YOʻL HARAKATI XAVFSIZLIGI — HAR BIR INSON HAYOTI BILAN BOGʻLIQ MASALA

YOʻL HARAKATI XAVFSIZLIGI — HAR BIR INSON HAYOTI BILAN BOGʻLIQ MASALA

Amaliyot shuni koʻrsatmoqdaki, bu turdagi jinoyatlar asosan haydovchilarning beparvoligi, tezlikka rioya qilmaslik, qoidalarni mensimaslik va masʼuliyatsizlik oqibatida sodir etilmoqda.

Har bir qoidabuzarlik ortida inson taqdiri turganini unutmaslik lozim. Shu bois, yoʻl harakati xavfsizligini taʼminlash, avvalo, har bir fuqaroning huquqiy savodxonligi va shaxsiy masʼuliyatiga bogʻliq.

Nukus tumani “Samanbay” OFY hududida jinoyat ishlari boʻyicha Nukus tuman sudi raisi G. Bisenova tomonidan aholi bilan uchrashuv oʻtkazildi.

Uchrashuv davomida transport vositalarini boshqarish va ulardan foydalanish xavfsizligi qoidalarini buzish bilan bogʻliq jinoyat ishlari boʻyicha sud amaliyoti tahlil qilindi.

Tahlillarga koʻra, 2025-yil davomida sud ish yurituviga 9 nafar shaxsga nisbatan 9 ta jinoyat ishi kelib tushgan. Shundan 2 nafar shaxsga nisbatan ayblov hukmi chiqarilgan, qolgan 7 ta ish esa taraflarning oʻzaro yarashuvi asosida tugatilgan.

Ayblov hukmlari boʻyicha 2 nafar shaxsga muayyan huquqdan mahrum qilish hamda ozodlikni cheklash jazolari tayinlangan.

Shu nuqtayi nazardan, yoʻl harakati xavfsizligini taʼminlash faqat nazorat yoki jazo bilan emas, balki har bir haydovchi va fuqaroning huquqiy savodxonligi, intizomi va shaxsiy masʼuliyatini oshirish orqali taʼminlanadi. Zero, qonunga hurmat va hayotga ehtirom — xavfsiz jamiyatning eng mustahkam poydevoridir.

Tadbir yakunida fuqarolar oʻzlarini qiziqtirgan savollarga javoblar oldilar.

SUD TIZIMIDA INTERAKTIV XIZMATLAR: SHAFFOFLIK VA ADOLAT SARI MUHIM QADAM  

Bugungi kunda mamlakatimizda amalga oshirilayotgan sud-huquq islohotlarining markazida inson qadri va uning huquqlarini himoya qilish masalasi turibdi. Bu borada sud faoliyatini raqamlashtirish, sohaga zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etish eng ustuvor yo‘nalishlardan biriga aylandi. Davlat rahbarimizning tegishli Farmon va qarorlari ijrosini ta’minlash maqsadida, sud tizimida qog‘ozbozlikdan voz kechilib, to‘liq elektron ish yuritishga o‘tilmoqda. Yangilangan protsessual kodekslar sud majlislarini masofadan turib, videokonferensaloqa rejimida o‘tkazishga huquqiy yo‘l ochib berdi. Bu nafaqat fuqarolarning vaqtini tejaydi, balki ortiqcha sarsongarchiliklarning oldini oladi.

Oliy sud tomonidan ishga tushirilgan my.sud.uz  yagona interaktiv xizmatlar portali fuqarolarga keng imkoniyatlar taqdim etmoqda: Endilikda elektron murojaat ya’ni da’vo arizalari va shikoyatlarni uydan chiqmay turib, onlayn yuborish imkoniyati yaratilgan. Shuningdek, Davlat bojlarini elektron to‘lov tizimlari orqali to‘lash va kvitansiyalarni tizimga biriktirish yo‘lga qo‘yilgan.

Masofaviy monitoring ya’ni har bir murojaatning ko‘rib chiqilish bosqichi, tayinlangan sud majlisining vaqti va joyi haqidagi ma’lumotlarni real vaqt rejimida kuzatib borish mumkin.

Sudlarda ish yuritishning «Adolat» axborot tizimlari kompleksiga o‘tkazilishi inson omilini kamaytirish va korrupsiya xavfini bartaraf etishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ishlarni sudyalar o‘rtasida inson ishtirokisiz, avtomatik taqsimlanishi — bu adolat va xolislikning bosh mezonidir. Tizim kelib tushgan ishlarni sudyalar o‘rtasida ularning ish hajmi va ixtisoslashuvini hisobga olgan holda avtomatik ravishda taqsimlaydi. Bu esa korrupsiya xavfini bartaraf etishning eng samarali vositasidir. Tizim orqali fuqarolar o‘z arizalarining holatini real vaqt rejimida kuzatib borishlari va sud qarorlarini elektron formatda olishlari mumkin.

Shuningdek, sud majlislarining audio va video qayd etilishi jarayon ishtirokchilarining huquqlari himoya qilinishiga va sud majlisi bayyonnomalarining haqqoniyligiga xizmat qiladi.

Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, sudlardagi interaktiv xizmatlar fuqarolarning odil sudlovga bo‘lgan ishonchini mustahkamlashga qaratilgan. Raqamlashtirish jarayonlari sud tizimini yanada ochiq, shaffof va xalqqa yaqin bo‘lishini ta’minlaydi. Zero, adolat tezkor va hamma uchun ochiq bo‘lishi shart.

Gulzada BERDIEVA,

Nukus tumanlararo ma’muriy sudining sudya yordamchisi

OTA-ONALIK HUQUQIDAN MAHRUM QILISH VA TIKLASH SHARTLARI

Bolalarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini, shu jumladan oilaviy-huquqiy sohada himoya qilish darajasini oshirish davlatimiz siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Hozirda davlat oila siyosati jamiyat hayotida yuz berayotgan ob’ektiv o‘zgarishlar ta’siri ostida shakllanmoqda. Shu bois, respublikamiz miqyosida oilalarni qo‘llab-quvvatlash va ijtimoiy muammolarning sabablarini bartaraf etishga qaratilgan maqsadli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.

Afsuski, ba’zi oilalarda ota-onalar qiyin hayotiy vaziyat sababli bolalariga zarur g’amxo‘rlik ko‘rsata olmaydilar. Bu jumladan, bolalarga nisbatan jismoniy va ruhiy zo‘ravonlik, shuningdek mulkiy huquqlarning buzilishi ham kuzatiladi. Asosiy sabablar qatorida qashshoqlik, alkogolizm, giyohvandlik, ota-ona majburiyatlariga mas’uliyatsiz munosabat va oilaviy hamda axloqiy qadriyatlarning past darajasi ko‘rsatiladi. Bu holatlar oilaviy munosabatlarning beqarorligiga va ijtimoiy muammolarning kuchayishiga olib keladi.

Ota-onalik huquqidan mahrum qilish – bu ota-onalarning farzandlariga nisbatan aybli huquqbuzarlik sodir etganlik holatlari uchun qo‘llaniladigan oxirgi qat’iy sanktsiyadir. Qonunga ko‘ra, ota-onalik huquqidan mahrum qilish faqat sud qarori bilan amalga oshiriladi va bu bolaning manfaatlarini himoya qilish maqsadida qo‘llaniladi.

Amalda, ota-onalik huquqidan mahrum qilish faqat quyidagi hollarda mumkin:

• Ota-onalik majburiyatlarini bajarishdan bosh tortish, shu jumladan aliment to‘lashdan voz kechish;
• Bolani davolash, tarbiyalash yoki ijtimoiy himoya muassasalaridan olishdan o‘z irodasi bilan bosh tortish;
• Ota-onalik huquqini suiiste’mol qilish va bolalarga nisbatan shafqatsiz muomalada bo‘lish;
• Muttasil ichkilikbozlik yoki giyohvandlikka moyillik;
• Bolaning yoki oila a’zolarining hayoti va sog’lig’iga qarshi qasddan jinoyat sodir etish.

Sud ota-onalik huquqidan mahrum qilish jarayonida bolaning ta’minoti, ta’limi va xavfsizligini ta’minlash bilan bog’liq barcha masalalarni hal qiladi. Shuningdek, sud ota-onalik huquqidan mahrum qilingan ota-onaning bolaga aliment to‘lash majburiyatidan ozod qilmasligini ta’minlaydi.

Ota-onaning huquqini tiklash mumkin bo‘lib, bu faqat ularning xulq-atvorini va bola tarbiyasiga munosabatini o‘zgartirgan holatda va sud qarori asosida amalga oshiriladi. 10 yoshga to‘lgan bolalarning roziligi ota-onalik huquqini tiklashda asosiy shart sanaladi.

Shu tariqa, ota-onalik huquqidan mahrum qilish institutlari nafaqat javobgarlik chorasi sifatida, balki bolaning huquqlarini himoya qilish va oilada tarbiyaviy muhitni saqlash vositasi sifatida ham qonunchilikda o‘z o‘rniga ega. Bu jarayonda asosiy maqsad — bolaning qonuniy manfaatlarini ta’minlash va uning kelajagini muhofaza qilishdir.

Saodat KAIPNAZAROVA,

 Qoraqalpog’iston Respublikasi sudining  sudyasi

APELLYATSIYADA HUKM O‘Z KUCHIDA QOLDI: GIYOHVANDLIK VOSITASI BILAN BOG’LIQ ISH BO‘YICHA QAROR O‘ZGARTIRILMADI

Qoraqalpog’iston Respublikasi jinoyat ishlari bo‘yicha sudlari tomonidan  tomonidan jinoyat ishlarini qonun talablariga muvofiq, ochiq va shaffof tarzda ko‘rib chiqish amaliyoti izchil davom ettirilmoqda.

Jumladan, navbatdagi bo‘lib o‘tgan ochiq sud majlisida giyohvandlik vositalari bilan bog’liq jinoyat ishi apellyatsiya tartibida ko‘rib chiqilib, birinchi instantsiya sudi tomonidan chiqarilgan hukmning qonuniyligi va asosliligi yuzasidan huquqiy baho berildi.

Sud hay’ati raisi X.Berdiklichev, sudyalar D.Razov va A.Ametovdan iborat tarkibda, sud majlisida Qoraqalpog’iston Respublikasi prokuraturasi bo‘lim katta prokurori A.Niyazimbetov, sudlanuvchi «Yo.Ya»  hamda uning himoyachilari ishtirok etdi.

Jinoyat ishlari bo‘yicha Beruniy tuman sudining 2025 yil 11 sentyabrdagi hukmiga ko‘ra, «Yo.Ya» O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 276-moddasi 2-qismi “a” bandi bilan aybli deb topilib, 3 yil muddatga ozodlikdan mahrum qilingan.

Ish materiallariga ko‘ra, sudlanuvchi qonunga xilof ravishda 0,4 gramm miqdordagi geroin giyohvandlik vositasini o‘tkazish maqsadisiz, shaxsiy iste’mol qilish maqsadida saqlab kelgan. U 2025 yil 16 iyun kuni Beruniy tumani hududida o‘tkazilgan tezkor tadbir davomida ushbu modda bilan ushlangan.

Sud-kimyoviy ekspertiza xulosasiga muvofiq, olingan modda tarkibida faol giyohvand modda — diatsetilmorfin mavjud bo‘lib, u geroin ekani va uning sof og’irligi 0,4 grammni tashkil etishi aniqlangan.

Sudlanuvchi va uning himoyachisi tomonidan berilgan apellyatsiya shikoyatida birinchi instantsiya sudi hukmini o‘zgartirish, engilroq jazo tayinlash so‘ralgan.

Apellyatsiya instantsiyasi tomonidan ish materiallari qonun talablariga muvofiq har tomonlama, to‘liq va xolisona o‘rganildi. Birinchi instantsiya sudi tomonidan chiqarilgan hukmda keltirilgan xulosalar ishning haqiqiy holatlariga to‘liq mos kelishi, dalillar esa JPK talablariga muvofiq baholangani aniqlandi.

Shuningdek, jazo tayinlashda sudlanuvchining shaxsi, aybiga iqrorligi, pushaymonligi, oilaviy ahvoli va boshqa engillashtiruvchi holatlar inobatga olingani qayd etildi.

Shu asosda, apellyatsiya instantsiyasi qaroriga ko‘ra, jinoyat ishlari bo‘yicha Beruniy tuman sudining 2025 yil 11 sentyabrdagi hukmi o‘zgarishsiz qoldirildi, apellyatsiya shikoyati qanoatlantirilmadi.

Mazkur jinoyat ishi bo‘yicha apellyatsiya instantsiyasi tomonidan qabul qilingan qaror birinchi instantsiya sudi xulosalarining qonuniyligi, asosliligi va adolatliligini yana bir bor tasdiqladi.

Sudlar tomonidan jinoyat ishlarini ko‘rib chiqishda qonun talablariga qat’iy rioya etilishi, dalillarni har tomonlama va xolis baholash, shuningdek, jazo tayinlashda shaxsga oid barcha holatlarni inobatga olish amaliyoti izchil ta’minlanmoqda.

Shu bilan birga, mazkur qaror giyohvandlik vositalari bilan bog’liq huquqbuzarliklarga nisbatan murosasiz munosabat yuritilishi, qonun ustuvorligi va javobgarlikning muqarrarligini ta’minlashda sud hokimiyatining qat’iy pozitsiyasini namoyon etadi.

Qonun ustuvorligi ta’minlangan jamiyatda har qanday huquqbuzarlikka nisbatan javobgarlik muqarrar bo‘lib, sud qarorlari orqali adolatning ta’minlanishi — huquqiy davlatning eng muhim belgisidir.

Xamra BERDIKLICHEV,
Qoraqalpog’iston Respublikasi sudi sudyasi

OʻZBEKISTON – 2030: SUD TIZIMINI ZAMONAVIYLASHTIRISH YOʻLIDA

2026-yil 16-fevralda qabul qilingan “Oʻzbekiston – 2030” strategiyasi mamlakat taraqqiyotining barcha yoʻnalishlarini qamrab olgan, shu jumladan sud va huquq sohasidagi islohotlarni ham muhim ustuvor vazifa sifatida belgilangan. Har bir fuqaro huquq va erkinliklarini himoya qilish, qonun ustuvorligini taʼminlash va sud tizimini samarali faoliyatga moslashtirish bu strategiyaning asosiy maqsadlaridan hisoblanadi.

Sudya sifatida men uchun bu strategiya nafaqat rasmiy hujjat, balki xalq hayotidagi haqiqiy oʻzgarishlar va sud tizimini zamonaviylashtirishda amaliy qadamlarni anglatadi. Jinoyat ishlarida yarashuv institutidan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish, sud va tergov organlari tomonidan masofadan turib protsessual harakatlarni amalga oshirish, shuningdek interaktiv xizmatlar orqali fuqarolarga qulaylik yaratish — barchasi sud jarayonlarini odil, shaffof va insonparvar qiladi.

Strategiyaning ushbu yoʻnalishlari sud tizimidagi islohotlarning zamonaviy uslubda olib borilishini, odil sudlovning har bir jarayonda fuqaroga sezilishiga eʼtibor qaratgan holda, mamlakatda huquqiy madaniyat va davlatga ishonchni mustahkamlaydi.

Strategiyada sud va huquq sohasida quyidagi aniq maqsadlar belgilangan:

1. Qonun ustuvorligini taʼminlash va inson huquqlari himoyasini kuchaytirish

Jinoyat ishlari boʻyicha yarashuv institutidan foydalanish imkoniyatini 20% ga oshirish.

Sudlar va tergov organlari tomonidan ayrim protsessual harakatlarni masofadan turib amalga oshirish imkoniyatini 50% ga yetkazish.

2. Davlat organlari va mansabdor shaxslarning faoliyati ustidan sud nazoratini kuchaytirish

Maʼmuriy sudlarda ishlarni kelishtirish orqali hal etish darajasini 50% ga oshirish, bu fuqarolarga tez va adolatli himoyani taʼminlaydi.

3. Sud hokimiyatining mustaqilligini kuchaytirish va ochiqlikni taʼminlash

Fuqarolar uchun odil sudlovga erishishda qulaylik yaratish maqsadida yangi 19 ta interaktiv xizmatlar joriy etish.

Sud jarayonlarida shaffoflik va fuqaro ishtirokini taʼminlash, byurokratiyani kamaytirish.

4. Advokatura va huquqiy yordamning salohiyatini oshirish

Fuqarolik, maʼmuriy va iqtisodiy ishlar boʻyicha advokatlar, sudlar va davlat organlari oʻrtasida elektron hujjat almashinuvi 50% ga oshiriladi.

Malakali huquqiy yordamning tezkorligi va samaradorligini taʼminlash.“Oʻzbekiston – 2030” strategiyasida belgilangan sud va huquq sohasidagi islohotlar nafaqat qonun ustuvorligini taʼminlaydi, balki har bir fuqaro uchun odil va shaffof sudlovning amaliy kafolatini yaratadi. Jinoyat ishlarida yarashuv institutidan kengroq foydalanish, sud va tergov organlarining masofadan turib harakatlarni amalga oshirishi, maʼmuriy ishlarni kelishtirish orqali hal etish — buning barchasi sud jarayonlarini insonparvar, samarali va tejamkor qiladi.

Shuningdek, interaktiv xizmatlar va elektron hujjat almashinuvi fuqarolar va advokatlar uchun sud tizimi bilan bogʻlanishni osonlashtiradi, byurokratiyadan xoli qiladi va huquqiy yordamning sifatini oshiradi. Bu esa nafaqat odil sudlov, balki fuqarolarning davlatga ishonchini mustahkamlaydi.

Sudya sifatida men bunday zamonaviylashtirishlar sud tizimini faqat hukumatning tarkibiy islohoti emas, balki xalqning hayotidagi real qiymatga ega mexanizm sifatida koʻrsatadi, adolatni har bir jarayonda his qilish imkonini yaratadi.

Bugungi qadamlar kelajak uchun asos yaratadi: fuqarolarning huquqiy madaniyati va sud tizimiga ishonchi yanada oshadi, innovatsion texnologiyalar orqali har bir inson uchun huquqiy himoya va qonuniy adolatni taʼminlash samaradorligi sezilarli darajada koʻtariladi. Shu tariqa, “Oʻzbekiston – 2030” strategiyasi sud tizimini yangi bosqichga olib chiqadi, odil sudlovni har bir fuqaro hayotida haqiqiy his etish imkoniyatini yaratadi.

Alisher AMETOV,

Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi sudyasi

OTA-ONA NAZORATISIZ QOLAYOTGAN BOLALAR: HUQUQIY MAS’ULIYAT VA XAVFSIZLIK MASALASI

Bugungi kunda ayrim ota-onalarning bandligi sababli bolalar nazoratsiz qolayotgan holatlar uchrab turadi. Ba’zan bolalar qo‘shnilar yoki qarindoshlarga topshiriladi, ayrim hollarda esa ular umuman nazoratsiz qolib, ko‘cha, bozor, transport vositalari yoki boshqa jamoat joylarida yolg‘iz yurishga majbur bo‘ladi. Ko‘rinishidan oddiydek tuyulgan bunday holatlar aslida bolaning hayoti va salomatligi uchun jiddiy xavf tug‘dirishi mumkin.

Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, voyaga yetmaganlar ishtirokidagi ko‘plab huquqbuzarliklar, yo‘l-transport hodisalari va turli noxush voqealar ko‘pincha aynan ota-ona nazoratining yetishmasligi bilan bog‘liq. Kichik yoshdagi bolaning ko‘chada yolg‘iz yurishi, begona shaxslar bilan muloqot qilishi yoki transport qatnovi zich bo‘lgan joylarda harakatlanishi uning hayoti uchun bevosita xavf tug‘diradi.

O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksining 73-moddasiga ko‘ra, bolani tarbiyalash, uning xavfsizligini ta’minlash hamda har tomonlama rivojlanishi uchun g‘amxo‘rlik qilish ota-onaning asosiy burchi hisoblanadi. Ushbu majburiyatni lozim darajada bajarmaslik turli huquqiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.

Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksining 47-moddasida ota-onalar yoki ularning o‘rnini bosuvchi shaxslar tomonidan voyaga yetmagan bolalarni tarbiyalash va ularga ta’lim berish borasidagi majburiyatlarni bajarmaslik uchun ma’muriy javobgarlik belgilangan. Bunday holatlar sodir etilgan taqdirda jarima qo‘llanilishi, takror sodir etilganda esa javobgarlik yanada kuchaytirilishi mumkin.

Mazkur kodeksning 47¹ va 47²-moddalarida esa ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni tegishli organlarga o‘z vaqtida yetkazmaslik yoki bunday bolalarni joylashtirish jarayonida qonun hujjatlari talablarini buzish uchun ham ma’muriy javobgarlik nazarda tutilgan. Bu normalar nafaqat ota-onalar, balki mahalla faollari, ta’lim muassasalari rahbarlari hamda bolalar bilan ishlovchi boshqa mas’ul shaxslarga ham taalluqlidir.

Shu bois, voyaga yetmaganlarning xavfsizligini ta’minlash masalasida ota-onalar alohida mas’uliyat bilan yondashishlari zarur. Bolaning yoshi va yetukligini hisobga olgan holda uni nazoratsiz qoldirmaslik, ayniqsa kichik yoshdagi bolalarning ko‘chada yolg‘iz yurishiga yo‘l qo‘ymaslik muhimdir.

Bundan tashqari, mahalla, maktab va jamoatchilik hamkorligini kuchaytirish ham katta ahamiyatga ega. Ko‘chada yoki jamoat joylarida nazoratsiz qolgan bolalarni ko‘rgan fuqarolar tegishli tashkilotlarga xabar berish orqali ularning xavfsizligini ta’minlashga o‘z hissasini qo‘shishlari mumkin.

Xulosa qilib aytganda, bolalar xavfsizligini ta’minlash — nafaqat ota-onalarning, balki butun jamiyatning muhim vazifasidir. Qonunlarda belgilangan talab va majburiyatlarga rioya qilish orqali biz bolalarimizning sog‘lom, xavfsiz va barqaror kelajagini ta’minlashimiz mumkin.

Zuxra AYAPOVA, 
Jinoyat ishlari bo‘yicha Bo‘zatov tumani sudi raisi

ADOLAT YO‘LIDA YOZILGAN 75 YILLIK IBRAT

Umrlar bor — bir yashagulik. Umrlar bor — mangu yashagulik. Shunday umr egalari borki, ularning hayot yo‘li faqat shaxsiy taqdir emas, balki bir davrning ma’naviy qiyofasiga aylanadi. Ana shunday insonlardan biri — “Qoraqalpog’istonda xizmat ko‘rsatgan yurist”, “Do‘stlik” ordeni va “Sodiq xizmatlari uchun” medali sohibi, sud faxriysi Paraxat Aytniyazov bu yil muborak 75 yoshni qarshi oldi.

Nukus shahrida o‘tkazilgan tantanali anjuman faqat yubiley emas, balki bir umrlik sadoqat, iroda va adolatga bag’ishlangan hayotning e’tirofi sifatida o‘tdi. Tadbirda yubilyarning hamkasblari, shogirdlari, keng jamoatchilik vakillari jam bo‘ldi. Zalda faqat tabriklar emas, samimiy hurmat, ustozga bo‘lgan cheksiz ehtirom hukm surardi.

Anjumanda O‘zbekiston Sudyalar assotsiatsiyasi raisi, O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan yurist Ubaydulla Mingboevning ma’ruzasi o‘qib eshittirildi. U o‘z nutqida Paraxat Aytniyazovning hayot yo‘lini “tasodiflar emas, balki aniq maqsad, mustahkam iroda va adolatga bo‘lgan chuqur ishonch asosida qurilgan ibratli yo‘l” deya ta’rifladi.

Darhaqiqat, yubilyarning mehnat faoliyati huquqshunoslik sohasida alohida sahifalarni tashkil etadi. U Nukus shahar sudi sudyasidan tortib, Qo‘ng’irot tuman sudi raisi, Qoraqalpog’iston Respublikasi Adliya vaziri o‘rinbosari, sobiq ittifoq davrida SSSR Adliya vazirligi katta maslahatchisi kabi mas’ul lavozimlarda ishladi.

Mustaqillikning ilk yillarida esa qonunchilik va huquq tartibot qo‘mitasiga rahbarlik qilib, yangi davlatchilik poydevorini mustahkamlashga munosib hissa qo‘shdi.

Keyinchalik unga ishonch bildirilib, Qoraqalpog’iston Respublikasi Oliy sudi raisi lavozimi topshirildi. Ushbu maskanda o‘n besh yil davomida odil sudlovni ta’minlash, qonun ustuvorligini qaror toptirish, inson huquq va erkinliklarini himoya qilish yo‘lida sabot bilan mehnat qildi.

Paraxat Aytniyazov nafaqat rahbar, balki ustoz sifatida ham yuzlab yosh huquqshunoslarga hayot maktabi bo‘ldi. Bugun uning shogirdlari turli mas’ul lavozimlarda adolat an’analarini davom ettirishmoqda. Bu — ustoz mehnatining eng katta samarasi.

Tadbirda shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi B.Islamovning tabrigi ham o‘qib eshittirildi. Yubilyarning jamiyat rivojiga qo‘shgan hissasi, yuksak insonparvarlik fazilatlari alohida e’tirof etildi.

Qoraqalpog’iston haqida so‘z ketganda el qalbida qolgan buyuk nomlar yodga olindi: Ibroyim Yusupov, Musa Erniyazov, Qallыbek Kamalov. Ana shunday el ardoqlagan insonlar safida Paraxat Aytniyazov nomi ham munosib o‘rin egallashi ta’kidlandi.

Bugun u hali-hamon faol — Qoraqalpog’iston Respublikasi Konstitutsiyaviy nazorat qo‘mitasi raisi sifatida faoliyat yuritmoqda. Bu ishonch — uning yillar davomida orttirgan tajribasi va yuksak obro‘sining yorqin dalilidir.

Tantana yakunida ustozning hayot yo‘li ibrat sifatida tilga olindi. U haqda “Bu odam huddi chinordek — ildizlari chuqur, soyasi keng” deya ta’rif berildi.

Darhaqiqat, ayrim insonlar borki, ularning umri yillar bilan emas, ezgu amallar bilan o‘lchanadi. Paraxat Aytniyazov ana shunday mangu yashagulik umr sohiblaridan.

75 yosh — bu faqat bir sana emas, balki adolatga bag’ishlangan umrning yana bir nurli manzili. Ildizlari chuqur, soyasi keng chinordek bu hayot yo‘li hali ko‘plarga panoh, uning boy tajribasi esa yosh huquqshunoslar uchun yo‘lchi yulduz bo‘lib xizmat qilishda davom etadi. Chunki haqiqiy ustozning umri yillar bilan emas, tarbiyalagan shogirdlari, qoldirgan an’analari va jamiyatda qoldirgan izi bilan o‘lchanadi. Paraxat Aytniyazov mana shunday insonlardan – nafaqat adolatga xizmat qilgan arbob, balki butun bir huquqshunoslik maktabini yaratgan ustoz sifatida el hurmatida aziz va qadrli.

“O‘ZBEKISTON — 2030” STRATEGIYASI: MA’MURIY ADLIYA — QONUN USTUVORLIGINING INSTITUTSIONAL KAFOLATI

Bugungi global jarayonlar murakkablashib borayotgan sharoitda davlat boshqaruvi samaradorligini oshirish va inson huquqlarini ishonchli himoya qilish masalasi har qanday demokratik taraqqiyotning markaziy mezoniga aylanmoqda. Mamlakatimizda izchil amalga oshirilayotgan islohotlarning bosh g’oyasi — “Inson qadri uchun” tamoyili — aynan shu strategik yondashuvning mantiqiy ifodasidir. Ushbu kontseptual yondashuv doirasida davlat va fuqaro o‘rtasidagi munosabatlarni huquqiy muvozanat asosida qayta qurishda ma’muriy adliya instituti hal qiluvchi ahamiyat kasb etmoqda.

Ilmiy-huquqiy nuqtai nazardan qaraganda, ma’muriy adliya — bu davlat organlari va mansabdor shaxslar faoliyati ustidan sud nazoratini amalga oshirish orqali shaxs huquq va erkinliklarini ta’minlovchi murakkab protsessual-huquqiy mexanizmdir. Oddiy ifoda bilan aytganda, mazkur institut fuqaro yoki tadbirkorning davlat bilan yuzaga kelgan ommaviy-huquqiy nizolarda mustaqil va xolis sud himoyasidan foydalanish imkoniyatini kafolatlaydi.

Ta’kidlash joizki, Yangi O‘zbekiston sharoitida ma’muriy sudlarning tashkil etilgani davlat-fuqaro munosabatlaridagi an’anaviy asimmetriyani bartaraf etish yo‘lida muhim institutsional qadam bo‘ldi. Agar ilgari davlat tuzilmalari bilan bahslashish amalda murakkab va samarasiz jarayon sifatida qabul qilingan bo‘lsa, bugun ma’muriy adliya mazkur munosabatlarda protsessual tenglik va adolat muvozanatini ta’minlovchi ta’sirchan vositaga aylandi.

Ma’muriy sudlovning kontseptual yangiligi, avvalo, isbotlash yukining qayta taqsimlanganligida namoyon bo‘ladi. Fuqarolik va iqtisodiy sud ish yurituvida da’vogar o‘z talablarini isbotlashi lozim bo‘lsa, ma’muriy sudlovda ma’muriy organ chiqargan qarorining qonuniyligi va asosliligini aynan shu organning o‘zi isbotlashi shart. Bu — huquqiy davlat printsiplarining amaliy ifodasi bo‘lib, fuqaroning protsessual jihatdan himoyalanganlik darajasini sezilarli ravishda oshiradi.

Mazkur yondashuv ma’muriy sudlarni faqat nizolarni hal etuvchi organ sifatida emas, balki davlat boshqaruvi tizimida qonuniylikni ta’minlovchi preventiv institut sifatida ham namoyon etmoqda. Amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, mansabdor shaxs qabul qilayotgan har bir qaror yoki xatti-harakatning sud nazoratidan o‘tishi ehtimoli uni huquqiy mas’uliyatni chuqur his etgan holda ish yuritishga undaydi.

Shu nuqtai nazardan, ma’muriy adliyaning rivojlanishi korruptsiyaga qarshi institutsional mexanizmlarni kuchaytirishning eng samarali yo‘nalishlaridan biri sifatida ham namoyon etadi. Zero, mansabdor shaxs uning har bir huquqiy harakati yoki qarori sud tomonidan tekshirilishi mumkinligini anglagan sharoitda noqonuniy faoliyat sodir etish xavfi sezilarli darajada kamayadi.

Bu borada Davlatimiz rahbari Sh.Mirziyoev tomonidan sud-huquq tizimini xalqqa yaqinlashtirish bo‘yicha belgilangan ustuvor vazifalar mazkur sohadagi islohotlarning strategik yo‘nalishini belgilab berdi. Xususan, 2026 yil 16 fevralda tasdiqlangan “O‘zbekiston — 2030” strategiyasining to‘rtinchi ustuvor yo‘nalishida davlat organlari va mansabdor shaxslar faoliyati ustidan samarali sud nazoratini kuchaytirish hamda ma’muriy adliyani institutsional jihatdan yanada rivojlantirish alohida maqsad sifatida belgilab qo‘yilgan.

Ushbu strategik vazifalarning izchil amalga oshirilishi pirovardida quyidagi printsipial natijaga erishiladi: har bir mansabdor shaxs o‘z vakolatini amalga oshirishda qonun ustuvorligi va sud nazoratining muqarrarligini amalda his etadigan huquqiy muhit shakllanadi.

Xulosa qilib aytganda, ma’muriy adliya — bu zamonaviy demokratik davlatning institutsional “lakmus qog’ozi”dir. Uning samarali faoliyat yuritishi fuqarolarda davlat hokimiyatiga nisbatan ishonchni mustahkamlaydi, huquqiy madaniyatni yuksaltiradi va eng muhimi — inson qadrini amalda ta’minlaydi. Chunki, adolatli va ta’sirchan sud nazorati qaror topgan jamiyatdagina barqaror taraqqiyot va farovonlik uchun mustahkam huquqiy poydevor yaratiladi.

Azat IMATOV,
Qoraqalpog’iston Respublikasi ma’muriy sudi sudyasi

ZO‘RAVONLIKKA QARSHI HUQUQIY KAFOLATLAR KUCHAYTIRILDI

Oila — jamiyatning tayanchi. Uning mustahkamligi esa nafaqat ma’naviy qadriyatlar, balki aniq huquqiy kafolatlar bilan ham ta’minlanadi. So‘nggi yillarda mamlakatimizda oila institutini mustahkamlash, xotin-qizlarning huquq va manfaatlarini ishonchli himoya qilishga qaratilgan izchil islohotlar amalga oshirilmoqda.

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 76-moddasida oila jamiyatning asosiy bo‘g’ini ekani, u jamiyat va davlat himoyasida bo‘lishi qat’iy belgilab qo‘yilgan. Shuningdek, 58-moddaga muvofiq, xotin-qizlar va erkaklar teng huquqli bo‘lib, davlat ularga jamiyat va davlat boshqaruvida hamda ijtimoiy hayotning barcha sohalarida teng imkoniyatlar yaratishni kafolatlaydi.

Bugungi kunda oilalarda sog’lom ma’naviy muhitni shakllantirish, ularning farovonligini oshirish va xotin-qizlarning jamiyatdagi faolligini kuchaytirish bo‘yicha mustahkam huquqiy poydevor yaratildi. Shu bilan birga, oilaviy (maishiy) zo‘ravonlikdan jabrlangan shaxslarning huquqlarini yanada samarali himoya qilish zarurati dolzarb vazifa sifatida kun tartibiga chiqdi.

Ana shu ehtiyojdan kelib chiqib, 2025 yil 9 aprelda qabul qilingan «Oila va xotin-qizlarni qo‘llab-quvvatlash tizimi takomillashtirilishi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga qo‘shimcha va o‘zgartirishlar kiritish to‘g’risida» O‘zbekiston Respublikasining 1053-sonli Qonuni bilan qator muhim yangiliklar joriy etildi. Unga ko‘ra, Oila kodeksining 40-moddasi yangi qoida bilan to‘ldirildi: endilikda sud oilaviy (maishiy) zo‘ravonlikdan jabrlangan shaxs talab qilgan taqdirda yarashish uchun muddat belgilamaydi.

Bu norma amaliyotda juda muhim ahamiyatga ega. Chunki avval ayrim holatlarda yarashish muddati tayinlanishi jabrlangan shaxs xavfsizligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin edi. Yangi tartib esa birinchi navbatda inson xavfsizligini ustuvor qo‘yadi.

Qonun bilan Uy-joy kodeksiga ham muhim qo‘shimcha kiritildi. Endi uy-joydan foydalanishga oid nizolar ko‘rilganda sud taraflar kelishuviga asosan mulkdor zimmasiga majburiy kiritilayotgan shaxsni teng sharoitli boshqa uy-joy bilan ta’minlash yoki ijara haqini to‘lash majburiyatini yuklashi mumkin. Bu norma ayniqsa nizoli holatlarda ijtimoiy adolatni ta’minlashga xizmat qiladi.

Mazkur o‘zgartishlar sud amaliyotida bir xil qo‘llanilishini ta’minlash maqsadida Oliy sud Plenumining 2025 yil 23 iyundagi 15-son qarori bilan tegishli qarorlar ham yangilandi. Xususan, nikohdan ajratish ishlarini ko‘rish tartibiga oid qoidalar qayta ko‘rib chiqilib, zo‘ravonlikdan jabrlangan shaxs manfaatlarini ustuvor himoya qilish mexanizmlari aniq belgilab berildi.

Shu bilan birga, sudlarga oilaviy (maishiy) zo‘ravonlik holatlarini baholashda Ma’muriy javobgarlik to‘g’risidagi kodeksning 59²-moddasi va Jinoyat kodeksining 126¹-moddasi talablaridan kelib chiqish zarurligi alohida ko‘rsatib o‘tildi.

Umuman olganda, qonunchilikka kiritilgan mazkur o‘zgartish va qo‘shimchalar oilaviy zo‘ravonlikdan jabrlangan shaxslarning huquqiy himoyasini yanada kuchaytirishga, xotin-qizlarning jamiyatdagi faolligini oshirishga hamda oila institutini mustahkamlashga xizmat qiladi. Bu esa mamlakatimizda inson qadrini ulug’lash tamoyili izchil ta’minlanayotganining yana bir amaliy ifodasidir.

Erkin O‘TENIYAZOV,

Qoraqalpog’iston Respublikasi sudi fuqarolik ishlari bo‘yicha sudyasi

GIYOHVANDLIK — JAMIYATGA TAHDID: QONUN MUQARRAR JAZONI TA’MINLAYDI

Giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarning noqonuniy muomalasi jamiyat xavfsizligi, aholi salomatligi hamda yoshlar tarbiyasiga jiddiy tahdid soluvchi o‘ta og’ir jinoyatlardan hisoblanadi. Bunday qilmishlar nafaqat alohida shaxs, balki butun jamiyat barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida giyohvandlik bilan bog’liq jinoyatlar uchun qat’iy javobgarlik belgilangan bo‘lib, xususan, Kodeksning 270–276-moddalarida taqiqlangan ekinlarni etishtirishdan tortib, giyohvandlik vositalarini tayyorlash, saqlash, tashish, o‘tkazish hamda ularni iste’mol qilishga jalb etish kabi barcha noqonuniy harakatlar uchun jinoiy javobgarlik nazarda tutilgan.

Sud amaliyotida mazkur toifadagi ishlar qonuniylik, adolat va jazoning muqarrarligi printsiplari asosida ko‘rib chiqilib, jamiyat manfaatlarini himoya qilish ustuvor vazifa sifatida ta’minlanmoqda.

Qoraqalpog’iston Respublikasi sudining jinoyat ishlari bo‘yicha sudlov hay’ati taftish instantsiyasi tomonidan ochiq sud majlisida sudlangan I.S.ga nisbatan jinoyat ishi taftish tartibida ko‘rib chiqildi.

Ish materiallariga ko‘ra, I.S. 2024 yil 4 may kuni tezkor tadbir davomida shartli xaridorga giyohvandlik vositasi — opiyni pul evaziga sotish vaqtida jinoyat ustida ushlangan. Shuningdek, u o‘z yashash manzilida yana giyohvandlik vositalarini saqlaganligi aniqlanib, ularni ixtiyoriy ravishda taqdim etgan.

Sud-kimyoviy ekspertizalar xulosalariga ko‘ra, ushbu moddalar tarkibida morfin, kodein va tebain kabi faol giyohvand moddalar mavjudligi tasdiqlangan.

Birinchi instantsiya sudi tomonidan I.S.ning harakatlari O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 273-moddasi 5-qismi hamda 25,273-moddasi 5-qismi bilan to‘g’ri kvalifikatsiya qilinib, unga nisbatan uzil-kesil 10 yil 6 oy muddatga ozodlikdan mahrum qilish jazosi tayinlangan.

Apellyatsiya instantsiyasi tomonidan mazkur hukm o‘zgarishsiz qoldirilgan.

Shundan so‘ng, sudlangan I.S. taftish tartibida shikoyat berib, o‘z aybini qisman inkor etgan holda jazoni engillashtirishni so‘ragan.

Biroq sudlov hay’ati ish materiallarini har tomonlama, to‘liq va xolisona o‘rganib chiqib, birinchi va apellyatsiya instantsiyalari qarorlari qonuniy va asosli ekanligiga ishonch hosil qildi.

Jumladan:

aybdorning ko‘rsatmalari,
tezkor tadbir bayonnomalari,
ashyoviy dalillar,
sud-kimyoviy ekspertiza xulosalari
kabi dalillar yig’indisi uning aybini to‘liq tasdiqlagan.

Sud, shuningdek, jazo tayinlashda aybdorning shaxsi, oilaviy ahvoli va pushaymonligi kabi engillashtiruvchi holatlarni inobatga olgan holda, unga nisbatan adolatli jazo tayinlanganini qayd etdi.

Shu asosda taftish instantsiyasi tomonidan sud qarorlarini o‘zgartirish yoki bekor qilish uchun huquqiy asoslar mavjud emasligi aniqlandi.

Sud tomonidan mazkur ish yuzasidan qabul qilingan qaror qonun ustuvorligi, adolat va jazoning muqarrarligi printsiplarining amaliy ifodasidir.

Giyohvandlik vositalari bilan bog’liq jinoyatlar jamiyat uchun o‘ta xavfli ekanligi sababli, bunday qilmishlarga nisbatan murosasiz kurash olib borish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda.

Har bir shaxs shuni anglashi lozimki, giyohvandlik bilan bog’liq noqonuniy harakatlar og’ir huquqiy oqibatlarga olib keladi va qonun oldida javobgarlik muqarrardir.

Sudlar esa bunday jinoyatlarga nisbatan qat’iy va adolatli qarorlar qabul qilish orqali jamiyatda qonun ustuvorligini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi.

Xamra BERDIKLIChEV,

Qoraqalpog’iston Respublikasi sudi sudyasi