul process puqaralardıń huqıqıy qáwipsizligin bekkemlew, ekonomikalıq hám sociallıq jumısta huqıqıy turaqlılıqtı támiyinlewge xızmet etedi.

 

Prezidentimizdiń 2025-jıl 21-avgusttaǵı «Sudlardıń jumısına jasalma intellekt texnologiyaların engiziw arqalı ádil sudlawǵa erisiw dárejesin arttırıw hám sud sistemasınıń materiallıq-texnikalıq támiynatın jaqsılawǵa baylanıslı qosımsha ilajlar haqqında»ǵı Pármanı sud sistemasında sanlı texnologiyalardı engiziwdiń jańa basqıshın baslap berdi. Bul hújjet tek ǵana sud islerin qaǵaz túrinen tolıq waz keshiw emes, al jasalma intellekt arqalı «Sanlı sud» koncepciyasın ámelge asırıwdı da názerde tutadı.

 

Pármanda belgilengen wazıypalar milliy nızamshılıq hám xalıqaralıq standartlar menen únles. Atap aytqanda, Konstituciyanıń 44-statyası hár bir shaxstıń sudqa múrájat etiw huqıqın kepilleydi, Insan huqıqları pútkil jer júzilik deklaraciyasınıń 10-statyası bolsa ádil sudlawǵa erisiw huqıqın tán aladı. Sonıń ushın «Sanlı sud» koncepciyası Ózbekstannıń huqıqıy sisteması hám xalıqaralıq standartlarǵa muwapıq ámelge asırılmaqta.

 

Sanlı sud sisteması bir qatar huqıqıy hám ámeliy abzallıqlardı usınadı:

 

-jasalma intellekt arqalı boljaw: sud procesiniń boljaw nátiyjesi hám qárejetleri aldınnan bahalanadı, puqaralar hám isbilermenler ushın huqıqıy qáwip azayadı;

 

-elektron múrájat hám aralıqtan qatnasıw: sud qatnasıwshıları imaratqa barmastan, onlayn tárizde qatnasıwı múmkin, bul waqıt hám qárejetlerdi únemleydi jáne sud procesiniń ashıq-aydınlıǵın támiyinleydi;

 

-hújjet aylanısınıń ashıq-aydınlıǵı: is materialları elektron túrde usınılıwı arqalı artıqsha byurokratiyalıq tosqınlıqlar saplastırıladı;

 

-avtomatikalıq processler: orınlaw qaǵazları hám protokollar jasalma intellekt tárepinen tayarlanıwı insan faktorlarınan kelip shıǵatuǵın qıyınshılıqlar itimalın azaytadı.

 

Sud sistemasın sanlastırıwdıń ilimiy áhmiyeti de úlken. «Kiber huqıq» tarawında jańa izertlewlerdiń zárúrligi payda boladı, sonıń ishinde, elektron dálillerdi bahalaw, jasalma intellekt arqalı tayarlanǵan hújjettiń yuridikalıq kúshke iye ekenligi máseleleri óz aldına izertlewlerdi talap etedi.

 

Ámeliy jaqtan bolsa, «Sanlı sud» koncepciyası sudlardıń nátiyjeliligin arttırıp, ekonomikalıq hám puqaralıq aylanısta huqıqıy turaqlılıqtı támiyinleydi. Sud processleri jedel hám ashıq-aydın ótkerilgende, isbilermenlik ortalıǵı da rawajlanadı, puqaralar sudqa múrájat etiwde qıyınshılıqqa dus kelmeydi, huqıqıy turaqlılıq bolsa bekkemlenedi.

 

Endi sud isleri zamanagóy texnologiyalar járdeminde tezirek, ashıq-aydın hám ápiwayı túrde ámelge asırıladı. Puqaralar hám isbilermenler ushın sud sisteması tek ǵana ashıq emes, al isenimli hám xalıqqa jaqın ádillik qorǵanına aylanadı. Bul bolsa mámlekettiń huqıq ústinligi hám puqaralardıń huqıqıy qáwipsizligin támiyinlewde áhmiyetli qádem.

 

 

 

Sultanmurat DÁWLETMURATOV,

Jınayat isleri boyınsha Xojeli rayonı sudınıń baslıǵı

 

26Jan Jańalıqlar

PREZIDENT MÚRÁJATÍ: ÁDILLIK JOLÍNDAǴÍ WAZÍYPALAR

2025-jıl 26-dekabr kúni Ózbekstan Respublikası Prezidenti tárepinen Oliy Majlis hám xalqımızǵa jollaǵan Múrájatı tek ǵana jıldıń juwmaǵı emes, al kelesi jılǵa qaratılǵan áhmiyetli wazıypalardı belgilep beretuǵın hújjet boldı. Sudya sıpatında onı dıqqat penen úyrenip shıqtım hám elimizde ádil sudlawdı támiyinlew jáne puqaralardıń huqıqların qorǵawdaǵı áhmiyetine baha berdim.

Múrájatta mámleket basshısı 2026-jılı ámelge asırılatuǵın altı tiykarǵı baǵdardı belgilep, puqaralardı passiv kútip otırıwǵa emes, al óz juwapkershiligi hám miyneti menen ózgerislerdi jaratıwǵa shaqırdı. Tariyxıy qádiriyatlarımız – tilekleslik hám máhálle sistemasınıń áhmiyeti de atap ótildi. Sonlıqtan 2026-jıl «Máhállelerdi rawajlandırıw hám jámiyetti jetilistiriw jılı» dep járiyalanıwı qollap-quwatlanadı.

 

 

Sud tarawında bolsa eń áhmiyetli mashqalalar sıpatında náshebentlik, shańaraqlıq zorlıq hám korrupciya atap ótildi. Mámlekette sońǵı eki jılda hayal-qızlar hám balalarǵa 2 mıńnan aslam shańaraqlıq zorlıq jaǵdayı anıqlanǵan, sonday-aq, 14 mıńnan aslam náshebentlik jınayatı islengen. Sudya sıpatında atap ótiwim múmkin, shańaraqtaǵı zorlıq – tek ǵana ishki másele emes, bul pútkil jámiyetke tiyisli, onıń aldın alıwda barlıq mámleketlik uyımlar, sonıń ishinde, sudlar da mobilizaciyalanıwı kerek.

Korrupciya máselesi de ayrıqsha itibarǵa ılayıq. Sud tarawındaǵı tájiriybem sonı kórsetedi, ádillik hám nızam ústinligi ushın korrupciyaǵa qarsı qatań ilajlar engiziliwi zárúr. Múrájatta kórsetilgen komplaens sistemaları hám ishki qadaǵalaw mexanizmleri bul baǵdarda áhmietli qádem esaplanadı.

 

 

Sonıń menen birge, Prezident Múrájatı zamanagóy mámleketlik basqarıw hám ádil sud-huqıq sistemasın rawajlandırıw, puqaralardıń huqıqları menen erkinliklerin qorǵaw jáne barlıq ushın isenimli ortalıq jaratıwǵa qaratılǵanı menen úlken áhmiyetke iye.

 

 

Janat AYMAǴANBETOVA,

Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń sudyası