SUD TIZIMIDA KORRUPTSIYAGA QARSHI KURASH

SUD TIZIMIDA KORRUPTSIYAGA QARSHI KURASH

O‘zbekistonda korruptsiyaga qarshi kurash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Davlat rahbari Shavkat Mirziyoev faoliyatining ilk kunlaridanoq bu illatga qarshi murosasiz kurashish, huquqbuzarliklarning oldini olish hamda davlat organlari faoliyatida ochiqlik va shaffoflikni ta’minlashni ustuvor vazifa sifatida belgilab berdi.

Bu boradagi muhim huquqiy asoslardan biri — «Korruptsiyaga qarshi kurashish to‘g’risida»gi Qonunning qabul qilinishi bo‘ldi. Mazkur hujjat korruptsiya tushunchasiga aniq ta’rif berib, unga qarshi tizimli kurashning mustahkam poydevorini yaratdi. Qonunga ko‘ra, shaxsning o‘z xizmat mavqeidan shaxsiy yoki boshqalar manfaati yo‘lida qonunga xilof ravishda moddiy yoki nomoddiy naf olishi korruptsiya sifatida baholanadi. Oddiy til bilan aytganda, bu — pora olish-berish, tanish-bilishchilik va lavozimdan shaxsiy manfaat yo‘lida foydalanish holatlaridir.

So‘nggi yillarda sud tizimida korruptsiyaning oldini olish va unga qarshi kurashish borasida izchil va kompleks chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Xususan, Oliy sud raisi B.Islomov rahbarligida sudlar faoliyatida ochiqlikni kuchaytirish, murojaatlar bilan ishlash tizimini takomillashtirish va jamoatchilik nazoratini kengaytirishga alohida e’tibor qaratilmoqda.

Bugungi kunda fuqarolar uchun sud tizimida korruptsiya holatlariga duch kelgan taqdirda tezkor murojaat qilish imkoniyatlari yaratilgan. Ishonch telefoni, Telegram-bot va rasmiy veb-sayt orqali murojaat yuborish mumkin. Eng muhimi, murojaat qilgan shaxsning shaxsi sir saqlanishi hamda murojaat belgilangan tartibda ko‘rib chiqilishi qonun bilan kafolatlangan.

Sud tizimida halollik muhitini mustahkamlash maqsadida Oliy sud Prezidiumining qarori bilan pora taklif etilgani haqida xabar berish va uni ko‘rib chiqish tartibi ham joriy etildi. Bu esa sudyalar va sud xodimlari faoliyatida ochiqlik standartlarini yanada kuchaytirishga xizmat qilmoqda.

2024 yil 27 dekabrda qabul qilingan «Sudlarda korruptsiyaga qarshi kurashish tizimini yanada jadallashtirish chora-tadbirlari to‘g’risida»gi buyruq esa sohada yangi bosqichni boshlab berdi. Ushbu hujjat bilan korruptsiyaga qarshi siyosat, manfaatlar to‘qnashuvini boshqarish, xavf-xatarlarni baholash, davlat xaridlari shaffofligini ta’minlash va murojaatlarni qabul qilish tartibini qamrab olgan qator muhim ichki hujjatlar tasdiqlandi.

Shuningdek, sudyalar va sud xodimlarining huquqiy ongi va mas’uliyatini oshirish maqsadida korruptsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha maxsus o‘quv dasturlari yo‘lga qo‘yilgan. Amalda turli mavzularda ma’ruza va seminarlar muntazam o‘tkazib kelinmoqda.

Qisqasi, sud tizimida korruptsiyaga qarshi kurashish faqat jazo choralari bilan cheklanib qolmayapti. Bugun bu jarayon profilaktika, ochiqlik, raqamlashtirish va institutsional nazorat mexanizmlari orqali kompleks tarzda yo‘lga qo‘yilgan. Bu esa, o‘z navbatida, odil sudlovga bo‘lgan ishonchni mustahkamlashga xizmat qilmoqda.

Janat AYMAGANBETOVA,
Qoraqalpog’iston Respublikasi ma’muriy sudi sudyasi

QARZNI UNDIRISH HAQIDA SUDGA MUROJAAT QILISH TARTIBI

O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 732-moddasida belgilanganidek, qarz shartnomasi bo‘yicha bir taraf — qarz beruvchi ikkinchi tarafga, ya’ni qarz oluvchiga pul yoki turga xos alomatlari bilan belgilangan boshqa ashyolarni mulk qilib beradi. Qarz oluvchi esa, qarz beruvchiga bir yo‘la yoki bo‘lib-bo‘lib, o‘shancha summadagi pulni yo qarzga olingan ashyolarning xili, sifati va miqdoriga baravar ashyolarni yoxud qarz summasini qaytarib berish majburiyatini oladi.

Qarz shartnomasi shartiga ko‘ra, qiymatga ega olingan narsa shartnomada ko‘rsatilgan vaqtda qaytarilishi lozim. Bordi-yu, qaytarish muddati shartnomada ko‘rsatilmagan bo‘lsa, qarz qarzni beruvchi talab qilgan vaqtda qaytarilishi kerak.

Qarz shartnomasining boshqa shartnomalardan farqlanadigan, yuridik ahamiyatga ega o‘ziga xos xususiyatlari mavjud.

Xususan, qarz shartnomasi real bo‘lib, uning ma’nosi shundaki, shartnoma narsa, pul yoki ashyoni qarz beruvchi qarz oluvchiga topshirish paytidan vujudga keladi va xuddi shu vaqtdan shartnoma tuzilgan hisoblanadi. Qarz shartnomasi bir tomonlama shartnoma hisoblanib, bir taraf — qarz beruvchi qarz berish huquqiga ega bo‘lsa, ikkinchi tomonda qarz narsasini qaytarish majburiyati vujudga keladi. Shartnomaga ko‘ra, qarzdor olgan mulkdan foydalanib, uni boshqarish huquqi berilganligi tufayli mulkning vaqtinchalik egasi hisoblanadi. Qarz shartnomasi aksariyat hollarda tekinga tuziladi. Qonun yoki shartnomada nazarda tutilgan hollarda foizlar olishga yo‘l qo‘yiladi. Fuqarolar o‘rtasida qarz summasi eng kam ish haqining o‘n baravaridan ortiq bo‘lsa, shartnoma oddiy yozma shaklda tuzilishi shart. Shartnomadagi taraflardan biri yuridik shaxs bo‘lganida esa, summasidan qat’i nazar qarz shartnomasi yozma shaklda tuzilishi kerak.

Agar qarz oluvchining tilxati yoki unga qarz beruvchi tomonidan muayyan summa yoxud muayyan miqdordagi ashyolar topshirilganini tasdiqlaydigan boshqa hujjatlar mavjud bo‘lsa, qarz shartnomasi yozma shaklda tuzilgan hisoblanadi. Bordi-yu, qarz majburiyati qarz oluvchi tomonidan veksel, obligatsiya yoki qarz summasini va qarz beruvchining uni undirib olish huquqini belgilaydigan boshqa qimmatli qog’oz bilan tasdiqlangan bo‘lsa, bunday holda qarz shartnomasining yozma shakliga rioya qilingan hisoblanadi.

Qarz beruvchi qarzni vaqtida qaytarib ololmaganida fuqarolik ishlari bo‘yicha sudga murojaat qilish huquqi mavjud.

Qarzni undirish haqida sudga agar notarila tasdiqlangan nizosiz talab bo‘lsa sud buyrug’ini berish to‘g’risida ariza bilan yoki da’vo ariza shaklida fuqarolik ishlari bo‘yicha tumanlararo, tuman (shahar) sudlariga murojaat qilinadi.

Sudga ariza berilganda da’vo bahosining (qarz summasi) 4 foizi miqdorida davlat boji undiriladi. Agar qarz shartnomasi bo‘yicha taraflar yuridik shaxslar bo‘lsa, davlat boji da’vo bahosining 2 foizi miqdorida undiriladi.

Da’vo arizada (arizada) sudning nomi, da’vogar (arizachi) va javobgar (qarzdor) F.I.Sh va yashash manzillari, bog’lanish ma’lumotlari, rekvizitlari (agar mavjud bo‘lsa), da’vo asosi va summasi hamda talab ko‘rsatiladi va da’vogar (arizachi) yoki uning vakili tomonidan imzolanadi.

Da’vo ariza (ariza)ga uning nusxasi, da’vo talablarini tasdiqlovchi hүujjatlar, ya’ni qarz shartnomasi yoki unga tenglashtirilgan yozma hujjatlar asl nusxasi, davlat boji va pochta xarajati to‘langani to‘g’risida hүjjatlar va boshqa hujjatlar ilova qilinadi.

Qoraqalpog’iston Respublikasi fuqarolik ishlari bo‘yicha birinchi instantsiya sudlari tomonidan 2025 yil davomida qarzni undirish bilan bog’lik jami 1188 fuqarolik ishi ko‘rib tamomlangan, shundan 1030 da’vo ariza qanoatlantirilgan, 48 tasi rad etilgan, 13 ta ish ish yuritishdan tugatilgan, 97 ta ariza ko‘rmasdan qoldirilgan.

Shu o‘rinda sud amaliyotidan bir misol, da’vogar X.Axmedov sudga da’vo ariza bilan murojaat qilib, javobgar N.Kobeysinovdan 15.000.000 so‘m qarz pulini undirib berishni so‘ragan.

Sud hal qiluv qarori bilan da’vo ariza qanoatlantirilib, javobgar N.Kobeysinovdan da’vogar X.Axmedovning foydasiga 15.000.000 so‘m qarz puli va sud xarajatlari undirilgan.

Chunki, da’vogar X.Axmedov 2025 yili may oyida javobgar N.Kobeysinovga qaytarib berish sharti bilan qarzga 15.000.000 so‘m bergan. Bu haqida javobgar N.Kobeysinov til xat yozib bergan lekin qarz pulni da’vogar talab qilgan paytdan buyon qaytarmagan.

Sud majlislarida N.Kobeysinov da’vo talabini tan olib, da’vogar X.Axmedovdan qarz olganligini, lekin hozirgi kunda moddiy ahvoli tufayli qaytara olmayotganligini bildirgan.

O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 732, 733, 735-moddalariga ko‘ra, qarz shartnomasi bo‘yicha bir taraf (qarz beruvchi) ikkinchi tarafga (qarz oluvchiga) pul yoki turga xos alomatlari bilan belgilangan boshqa ashyolarni mulk qilib beradi, qarz oluvchi esa qarz beruvchiga bir yo‘la yoki bo‘lib-bo‘lib, o‘shancha summadagi pulni yoki qarzga olingan ashyolarning xili, sifati va miqdoriga baravar ashyolarni (qarz summasini) qaytarib berish majburiyatini oladi. Qarz shartnomasi pul yoki ashyolar topshirilgan paytdan boshlab tuzilgan hisoblanadi. Fuqarolar o‘rtasida qarz shartnomasi, agar bu qarzning summasi eng kam ish haqining o‘n baravaridan ortiq bo‘lsa, oddiy yozma shaklda tuzilishi shart, shartnomadagi taraflardan biri yuridik shaxs bo‘lganida esa summasidan qat’i nazar, yozma shaklda tuzilishi shart. Qarz shartnomasining yozma shakliga rioya qilmaslik ushbu Kodeksning 109-moddasida nazarda tutilgan oqibatlarga olib keladi. Agar qarz oluvchining tilxati yoki unga qarz beruvchi tomonidan muayyan summa yoki muayyan miqdordagi ashyolar topshirilganligini tasdiqlaydigan boshqa hujjat mavjud bo‘lsa, qarz shartnomasi yozma shaklda tuzilgan hisoblanadi.

Amaldagi Fuqarolik kodeksi 735-moddasining 1 va 2-qismlariga ko‘ra, qarz oluvchi olingan qarz summasini qarz shartnomasida nazarda tutilgan muddatda va tartibda qarz beruvchiga qaytarishi shart. Agar qarz summasini qaytarish muddati shartnomada belgilangan bo‘lmasa, qarz oluvchi uni qarz beruvchi qarzni qaytarish haqida talab qo‘ygan kundan boshlab o‘ttiz kun mobaynida qaytarishi kerak.

Ushbu qonun talablariga asosan sud, da’vogar X.Axmedovning da’vo arizasini qanoatlantirish haqida xulosaga kelgan.

Saodat KAIPNAZAROVA,

Qoraqalpog’iston Respublikasi sudining sudyasi

TERGOV SIFATI — ADOLAT POYDEVORI

Jinoyat ishlari bo‘yicha Bo‘zatov tumani sudining tergov sudyasi K.Kыpshakbaev rahbarligida tuman prokuraturasi, ichki ishlar bo‘limi hamda tegishli soha vakillari ishtirokida amaliy seminar tashkil etildi. Tadbir huquqni qo‘llash amaliyotini takomillashtirish va idoralararo hamkorlikni mustahkamlashga qaratildi.

Seminarning asosiy maqsadi — jinoyat ishlari bo‘yicha tergov va surishtiruv sifati hamda samaradorligini oshirish, tergov, surishtiruv va sud jarayonlarida amaldagi Konstitutsiya va qonunchilik normalarini to‘g’ri va aniq qo‘llash masalalarini muhokama qilishdan iborat bo‘ldi. Shuningdek, ma’muriy huquqbuzarlik to‘g’risidagi bayonnomalarni rasmiylashtirish va yuborish tartibi, ish materiallarini qaytarish asoslari, ma’muriy jazo qo‘llash muddatlari hamda shaxslarning huquq va qonuniy manfaatlarini ishonchli himoya qilish masalalari yuzasidan atroflicha tushuntirishlar berildi.

Tadbir davomida amaliyotda uchrayotgan ayrim muammoli jihatlar va protsessual kamchiliklar tahlil qilinib, ularning oldini olish, huquqni qo‘llashda yagona yondashuvni shakllantirish bo‘yicha aniq takliflar ilgari surildi. Qonun hujjatlariga kiritilayotgan o‘zgartish va qo‘shimchalar mazmun-mohiyati ham soha xodimlari e’tiboridan chetda qolmadi.

Seminar yakunida amaliyotga oid savollarga mutaxassislar tomonidan asosli javoblar berildi. Qayd etilganidek, bunday amaliy tadbirlar huquqni muhofaza qiluvchi organlar o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlikni yanada kuchaytirish, ma’muriy va jinoyat ishlarini ko‘rib chiqishda qonun ustuvorligini ta’minlashga xizmat qiladi.

YOSHLAR VA SUD-HUQUQ ISLOHOTLARI: ZAMONAVIY SUD, RAQAMLASHTIRISH

Innovatsion texnologiyalar universitetida talabalar ishtirokida sud-huquq sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar, korruptsiyaga qarshi kurashish choralari va sudlarda joriy etilgan interaktiv xizmatlar haqida ma’lumot berish maqsadida uchrashuv tashkil etildi.

Unda Qoraqalpog’iston Respublikasi ma’muriy sudi sudyalari J.Aymaganbetova, K.Xojamuratov va A.Imatov, Nukus tumanlararo ma’muriy sudi sudyasi K.Babanazarov, universitet professor-o‘qituvchilari va talaba-yoshlari ishtirok etdi.

Tadbir davomida sudyalar mamlakatda korruptsiyaga qarshi amalga oshirilayotgan islohotlar haqida batafsil ma’lumot berdi. Xususan, Korruptsiyaga qarshi kurashish agentligi va qonunchilik asoslari mustahkamlangani, davlat boshqaruvida shaffoflik, manfaatlar to‘qnashuvini tartibga solish va davlat xaridlarini raqamlashtirishga qaratilgan chora-tadbirlar izchil amalga oshirilayotgani ta’kidlandi. Sud tizimida ham «Raqamli sud» tamoyili joriy qilinib, ishlar elektron shaklda yuritiladi, sud ishlari avtomatik tarzda taqsimlash tizimi orqali xolisona ko‘rib chiqiladi, kelgusida sun’iy intellekt imkoniyatlari ham qo‘llaniladi. Shuningdek, my.sud.uz portali orqali fuqarolar va tadbirkorlar shikoyat arizalari va shikoyatlarni onlayn yuborishi, to‘lovlarni amalga oshirishi hamda videokonferentsaloqa orqali masofadan ishtirok etish imkoniyati yaratilgan. Bu esa sudlarga murojaat qilishda shaffoflikni ta’minlab, sud hokimiyatiga bo‘lgan ishonchni mustahkamlashga xizmat qilmoqda.

Uchrashuvda talabalar o‘zlarini qiziqtirgan savollarga to‘liq va aniq javoblar oldi, sud tizimidagi yangiliklar, elektron xizmatlar va korruptsiyaga qarshi mexanizmlar bo‘yicha o‘zlari uchun muhim va amaliy ko‘nikmalarga ega bo‘ldi.

NAZARIYA VA AMALIYOT TUTASHGAN NUQTA

Qoraqalpog’iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti Qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalash va suv xo‘jaligi fakultetida talabalar uchun amaliy ahamiyatga ega navbatdagi seminar-uchrashuv tashkil etildi. Unda Qoraqalpog’iston Respublikasi sudi sudyasi U.Sabirov va sudya katta yordamchisi A.Ajibekov, professor-o‘qituvchilar hamda Yurisprudentsiya yo‘nalishi talabalari ishtirok etdi.

Tadbirda so‘zga chiqqanlar O‘zbekiston Respublikasining yangi tahrirdagi Konstitutsiyasida sud hokimiyatiga berilgan o‘rin, uning mustaqilligini ta’minlashga qaratilgan konstitutsiyaviy kafolatlar hamda amaliyotdagi ahamiyati haqida atroflicha to‘xtaldi. Ta’kidlanganidek, sud hokimiyatining ochiqligi va adolatli sudlovni ta’minlash bugungi islohotlarning ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.

Sudya U.Sabirov tomonidan O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2025 yil 23 iyundagi “Iqtisodiy sudlar tomonidan ‘To‘lovga qobiliyatsizlik to‘g’risida’gi Qonun normalarini qo‘llashning ayrim masalalari to‘g’risida”gi 13-sonli qarori mazmun-mohiyati keng yoritildi. Shuningdek, so‘nggi yillarda sud-huquq sohasida qabul qilingan muhim farmon va qarorlar, ularning amaliyotga tatbiqi yuzasidan tushuntirishlar berildi. Ma’ruza talabalarda sud amaliyotiga oid aniq tasavvur shakllantirishga xizmat qildi.

Uchrashuvning eng faol qismi savol-javob jarayoni bo‘ldi. Talabalar sud tizimi faoliyati, iqtisodiy nizolarni ko‘rish tartibi, to‘lovga qobiliyatsizlik ishlarining o‘ziga xos jihatlari bo‘yicha o‘zlarini qiziqtirgan savollarni berib, mutaxassislardan batafsil javoblar oldilar.

Ta’kidlash joiz, bunday amaliy muloqotlar yoshlarning huquqiy ongi va kasbiy ko‘nikmalarini mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etadi.

SAYYOR SUD — JINOYATGA JAZO, JAMOATCHILIKKA HUQUQIY SABOQ

Chimboy tumani Adliya bo‘limi binosida Jinoyat ishlari bo‘yicha Chimboy tuman sudining raisi A.Uspanov raisligida ochiq sayyor sud majlisi o‘tkazildi.

Sayyor sud majlisida O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 248-moddasi 1-qismida nazarda tutilgan jinoyatni sodir etganlikda ayblangan P.D. va I.B., shuningdek, Jinoyat kodeksining 238-moddasi 3-qismi “b” bandi va boshqa moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlarda ayblangan A.A.ga nisbatan jinoyat ishlari ko‘rib chiqildi.

Sud muhokamasi davomida P.D. va I.B. o‘z ayblarini to‘liq tan olib, qilmishlaridan pushaymon ekanliklarini bildirdilar. Sud hukmiga ko‘ra, ular Jinoyat kodeksining 248-moddasi 1-qismida nazarda tutilgan jinoyatni sodir etganlikda aybdor deb topilib, ushbu modda sanktsiyasi doirasida jarima jazosi tayinlandi.

Shuningdek, A.A. ham o‘z aybiga to‘liq iqror bo‘lib, etkazilgan moddiy zarar to‘liq qoplanganini ma’lum qildi. Sud tomonidan u Jinoyat kodeksining 238-moddasi 3-qismi “b” bandi va boshqa moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlarni sodir etganlikda aybli deb topilib, 3 yil 7 oy muddatga ozodlikni cheklash jazosi tayinlandi.

Sud majlisi yakunida sud raisi tomonidan mamlakatimizda sud-huquq sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar, shu jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining sud tizimiga oid yaqinda qabul qilingan farmonlari mazmun-mohiyati yuzasidan huquqiy tushuntirishlar berildi.

Sayyor sud majlislari nafaqat jinoyat ishlarini ko‘rib chiqish, balki aholi o‘rtasida huquqiy madaniyatni oshirishga ham xizmat qilayotgani ta’kidlandi.

KOMMUNAL XIZMATLAR VA QONUN USTUVORLIGI: MA’MURIY SUD AMALIYOTI TAJRIBASI

Qoraqalpog’iston Respublikasi ma’muriy sudi bilan hamkorlikda Qoraqalpog’iston Respublikasi prokuraturasida videokonferents aloqa rejimida tashkil etilgan navbatdagi o‘quv-seminari ma’muriy sudlarda kommunal xizmatlar – gaz ta’minoti, elektr energiyasi va ichimlik suvi sohasida yuzaga kelayotgan nizolarni ko‘rib chiqish amaliyotiga bag’ishlandi.

Qoraqalpog’iston Respublikasi ma’muriy sudining sudyalari G.Baynazarova va A.Imatovlar sohada uchrayotgan muammolar, ayniqsa, hisob-kitoblarning to‘g’riligini aniqlash, qayta hisoblash masalalari, shartnomaviy munosabatlardan kelib chiqadigan nizolar, ta’minotni noqonuniy uzib qo‘yish holatlari va iste’molchilarning huquqlarini ta’minlash bilan bog’liq holatlarni atroflicha muhokama qildi.

Bu boradagi nizolar sonining ortib borayotgani sohada tizimli tahlillarni talab etmoqda. Xususan, xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotlarning qaror va harakatlari qonuniyligiga huquqiy baho berish, iste’molchilarga etkazilgan zararni aniqlash va adolatli hal etish, hisoblash uskunalari holati va dalillar maqbulligini tekshirish, qonunchilikda belgilangan tartib-taomillarga rioya etilganini o‘rganish kabi masalalar alohida ahamiyat kasb etadi

Seminar davomida sud amaliyotida uchrayotgan turli talqinlar va nizoli vaziyatlar yuzasidan fikr almashilib, yagona huquqni qo‘llash amaliyotini shakllantirish zarurligi ta’kidlandi. Zero, kommunal xizmatlar aholi hayotining ajralmas qismi va ijtimoiy barqarorlikning asosiy omillaridan biri ekanini hisobga olgan holda, bu yo‘nalishda qonuniylikni ta’minlashda prokuratura organlari ham muhim o‘rin tutadi.

Tadbir yakunida ishtirokchilar tomonidan bir qator amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqildi.

SUD AMALIYOTI VA TERGOV SIFATI: SAMARADORLIKKA YO‘NALTIRILGAN MULOQOT

Qoraqalpog’iston Respublikasi prokuraturasi hamda Qoraqalpog’iston Respublikasi sudi tomonidan tasdiqlangan reja-jadval asosida sudyalar va prokuratura xodimlarining bilim va malakasini oshirish, kasbiy ko‘nikmalarini mustahkamlashga qaratilgan o‘quv-seminarlari muntazam tashkil etilmoqda.

Mazkur tadbirning asosiy maqsadi — tergov sifati va samaradorligini yanada yuksaltirish, tergov hamda sud jarayonlarida qonun normalarini to‘g’ri va bir xilda qo‘llashni ta’minlash, shu orqali fuqarolarning huquq va qonuniy manfaatlarini ishonchli himoya qilishdan iborat. Shuningdek, amaldagi qonunchilikka kiritilayotgan o‘zgartirish va qo‘shimchalarning mazmun-mohiyatini huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlariga atroflicha etkazish, huquqbuzarliklarning oldini olish ustuvor vazifalar sifatida belgilangan.

Qoraqalpog’iston Respublikasi prokuraturasida o‘tkazilgan navbatdagi seminar jinoyat ishlari bo‘yicha sudlarda ma’muriy huquqbuzarliklarga oid ishlar yuzasidan shakllangan sud amaliyoti va ishlarni ko‘rib chiqishda e’tibor qaratilishi lozim bo‘lgan muhim jihatlarga bag’ishlandi.

Tadbirda sud amaliyotidagi dolzarb masalalar — qonun normalarini izchil va yagona tarzda qo‘llash, dalillarni xolisona baholash, huquqbuzarlik tarkibini to‘g’ri kvalifikatsiya qilish kabi jihatlar atroflicha muhokama qilindi. Shu orqali jamoat tartibini ta’minlash va fuqarolar huquqlarini ishonchli himoya qilishda sudlarning mas’uliyati va o‘rni yana bir bor ta’kidlandi.

Seminarda jinoyat ishlari bo‘yicha Nukus shahar sudining tergov sudyasi D.Srajatdinov hamda Mo‘ynoq tumani sudining tergov sudyasi B.Dosimbetov ishtirok etib, amaliyotda uchrayotgan ayrim muammoli holatlar yuzasidan fikr almashdilar. Xususan, O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g’risidagi kodeksida nazarda tutilgan 592-modda (oilaviy, ya’ni maishiy zo‘ravonlik), 60-modda (tabiiy resurslarga egalik huquqini buzish), 61-modda (oz miqdorda talon-toroj qilish), 131-modda (transport vositalarini mastlik holatida boshqarish)lariga oid ishlar bo‘yicha shakllangan sud amaliyoti tahlil qilindi. Aniq misollar asosida huquqiy yondashuvlar ko‘rib chiqilib, yagona sud amaliyotini shakllantirish masalalari muhokama etildi.

Tadbir yakunida bunday o‘quv-seminarlar qonun ustuvorligini ta’minlash va odil sudlov sifatini oshirishda muhim ahamiyat kasb etishi alohida ta’kidlandi.

KORRUPTSIYAGA QARSHI KURASH: HUQUQIY DAVLATNING MUSTAHKAM KAFOLATI

Korruptsiya huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini barpo etish yo‘lidagi eng jiddiy xavflardan biri hisoblanadi. U davlat hokimiyati organlari faoliyatining samaradorligiga putur etkazadi, qonun ustuvorligi tamoyilini zaiflashtiradi hamda fuqarolarning huquq va erkinliklarini amalga oshirishga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois korruptsiyaning huquqiy tabiatini chuqur o‘rganish, uning kelib chiqish omillarini tahlil qilish va unga qarshi kurashishning samarali qonuniy mexanizmlarini takomillashtirish bugungi kunning ustuvor vazifalaridan biridir.

O‘zbekiston Respublikasining “Korruptsiyaga qarshi kurashish to‘g’risida”gi Qonuniga muvofiq, korruptsiya — shaxsning o‘z xizmat mavqeidan shaxsiy yoki boshqa shaxslar manfaati yo‘lida qonunga xilof ravishda foydalanishi, shuningdek bunday foydalanish uchun noqonuniy naf olishi yoki taqdim etishidir. U pora olish va berish, xizmat vakolatini suiiste’mol qilish, mansab soxtakorligi, manfaatlar to‘qnashuvi kabi turli ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi. Korruptsiyaviy huquqbuzarliklarning huquqiy tavsifi Jinoyat kodeksi, Ma’muriy javobgarlik to‘g’risidagi kodeks va boshqa sohaviy qonun hujjatlarida mustahkamlangan.

Jinoyat-huquqiy choralar korruptsiyaga qarshi kurashishning asosiy mexanizmlaridan biri hisoblanadi. Jinoyat kodeksida pora olish, pora berish, vositachilik qilish, mansab vakolatini suiiste’mol qilish kabi qilmishlar uchun qat’iy javobgarlik belgilangan. Jazoning muqarrarligi printsipi korruptsiyaviy jinoyatlarning oldini olishda muhim ahamiyat kasb etadi. Biroq faqat jazo choralari bilan cheklanib qolish etarli emas. Ma’muriy va intizomiy javobgarlik, manfaatlar to‘qnashuvini bartaraf etish, deklaratsiya tizimini joriy etish kabi profilaktik mexanizmlar ham korruptsiya xavfini kamaytirishga xizmat qiladi.

Korruptsiyaga qarshi kurashishda qonun ustuvorligi tamoyili hal qiluvchi o‘rin tutadi. Konstitutsiyada barcha fuqarolar qonun oldida teng ekani belgilab qo‘yilgan. Agar huquqni qo‘llash amaliyotida tenglik ta’minlanmasa, korruptsiya tizimli xarakter kasb etadi. Shu nuqtai nazardan, sud hokimiyatining mustaqilligi, sudyalarning daxlsizligi va xolisligi adolatli sudlovni ta’minlashning asosiy kafolatlaridir. Sudlar tomonidan korruptsiyaga oid ishlar qonuniy, asosli va xolis ko‘rib chiqilishi jamiyatda huquqiy ishonchni mustahkamlaydi.

Korruptsiyaga qarshi kurashishning institutsional asoslari ham mustahkamlanmoqda. Korruptsiyaga qarshi kurashish agentligi davlat siyosatidagi muvofiqlashtiruvchi organ sifatida profilaktika, tahlil va monitoring vazifalarini amalga oshiradi. Normativ-huquqiy hujjatlarni korruptsiyaga qarshi ekspertizadan o‘tkazish amaliyoti esa qonun ijodkorligi jarayonidayoq korruptsiyaviy omillarni aniqlash imkonini bermoqda. Bu yondashuv reaktiv emas, balki preventiv mexanizm sifatida ahamiyatlidir.

Zamonaviy sharoitda davlat xizmatlarini raqamlashtirish korruptsiyaga qarshi kurashishning samarali vositalaridan biriga aylanmoqda. Elektron hukumat tizimi, onlayn davlat xizmatlari, avtomatlashtirilgan axborot platformalari inson omilini qisqartirib, qaror qabul qilish jarayonlarining shaffofligini oshiradi. Raqamli nazorat mexanizmlari mablag’lar harakatini kuzatish va davlat xaridlarida ochiqlikni ta’minlash imkonini beradi. Bu esa korruptsiya xavfini sezilarli darajada kamaytiradi.

Xulosa qilib aytganda, korruptsiyaga qarshi kurashish faqat jinoiy jazo qo‘llash bilan cheklanmaydi. U huquqiy, institutsional va tashkiliy chora-tadbirlarning o‘zaro uyg’un tizimini talab etadi. Qonun ustuvorligi, sud mustaqilligi, shaffof boshqaruv va raqamli transformatsiya kabi omillar korruptsiyaga qarshi kurashishning mustahkam huquqiy poydevorini yaratadi. Adolatli va shaffof jamiyat barpo etish yo‘lida har bir davlat organi va mansabdor shaxs o‘z mas’uliyatini chuqur anglashi zarur.

Jasurbek BALTABAEV,

 Jinoyat ishlari bo‘yicha Amudaryo tuman sudining raisi