СУД ҚӘРЕЖЕТЛЕРИ БОЙЫНША КИРИТИЛГЕН ӨЗГЕРИСЛЕРДИҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ СУДЛАР УШЫН ӘҲМИЙЕТИ

СУД ҚӘРЕЖЕТЛЕРИ БОЙЫНША КИРИТИЛГЕН ӨЗГЕРИСЛЕРДИҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ СУДЛАР УШЫН ӘҲМИЙЕТИ

Өзбекстан Республикасы Жоқарғы суды Пленумының 2024-жыл 16-декабрь күнги «Өзбекстан Республикасы Жоқарғы суды Пленумының экономикалық ҳәм ҳәкимшилик ислер бойынша суд қәрежетлерин өндириў әмелияты ҳаққындағы қарарларына өзгерис ҳәм қосымшалар киритиў ҳаққында»ғы 38-санлы қарары менен Өзбекстан Республикасы Жоқарғы суды Пленумының 2020-жыл 19-декабрь күнги «Экономикалық ислер бойынша суд қәрежетлерин өндириў әмелияты ҳаққында»ғы 36-санлы қарарына бир қатар өзгерис ҳәм қосымшалар киргизилди.

Атап айтқанда, Пленум қарары 6.2-бәнт пенен толықтырылып, даўагер тәрепинен даўа талаплары кемейттирилген жағдайда, мәмлекетлик бажы қайта есаплап шығылмайтуғынлығы ҳәмде төленген мәмлекетлик бажы қайтарылмайтуғынлығы ҳаққында түсиник берилди.

Бул қосымшаның киритилиўи даўагердиң даўа талабының тийкарсыз берилген бөлегинен Өзбекстан Республикасы Экономикалық процессуал кодексиниң 157-статьясында белгиленген ҳуқықтан пайдаланып, мәмлекетлик бажы төлеўден қашыўға урыныў жағдайларына шек қояды деп есаплаймыз.

Сондай-ақ, Пленум қарарының төмендеги мазмунда 6.3-бәнт пенен толықтырылыўы да, судлар ортасындағы ҳәр түрли әмелияттың бирдей жолға қойылыўына түртки болады, яғный оған муўапық экономикалық судқа мүрәжат етиўде киши исбилерменлик субъекти тәрепинен белгиленген ставканың 50 пайызы муғдарында мәмлекетлик бажы төленген болып, даўа талаплары қанаатландырылғанда, егер жуўапкер мәмлекетлик бажыны төлеўден азат етилмеген болса, исти көриў нәтийжеси бойынша оннан өндирилетуғын мәмлекетлик бажының муғдары даўагер тәрепинен төлеп шығылған сумма менен шегараланады.

Мәмлекетлик бажы төлеўден азат етилген мәмлекетлик органлар ҳәмде басқа шахслар тәрепинен киши исбилерменлик субъектлериниң мәплерин көзлеп усынылған даўа талаплары қанаатландырылған яки қанаатландырыўсыз қалдырылған жағдайда мәмлекетлик бажы тәреплерден улыўма тийкарларда өндириледи.

Соның менен бирге, Өзбекстан Республикасы Президентиниң «Фермер, дийқан хожалықлары ҳәм қыйтақ жер ийелери жумысларын еледе раўажландырыў бойынша шөлкемлестириў ис-илажлары ҳаққында»ғы 2017-жыл 10-октябрь күнги 3318-санлы қарары 3-бәнтиниң төртинши хатбасында фермер, дийқан хожалықлары ҳәм қыйтақ жер ийелери кеңеслерине фермер, дийқан хожалықлары ҳәм қыйтақ жер ийелери мәплерин көзлеп судқа мәмлекетлик бажы төлеместен даўа арзалары, мәмлекет ҳәм хожалық басқарыўы органлары, жергиликли мәмлекетлик ҳәкимият органларының қарарлары, олардың лаўазымлы шахслары ис-ҳәрекетлери (ҳәрекетсизлиги) үстинен шағымлар усыныў ҳуқықы берилген болып, бундай даўа арза қанаатландырыўсыз қалдырылғанда мәпи көзлеп даўа арзасы киритилген фермер, дийқан хожалықлары ҳәм қыйтақ жер ийелеринен мәмлекетлик бажы өндирмеў белгиленген.

Әмелиятта бундай даўа арзалар көрместен қалдырылса яки ис өндиристен қысқартылса, мәмлекетлик бажы мәселеси қалай шешилетуғынлығы ҳаққында судьялар арасында ҳәр түрли пикирлер қәлиплескен еди.

Пленум қарарының 17-бәнтине киргизилген өзгерислер бундай түсинбеўшиликлерге шек қойып, ендигиден былай фермер, дийқан хожалықлары ҳәм қыйтақ жер ийелери кеңесиниң даўа арзалары көрместен қалдырылған яки ис өндиристен қысқартылған жағдайда, мәпи көзленген даўагерден мәмлекетлик бажы өндирилмейтуғынлығы ҳаққында түсиник берилди.

Буннан тысқары, Пленум қарары 20-бәнтиниң екинши хатбасы төмендеги мазмундағы екинши ҳәм үшинши хатбасылары менен алмастырылған:

Суд ҳүжжетиниң тек ғана мәмлекетлик бажыға тийисли бөлеги шағым етилген жағдайда, мәмлекетлик бажы төленбейди. Бунда судлардың итибары апелляция, кассация ҳәм ревизия шағымын көрип шығыў нәтийжелери бойынша даўласылып атырған суд ҳүжжетиниң мәмлекетлик бажыдан тысқары бөлеги өзгертилген яки бийкар етилгенде, мәмлекетлик бажыны өндириў мәселеси Экономикалық процессуал кодексинде нәзерде тутылған улыўма тәртипте шешилиўине қаратылсын.

Апелляция, кассация ҳәм ревизия шағымлары суд ҳүжжетиниң бир бөлегине қарата берилгенинде мәмлекетлик бажы суд ҳүжжетиниң даўласылып атырған бөлегинен келип шығып есапланады.

Жуўмақлап айтқанда, Пленум қарарына киргизилген өзгерис ҳәм қосымшалар экономикалық судларда суд қәрежетлери менен байланыслы нызамшылық нормаларының дурыс ҳәм бирдей қолланылыўына үлес қосатуғын ҳуқықый тийкар болып хызмет етери сөзсиз.

Қуўанышбай ХОЖАМУРАТОВ,

Қоңырат районлар аралық экономикалық суды баслығы

  ДАЎА МҮДДЕТИ ҲӘМ ОНЫ ҚОЛЛАЎ ТӘРТИБИ

Даўа мүддети шахс өзиниң бузылған ҳуқықын даўа қозғатыў жолы менен қорғаўы мүмкин болған мүддет болып есапланады.

Улыўма даўа мүддети үш жыл. Бирақ, айырым түрдеги талаплар ушын нызамларда улыўма даўа мүддетине қарағанда қысқартырылған яки узайтырылған арнаўлы даўа мүддетлери белгилениўи мүмкин. Арнаўлы даўа мүддетиниң бундай деп аталыўына себеп, ол улыўма (үш жыллық) мүддеттен көп яки кем ўақытқа белгиленеди.

Даўа мүддетлери тек ғана нызам менен белгиленетуғын болғанлықтан пуқаралық кодекси бундай мүддетлерди белгилеўши бирден-бир ҳүжжет емес.

Мысалы, жуўапкершилиги шекленген яки қосымша жуўапкерли жәмийет қатнасыўшыларының улыўма жыйналысының қарарын ҳақыйқый емес деп табыў ҳаққындағы яки темир жол Уставынан келип шығатуғын даўалар бойынша арнаўлы даўа мүддетлери белгиленген.

Көрсетилген улыўма даўа мүддети де, арнаўлы даўа мүддети де тәреплердиң келисими менен өзгертилиўи мүмкин емес. Усы мүнәсебет пенен исти судта көриӯ даӯамында даӯа мүддетлери ҳәм оны есаплаӯ тәртиби исте қатнасыӯшы шахслардың келисими менен өзгертилгенлиги анықланса, бундай келисим Пуқаралық кодексиниң 116-статьясына тийкар өз-өзинен ҳақыйқый емес болып есапланады ҳәм суд тәрепинен итибарға алынбайды.

Даўа мүддети шахс өзиниң ҳуқықы бузылғанлығын билген яки билиўи мүмкин болған күннен баслап өте баслайды.

Бузылған  ҳуқықты қорғаў талабы даўа мүддетиниң өткенлигине қарамастан судта көрип шығыў ушын қабыл қылынады. Даўа мүддети суд тәрепинен тек  жуўапкердиң  суд қарар шығарғанға шекем берген арзасына муўапық қолланылады. Егер бундай арза исте қатнасыўшы басқа шахслар тәрепинен берилген болса, ол инабатқа алынбаслығы керек. Сондай-ақ, суд өзиниң басламасы менен  де даўа мүддетин қоллаўға ҳақлы емес.

Дәслепки даўа талабына қарсы даўа билдирилген тәғдирде, даўа мүддетин қоллаў ҳаққындағы арза дәслепки даўа бойынша даўагер есапланған шахс тәрепинен де берилиўи мүмкин.

Егер исте бир неше жуӯапкер қатнасып атырған болып, олардың  биреӯи даӯа мүддетин қоллаӯ ҳаққында арза берсе, даӯа мүддети тек ғана усы шахсқа  ғана қолланылады.

Егер бир даӯа арзада бир неше өз алдына бийғәрез болған талаплар билдирилген болып, олардың айырымларының даӯа мүддети өткен, ал айрымлары бойынша өтпеген болса, даӯа мүддети өтпеген талаплар бойынша даӯа мүддети өткенлигин тийкар етип, даӯа арзаны қанаатландырыӯсыз қалдырыӯ мүмкин  емес.

Нызамда даўа мүдддетин қоллаў ҳаққындағы арза қандай формада берилиўи көрсетилмегенлиги себепли, бундай арза ҳәм жазба, ҳәм аўызеки түринде тиккелей суд процессинде де берилиўи мүмкин. Арзаның аўызеки билдирилгенлиги әлбетте көрип шығылыўы ҳәм бул ҳаққында суд мәжилиси баянламасында көрсетилиўи керек.

Даўа мүддети өткенлиги ҳаққындағы жуўапкердиң арзасын көрип шығыўда суд даўа мүддети өтпегенлигин анықласа ямаса даўа мүддети тиклениўи (даўагердиң арзасына муўапық) лазым деген жуўмаққа келсе, жуўапкердиң даўа мүддетин қоллаўды сораған арзасы қанаатландырыўсыз қалдырылып, бул ҳаққында уйғарыў шығарады ҳәм  даўаның мазмунан көрип шығылыўын жәриялайды.

Егер даўагер даўа мүддетин тиклеў ҳаққында илтимаснама бермесе яки бундай илтимаснама қанаатландырылмаса, суд даўа арзаны қанаатландырыўсыз қалдырыў ҳаққында ҳал қылыў қарарын қабыллайды.

Даўа мүддетин қоллаў ҳаққындағы арза тек ғана биринши инстанция суды тәрепинен исти көриў жуўмағы бойынша суд ҳүжжети қабыл қылынғанға шекем берилиўи мүмкин. Егер бундай арза исти апелляция, кассация яки ревизия инстанциясы судларында көриў даўамында берилсе, бундай арза қанаатландырылмайды.

 Гаўҳар ЗАРИПОВА,

Қарақалпақстан Республикасы судының судьясы

ЖАСЛЫҚ ДӘЎИРИМИЗДИ БИЙҲУДА ӨТКЕРМЕЙИК

Соңғы жыллары елимизде жаслардың жетик билим алыўы ҳәм кәсип-өнер ийелеўи ушын көплеген қолайлы шарятлар жаратылып берилмекте. Бирақ, тилекке қарсы бүгинги күни мәмлекетимизде жаслар ушын жаратылған кең имканиятлардан пайдаланбастан жеңил пул табыў жолына өтип алған, жынаятлар көбейип бармақта. Әсиресе, бундай намақул ислердиң жаслар тәрепинен исленип атырғаны көпшиликти тәшўишке салады.

Төрткүл районында туўылып, камалға келген Ж.С. да усындай нәўқыран жаслардың бири болып табылады.

Атап айтқанда, Ж. С. “JASURBEK SAVDO ISHLAB CHIQARISH” МЧЖ баслығы М.Б.ға 2023-жылдың май айында оған Оқбошли елатында жайласқан жерлерге салы ҳәм бийдай егип атырғанлығы, усы егинлер ушын минерал төгинлер зәрүрлигин, бирақ, буның ушын өзинде пул жоқ екенлигин, ақшасын егин питкеннен соң 2023-жылдың октябрь айына шекем беретуғынлығын айтып, сол жылдың май айынан 7-сентябрьге шекем 176 млн 810 мың сумлық карбамид, селитра, аммофос сыяқлы минерал төгинлерди алдаўшылық жолы менен алып, оны тергеў дәўиринде анықлаў имканы болмаған пуқараларға сатып, М. Б.ға 130 млн 510 мың сум ақшаны бермей өзи ушын жумсап жибереди.

Буннан тысқары, ол 2024-жылдың январь айында өз аўылласы А. Б.ның да исенимине кирип, оған “Damas-Labo” маркалы  автомашинаны 97 млн 370 мың сумға сатып алыў ушын “BERUNIY AVTOSAVDO SERVIS” МЧЖ менен дүзилген шәртнамасы барлығын, егер, шәртнамаға тийкарланып 7 жумыс күни ишинде төлениўи лазым болған автомашинаның 50 млн сум пулларын көрсетилген есап бетине төлесе, сол автомашина келгеннен кейин оның атына өткерип беретуғынын айтып, шәртнаманы көрсетиў арқалы А. Б.тан 50 млн сум ақшаны алады ҳәм бул пулларды Агробанк АТБ Төрткүл филиалына төлетиўге ериседи. Бирақ, келисилген автомашина “BERUNIY AVTOSAVDO SERVIS” МЧЖдан алып келингеннен соң, оны А.Б.ға бермейди ҳәм оған 50 млн сумлық материаллық зыян жеткереди.

Сондай-ақ, айыпланыўшы Ж.С. өзиниң алдаўшылық әдетин және даўам етип, 2024-жылдың февраль айында Хорезм ўәлаяты Ханқа районында жасаўшы О.Э. ҳәм А.Ш.ларды Өзбекстан АПЖ аймағында 9 гектар жери бар екенлигин, сол жерлерди бир мәўсимге салы егип пайдаланыўы ушын 50 млн сумға ижарага бериўин айтып, оларды исендириў мақсетинде, “GOKLANG” фермер хожалығының ықтыярлы ўаз кешиў арзасына тийкарланып район ҳәкимлигиниң резервине қайтарылып, дийқан хожалығын жүргизиў ушын электрон-онлайн аукцион арқалы Төрткүл районында жасаўшы 28 пуқараларға ижара ҳуқықы тийкарында берилген  Өзбекстан АПЖ  аймағынының 575,576,578,580-контурларындағы жерлерди көрсетеди ҳәм бул жерлердиң өзине тийисли екенлигин айтып, 2024-жылдың 28-февраль күни жоқарыда аты көрсетилген пуқаралардан 50 млн сум пулларды Хорезм ўәлаяты Ханқа районында алдаў жолы менен қолға киргизип, жумсап жибереди.

Сондай-ақ, айыпланыўшы Ж.С. бул ис-ҳәрекетлерин және де даўам етип, 2024-жылдың май айында Пахтачи АПЖ да жасаўшы танысы Г. К.ны да өз торына илиндириўге ериседи. Атап айтқанда, ол Гниң үйине барып, оған арзанырақ баҳада сатылатуғын карбамид ҳәм селитра минерал төгинлери бар екенлигин, егер, усы төгинлердиң ақшаларын алдыннан берсе, оған кешке шекем бул өнимлерди алып келетуғынлығын айтады ҳәм оннан 5 қапшық карбамид ҳәм 10 қапшық селитра ушын 1 млн 850 мың ақшасын алдаў жолы менен алып кетип, бул қаржыларды өзи ушын жумсап жибереди.

Ж.Сның бул ис-ҳәрекетлери Жынаят ислери бойынша Тахтакөпир районлық судында көрип шығылып, ол нызам тийкарында тийисли жазаға ҳүким етилди.

Оразбай МАЎЛЕНОВ,

Жынаят ислери бойынша Тахтакөпир районлық судының баслығы

ШӘРТНАМА МИННЕТЛЕМЕЛЕРИН ОРЫНЛАМАЎДЫҢ АҚЫБЕТЛЕРИ

Ҳәр бир исбилермен өзиниң исбилерменлик жумысын әмелге асырыў процесинде басқа исбилерменлик субектлери менен пуқаралық-ҳуқықый қатнасыққа кирисип, белгили ҳуқық ҳәм миннетлемелерге ийе болады. Бул қатнасықлардағы көпшилик миннетлемелер тәреплер тәрепинен ҳүжданлы түрде толық ҳәм сапалы орынланатуғынын қуўаныш пенен тән алыў керек.

Бирақ, миннетлемелердиң ҳәммеси де усы тәризде орынланады ма?

Тилекке қарсы, айырым жағдайларда алынған миннетлеме орынлаўшы тәрепинен орынланбай итибарсыз қалдырылады. Нәтийжеде, бул тәреплердиң өз ара мүнәсибетине өзиниң унамсыз тәсирин көрсетип, ең нәзик тәрепи есапланған өз-ара исенимниң жоғалыўына ҳәм тәреплер арасында келиспеўшилик пайда болыўына алып келеди.

Өзбекстан Республикасы Экономикалық процессуал кодексине муўапық, исбилерменлик субъектлери арасында пуқаралық-ҳуқықый қатнасықлардан келип шығатуғын келиспеўшиликлер экономикалық судлар тәрепинен көрип шығылады.

Итибарыңызды суд әмелиятында көрилген бир келиспеўшиликке қаратпақшыман.

Атап айтқанда, “ММ” жеке исбилермен (буннан кейин текстте даўагер деп жүритиледи), «ПП» акционерлик жәмийети (буннан кейин текстте жуўапкер деп жүритиледи)нен 175 750 000 сом тийкарғы қарызы, төлеген мәмлекетлик бажы ҳәм почта қәрежетин өндириўди сораған.

Истеги ҳүжжетлерден анықланыўынша, тәреплер орталарында 137 401 000 сомлық 2024-жыл  9-апрель күни 1-санлы ҳәм 38 379 000 сомлық 2024-жыл 30-апрель күни 2-санлы алды-сатты шәртнамалары дүзилген.

Шәртнамаға тийкар даўагер тәрепинен жәми 175 750 000 сомлық жуўапкерге жеткерилип ҳәм орнатылып берилгенлиги истеги 2024-жыл 24-апрель күнги 1-санлы акт ҳәм басқа да ҳүжжетлер менен толық тастыйықланады.

Атап өтилген шәртнамалардың 3.2-бәндине көре, жуўапкер 50 пайыз муғдарында болған биринши төлемди 30 (отыз) календарь күн ишинде даўагердиң есап-бетине өткериў жолы менен әмелге асырыўы, ал қалған 50 пайыз бөлегин биринши төлемди әмелге асырғаннан кейин 30 (отыз) календарь күн ишинде толық төлеп бериў белгиленген.

Буннан тысқары, жуўапкер усы қарыздарлықты 2024-жыл 10-июнь күнине шекем төлеп беретуғынлығы ҳаққында 2024-жыл 29-май күнги 1-санлы кепиллик хатын ҳәм берген. Бирақ, соған карамастан қарыздарлық суммасын төлеў бойынша даўагердиң талаплары жуўапкер тәрепинен итибарсыз қалдырылған.

Нәтийжеде даўагер тәрепинен жуўапкерге қарыздарлық суммасын өндириў ҳаққында даўа арзасы менен судқа мүрәжат етилген.

Судтың шешиў қарары менен жуўапкерден даўагердиң пайдасына бар қарыздарлық суммалары өндирип берилип, даўагер исбилерменниң мәпи суд жолы менен исенимли қорғалды.

Жуўапкер шәртнамалық миннетлемесин орынламағаны ақыбетинде даўагер пайдасына тийкарғы қарыздан тысқары, исти судта көриўге байланыслы суд қәрежетлерин де төлеўге мәжбүр болды.

Ең тийкарғысы болса, тәреплер арасындағы турақлы бирге ислесиўге зыян тийди, өз-ара исеним жоғалды.

Өйткени, Пуқаралық кодексиниң 9-статьясында пуқаралық ҳуқықларын әмелге асырыў басқа шахслардың ҳуқықларын ҳәм нызам менен қорғалатуғын мәплерин бузбаўы шәрт екенлиги, пуқаралық ҳуқықый қатнасықларының қатнасыўшылары ҳадал, ақылға сай ҳәм әдиллик пенен ҳәрекет етиўи, пуқаралар ҳәм юридикалық шахслар өз ҳуқықларын әмелге асырыўда жәмиеттиң руўхый принциплери ҳәм әдеп-икрамлылық нормаларын ҳүрмет етиўи, исбилерменлер болса – ис этикасы қағыйдаларына да әмел етиўи керек екенлиги нәзерде тутылған.

Жуўмақ орнында атап өтиў керек, нызам талаплары тийкарында дүзилген шәртнама бойынша алынған миннетлеме орынланыўы шәрт. Миннетлемениң өз ўақтында, толық ҳәм сапалы түрде орынланыўы өз-ара исенимди беккемлеўде, бирге ислесиўдиң узақ мүддет даўам етиўинде ҳәм сол арқалы өз исбилерменлик жумысының раўажланыўы ҳәм кеңейиўинде әҳмиетли фактор болып есапланады.

Гүлмира АРЗИЕВА, 

Нөкис районлар аралық экономикалық судының судьясы

ЭКОНОМИКАЛЫҚ СУДЛАРДА БУЙРЫҚ ТӘРТИБИНДЕ ИС ЖҮРИТИЎ ТИЙКАРЛАРЫ  

Өзбекстан Республикасы Экономикалық процессуаллық кодексиниң 5-статьясына тийкар, экономикалық судлар шешиўши қарар, уйғарыў, қарар, суд буйрығы түриндеги суд ҳүжжетлерин қабыл етеди.

Кредитордың сөзсиз талапларына байланыслы арзаны көрип шығыў нәтийжелери бойынша суд тәрепинен суд буйрығы шығарылады.

Буйрық тәртибинде ис жүргизиў, айрықша категориядағы ислер бойынша ҳәм усы Өзбекстан Республикасы Экономикалық процессуаллық кодексинде нәзерде тутылған басқа да жағдайларда – арза түринде әмелге асырылады.

Суд буйрығы:

-салық қарызын өндириўди юридикалық шахслардың ҳәм пуқаралардың мүлкине қаратыў ҳаққында талап билдирилген болса;

-коммуналлық хызметлер ҳәм байланыс хызметлери төлеми бойынша қарыздарлықты өндириў ҳаққында тастыйықлаўшы ҳүжжетлерге тийкарланған талап билдирилген болса;

-ҳүжжетлер тийкарында тән алынған дебиторлық қарызды өндириў ҳаққында талап билдирилген болса;

-талап төленбеген, аксептленбеген ҳәм аксептке сәне қойылмаған вексель нотариус тәрепинен протест келтирилиўине тийкарланған болса;

-жазба келисим бар болған жағдайда, өндириўди қарыздардың миннетлемелери орынланыўының тәмийнаты болған мүлкке қаратыў ҳаққында талап билдирилген жағдайларда берилиўи.

Суд буйрығын бериў ҳаққындағы арза судқа жазба түрде, судлаўға тийислиликтиң улыўма қағыйдалары бойынша бериледи. Ол кредитор яки ониң ўәкили тәрепинен имзаланады.

Суд буйрығын бериў ҳаққындағы арзада:

-арза берилип атырған судтың аты;

-кредитордың, қарыздардың аты (фамилиясы, исми, әкесиниң аты), жайласқан жери (почта мәнзили) яки жасаў орны;

-кредитордың нызамшылыққа тийкарланған талабы;

-талапқа тийкар болған жағдайлар ҳәм оларды тастыйықлаўшы дәлиллер;

-өндирилетуғын сумманың есап-санағы, өндириў қарыздардың миннетлемелери орынланыўының тәмийнаты сыпатында турған көшпели мүлкке қаратылған жағдайда болса, өндирилип атырған көшпели мүлктиң характеристикасы ҳәм төленбеген төлемлер суммасының есап-санағы;

-өндирилип атырған қарыздарлық жүзеге келген дәўир;

-қосымша қылынып атырған ҳүжжетлердиң дизими көрсетилиўи керек.

Кредитор суд буйрығын бериў ҳаққында арза бергенинде қарыздарға усы арзаның көширме нусқасын тапсырыўы шәрт.

Суд буйрығын бериў ҳаққындағы арзаға мәмлекетлик бажы ҳәм почта қәрежетлери белгиленген тәртипте ҳәм муғдарда төленгенлигин, суд буйрығын бериў ҳаққындағы арзаның көширме нусқасы қарыздарға тапсырылғанлығын, ҳәм талапқа тийкар болған жағдайларды тастыйықлаўшы ҳүжжетлер қосымша етилиўи лазым.

Коммуналлық хызметлер ушын ҳақы төлеў бойынша қарыздарлықты өндириў ҳаққында талаплар билдирилгенинде суд буйрығын бериў ҳаққындағы арзаға тутыныўшы менен дүзилген шәртнаманың, қарыздар тән алған қарыз жүзеге келген дәўир көрсетилген қарыз есабының, пеня есапланыўы ҳаққындағы ҳәм тутыныўшыны тийисли коммуникация тармақларынан үзиў ҳаққында ескертиў көрсетилген қарызды өндириў ҳаққындағы талабының, тутыныўшыны тийисли коммуникация тармақларынан үзиў ҳаққындағы ямаса жеткерип бериўди технологиялық ямаса авария резерви дәрежесине шеклеў ҳаққындағы акттиң көширме нусқалари қосымша етилиўи лазым.

Алишер АЯПОВ,

Қарақалпақстан Республикасы судының судьясы

ҚАРАҚАЛПАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ СУДЛАРЫ ТАРИЙХЫ ҲАҚҚЫНДА

 Ҳәзирги Қарақалпақстан Республикасы аймағында әййемги заманлардан берли адамзат жасап келгенлиги, олар өзлериниң раўажланыў басқышларында ҳәр қыйлы  мәмлекетлик дүзилмелерге бириккени яки қайсыдур мәмлекеттиң қурамына киргенлиги бизге тарийхтан мәлим. Сол тийкарда бизиң журтымызда мәмлекетшилик белгилери пайда болғаннан баслап бул жерде әдил судлаўды әмелге асырыў функцияларын атқарыўшы шахслар, жәмийетте әдилликти тәмийинлеўши уйымлар бар болған, деп айтыўымызға болады.

Усы көз-қарастан қарағанда Қарақалпақстан судларының тарийхы узақ өтмишке барып тақалады ҳәм бүгинги күнге шекем өзиниң бир неше раўажланыў басқышларынан өтип келген.

Тарийхый дереклерге қарағанда Қарақалпақстан аймағында судлардың еки түри болған. Олар үрип-әдет нормалары тийкарында ис алып барыўшы бий судлары ҳәм шәрият нормалары тийкарында судлаўшы қазы судлары.

Мәлим болғанындай, қарақалпақларда ҳәр бир урыўды бийлер басқарып, олар өзиниң урыўын басқарыў менен бирге оның жәнжелли мәселелерин шешкен. Бундай мәселелерде өзинен алдыңғы бийлердиң қарарлары (бийликлери) ҳәм урыўдың өзиниң үрип-әдетлери бойынша ис алып барған.

Бизиң аймағымызға ислам дини кирип келиўи менен жоқары мағлыўматлы мусылман ҳуқықтаныўшыларынан абырайлы шахслар қазы лаўазымына тайынланып, олар шәрият нормалары тийкарында суд ислерин жүргизген. Қазы судлары совет ҳүкимети орнатылғаннан соң сапластырылып, кейин бираз ўақытқа қайта тикленген. Бирақ олардың алдыңғы ўәкилликлери жылдан-жылға шекленип, саны қысқарып барған ҳәмде XX-әсирдиң 20-жылларының ақырына келип олар өз искерлигин биротала тоқтатқан.

Қарақалпақстан Республикасы Орайлық мәмлекетлик архивинде сақланып атырған ҳүжжетлерге қарағанда, Қарақалпақстан автономиялық областы шөлкемлестирилиўи дәўиринде 1924-жыл 24-ноябрьде Қарақалпақстан автономиялық областлық суды дүзилген ҳәмде оның биринши баслығы етип Әбдижалил Исметуллаев сайланған.

1932-жылы 20-мартта Қарақалпақстан автономиялық республикасы (ҚҚАССР) дүзилиўи байланыслы Қарақалпақстан автономиялық областлық суды Бас суд деп қайта шөлкемлестирилген ҳәмде оның сол дәўирдеги басшысы елимизге белгили болған тарийхый шахс Жумагүл Сейтова болған.

1936-жылы Қарақалпақстан АССР Өзбекстан ССР қурамына киргизилиўи мүнәсибети менен елимиздиң суд системасында да өзгерислер жүз берди. Қарақалпақстан АССР Жоқарғы суды дүзилип, оның ағзаларын  Қарақалпақстан Республика Жоқарғы Совети тәрепинен бес жылға сайлаў тәртиби белгиленди. Қарақалпақстан АССР Жоқарғы суды өз ўәкилликлери шеңберинде оғада қәўипли жынаятлар, мәмлекетке қарсы жынаятлар, лаўазымлы шахсларға қарсы жынаятлар, мәмлекетлик мүлкти талан-тараж қылыў ҳәм өзлестириў жынаятлары менен байланыслы ислерди көрип шыққан. Соның менен бирге, Жоқарғы суд қурамалы категориядағы пуқаралық ислерди де көрген.

Қарақалпақстанда дәслеп 9 участка халық судлары, 1939-1940 жыллары 12 районлық халық судлары, 1950-жылы 14 районлық ҳәм 3 қалалық участкаларда халық судлары өз искерлигин жүргизген.

1970-жыллардан баслап Қарақалпақстан АССР халық судлары ҳәр жылы үлкен көлемде жынаят ҳәм пуқаралық ислерин көрип шыққан,  жылдан жылға судьялардың ис сыпаты жақсыланып барған. 1970-жылы Қарақалпақстанда 13 районлық ҳәм 1 қалалық (Нөкис) халық судларында жәми 16 судья жумыс алып барған. 1976-жылы жаңа районлардың шөлкемлестирилиўи мүнәсебети менен Қарақалпақстанда жәми 19 районлық (қалалық) халық судлары әдил судлаўды әмелге асырған. 1974-жылғы сайлаўларда халық судларына жәми 1300, 1979-жылы болса 1650 халық мәсләҳәтшилери сайланған.

Архив мағлыўматларына қарағанда, 1924-1929-жылларда  Ә.Исметуллаев, Қ.Аймурзаев, М.Баймешин, К.Аллабергенов Т.Напесов Қарақалпақстан автономиялық областлық судының баслығы лаўазымында, 1929-1937 жыллары Х.Темирханов, Ж.Сейтова, П.Алланазаров Қарақалпақстан Бас (Жоқарғы) судының баслығы лаўазымында, 1939-1991 жыллары Г.Дудиев, Х.Абутов, К.Пиржанов, А.Джиемуратов, К.Джарманов, Е.Утамбетов, А.Абиллаев, С.Уразов, Т.Кобланов, К.Аллашева ҳәм Ж.Садықов Қарақалпақстан АССР Жоқарғы судының баслығы лаўазымында ислеген.

Мәмлекетимиз ғәрезсизликке ерискенинен кейин 1993-жыл 9-апрельдеги Қарақалпақстан Республикасының Конституциясына тийкар мәмлекетлик ҳәкимият нызам шығарыўшы, атқарыўшы ҳәм суд ҳәкимиятына бөлиниўи белгилеп қойылды. Конституцияда инсан ҳуқық ҳәм еркинликлери, нызамлы мәплери биринши орынға қойылып, оларды қорғаўда суд ҳәкимияты әҳмийетли орын ийеледи.

1991-2000 жыллар ғәрезсиз мәмлекетимиздиң жаңа суд системасы қәлиплесиўи дәўири болып, бул жылларда Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы суды менен бирге 15 районлық ҳәм 2 қалалық судлар жынаят ҳәм пуқаралық ислерди көрген. Сондай-ақ, 1993-жылдан баслап Мәмлекетлик арбитраждың негизинде юридикалық шахслардың хожалық (экономикалық) тартысларын көрип шығыўшы Қарақалпақстан Республикасы хожалық суды өз жумысын баслаған.

Ғәрезсизликтиң дәслепки жылларында Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы судын Ж.Садықов, соң П.Айтниязов басқарған болса, В.Вишняков ҳәм А.Нуржановлар Қарақалпақстан Республикасы хожалық судының дәслепки басшылары болды.

2001-2017 жылларда елимиздеги судлардың қәнигелесиўи дәўири болды. Атап айтқанда, 2001 жылдан баслап улыўма юрисдикция судлары жынаят ҳәм пуқаралық ислери бойынша судлар болып екиге бөлинди. Соған көре, “Судлар ҳаққында”ғы нызамға киргизилген өзгерис ҳәм қосымшаларға тийкар Қарақалпақстан Республикасы жынаят ислери бойынша Жоқарғы суды ҳәмде Қарақалпақстан Республикасы пуқаралық ислери бойынша Жоқарғы суды, 4 районлараралық пуқаралық ислери бойынша судлар,         15 районлық ҳәм 2 қалалық жынаят ислери бойынша судлар шөлкемлестирилди.

Ал, 2017-жыл 1-июньнан баслап ғалабалық-ҳуқықый қатнасықлардан келип шығатуғын ҳәкимшилик даўларды көрип шығыўға ўәкилликли болған Қарақалпақстан Республикасы ҳәкимшилик суды ҳәм районлық (қалалық) ҳәқимшилик судлары әдил судлаўды әмелге асыра баслады.

Ақырғы жылларда мәмлекетимиздеги барлық тараўларда әмелге асырылып атырған кеӊ көлемли реформалар қатарында суд-ҳуқық системасындағы реформаларды атап өтиў орынлы. Бул тараўдағы үлкен жаңалықлардың бири 2021-жылы жүз берди ҳәм сол жылдан баслап Қарақалпақстан Республикасы пуқаралық ислери бойынша, жынаят ислери бойынша ҳәм экономикалық судлардыӊ негизинде судьялардыӊ қәнигелесиўин сақлап қалған ҳалда ҳәм суд ислерин жүргизиў түрлери бойынша өз алдына судлаў коллегиялары шөлкемлестирилген ҳалда Қарақалпақстан Республикасы суды дүзилди.

Сондай-ақ, ҳәкимшилик ҳуқықбузарлыққа байланыслы ислерди жынаят ислери бойынша судларға өткериў арқалы ҳәкимшилик судлардыӊ ис жүклемеси азайды ҳәм соған байланыслы 16 районлық (қалалық) ҳәкимшилик судлардың негизинде Нөкис районлараралық ҳәкимшилик суды дүзилди.

Солай етип, бүгинги күнде Қарақалпақстан Республикасында суд системасы Қарақалпақстан Республикасы суды, Қарақалпақстан Республикасы ҳәкимшилик суды, 17 жынаят ислери бойынша районлық (қалалық) судлар, 5 пуқаралық ислери бойынша районлараралық (районлық) судлар, 4 районлараралық экономикалық судлар ҳәм 1 районлараралық ҳәкимшилик судтан ибарат.

Жоқарыда келтирип өтилген мағлыўматларды толықтырып, жәмлеген ҳалда кең жәмәәтшиликке жеткизиў мақсетинде жақында Қарақалпақстан Республикасы судларында ҳәзирги күнде ислеп атырған судьялардың ҳәм нураний устаз судьялардың басламасы менен Қарақалпақстан судларының тарийхы ҳаққындағы китап баспадан шығарылды.

“Қарақалпақстан Республикасы судлары: тарийх ҳәм бүгин” атамасында шығарылған китапта биринши мәртебе Қарақалпақстан судларының ҳәзирги ўақытқа шекемги дәўирдеги тарийхы сәўлелендирилип, усы дәўирде суд системасында ислеген шахслар туўралы мағлыўматлар жазылды. Сол себепли де бул китап барлық судьялар, суд ҳәм басқа ҳуқық қорғаў уйымларының хызметкерлери, ҳуқықтаныўшылар, тарийхшылар ҳәм кең жәмийетшилик ушын Қарақалпақстан судларының тарийхы ҳәм бүгинги күни ҳаққында пайдалы дерек бола алады.

Камал ТАРИХОВ,

Қарақалпақстан Республикасы судының баслығы 

САНЛЫ ДӘЛИЙЛЛЕР МЕНЕН ИСЛЕСИЎ СИСТЕМАСЫ ЖЕТИЛИСТИРИЛЕДИ

Соңғы жылларда мәмлекетимизде инсанның өз нызамлы мәплерин қорғаў ушын тең имканиятлар жаратыў, истиң ҳақыйқый жағдайларын ҳәр тәреплеме, толық ҳәм қалыс анықлаўға байланыслы нызам талапларына сөзсиз әмел етиў, тәреплердиң тартысыў ҳәм тең ҳуқықлылығы принциплерин турмысқа енгизиў арқалы инсан ҳуқық ҳәм еркинликлерин нәтийжели қорғаў бойынша кең көлемли жумыслар әмелге асырылмақта.

Соның менен бирге, жәмийет турмысының түрли тараўларында жедел санластырыў, адамлардың мәлимлеме-коммуникация технологияларынан пайдаланған ҳалда еледе көбирек бирге ислесиўи ҳәм усының ақыбетинде жынаятлар ислениўи, санлы орталықта пуқаралар ҳәм шөлкемлердиң ҳуқықлары, нызамлы мәплериниң бузылыў жағдайларының кең тарқалыўы санлы дәлийллердиң институционалластырылыўын ҳәм олар менен байланыслы ислерди әмелге асырыўдың ҳуқықый тийкарынларын беккемлеўди талап етпекте.

Президентимиз тәрепинен 2024-жылдың 21-ноябрь сәнесинде имзаланған ӨРН-1003-санлы Нызамы менен Өзбекстан Республикасының айырым нызам ҳүжжетлерине санлы дәлийллер менен ислесиў системасын жетилистиристириўге қаратылған өзгерис ҳәм қосымшалар киргизилди.

Усы өзгерислерге көре, электрон мағлыўматлар электрон қурылмалардан ҳәм мәлимлеме системаларынан, сондай-ақ мәлимлеме технологияларынан пайдаланған ҳалда жаратылатуғын, ислеў берилетуғын ҳәм сақланатуғын мағлыўматлардан ибарат.

Ис ушын әҳмийетке ийе болған жағдайлар ҳаққындағы мағлыўматлар бар болған электрон мағлыўматлар, атап айтқанда, электрон көринисиндеги файллар, аудио-видеожазыўлар, Интернет жәҳән мәлимлеме тармағында сақланған мағлыўматлар санлы дәлийллер болып есапланады.

Киргизилген өзгерислерди алдын бундай дәлийллер болмаған деп түсинбеў керек. Илгери де бундай дәлийллер болған, текғана мүлкий ҳәм жазба дәлийл сыпатында баҳаланған. Енди санлы дәлийллерди дәлийллердиң айрықша түри сыпатында киргизилиўи ҳәм олар ушын айрықша қағыйдалардың белгилениўи әдил судлаўды әмелге асырыўда әҳмийетли роль ойнайды.

Дәўлетбай РАЗОВ,

Қаракалпақстан Республикасы судының судьясы

БАС НЫЗАМЫМЫЗ – ПӘРАЎАН ТУРМЫСЫМЫЗ ТИЙКАРЫ

Әжинияз атындағы Нөкис мәмлекетлик педагогикалық институтында 8-декабрь – Өзбекстан Республикасы Конституциясы қабыл етилгенлигине 32 жыл толыўы мүнәсибети менен салтанатлы илаж болып өтти.

Өзбекстан ҳәм Қарақалпақстан Республикаларының мәмлекетлик гимнлери менен басланған илажды институт ректоры ўазыйпасын ўақытша атқарыўшысы Қ.Қодиров басқарып барды.

Салтанатлы илажға Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесиниң Нызамлылық, суд-ҳуқық ҳәм коррупцияға қарсы гүресиў мәселелери комитетиниң баслығы А.Атажанов, Қарақалпақстан Республикасы Ҳәкимшилик судының баслығы Ә.Нурлипесов, Қарақалпақстан Республикасы прокуратурасының бөлим баслығы Д.Елмуратов, профессор-оқытыўшылар ҳәм студентлер қатнасты.

Илажда атап өтилгениндей, тийкарғы нызамымыз өзиниң терең ойланған принциплери ҳәм қағыйдалары менен ажыралып, елимиздиң тәғдирин, ҳәр бир инсанның ҳуқықлары менен еркинликлерин белгилеўде әҳмийетли ҳүжжет болып есапланады.

1992-жылы 8-декабрь күни ғәрезсиз Өзбекстанның Конституциясы қабыл етилди. Конституцияны ислеп шығыўда нызамшылықтағы алдынғы сырт ел тәжирийбелери менен биргеликте халқымыздың көп әсирлик менталитети, жасаў шараяты, ата-бабалардан мийрас болып киятырған үрп-әдетлери де басшылыққа алынды.

Конституцияда тийкарғы итибар инсан ҳәм оның ҳуқықлары және еркинликлери, яғный Өзбекстан Республикасының ҳәр бир пуқарасына жеке ҳуқық ҳәм еркинликлер, сиясий ҳәм социаллық-экономикалық ҳуқықлардың кепилликлери тәмийинленди.

Елимизде нызам үстинлигин тәмийинлеў арқалы пуқаралық жәмийетин қурыў, буның ушын халқымыздың ҳуқықый мәдениятын арттырыў, халқымыздың бүгинги өмирден разы болып жасаўы ушын оларға мүнәсип турмыс шараятларын жаратып бериў бағдарында соңғы жыллардағы алып барылып атырған жумыслар айрықша атап өтилди.

Тийкарғы нызамымызда келешек әўладлардың билим алыўы, кәсип маманы болыўы, озық-ойлы, терең пикирлейтуғын, жетик инсан болып жетилисиўи ушын зәрүр болған принциплер ҳәм қағыйдалар белгилеп берилген. Соңғы жыллары жоқары билимлендириў системасына қаратылып атырған итибар ҳәм ғамқорлықлар усы мақсетлерге ерисиў ушын хызмет етеди. Қарақалпақстанда жоқары оқыў орынларының саны соңғы бес жылдың ишинде он екиге жеткенлиги, олардың материаллық-техникалық базасының жетилистириўи, қабыллаў квоталары санының көбейтилиўи, әсиресе, быйылғы жылы Қарақалпақстан жасларын ҳәр тәреплеме қоллап-қуўатлаў мақсетинде қосымша грант орынларының берилгенлиги Конституцияда белгиленген нормалардың әмелдеги көринислери болып табылады.

Усындай имканиятлар нәтийжесинде елимиз жаслары илим, билимлендириў, мәденият, спорт ҳәм турмыстың басқа да салаларында үлкен табысларды қолға киргизип келмекте.

Илаж даўамында институттың миллий идея, руўхыйлық тийкарлары ҳәм ҳуқық тәлими кафедрасының үлкен оқытыўшысы Б.Арзиева, магистрант М.Камалов Өзбекстан Республикасы Конституциясының қабыл етилиў тарийхы, киргизилген өзгерислер, соның ишинде, 2023-жыл 30-апрель күнги улыўма халықлық референдум тийкарында Бас Нызамымыздың жаңа редакцияда қабыл етилгенлиги, ондағы белгиленген нормалардың бүгинги күндеги турмысымыздағы әҳмийети ҳаққында баянатлар жасады.

КОНСТИТУЦИЯДАҒЫ ТИЙКАРҒЫ ПРИНЦИПЛЕР – ЖЕТИСКЕНЛИКЛЕРИМИЗ ТИЙКАРЫ

БАЛАЛАРҒА ҚАРАТА ЗОРЛЫҚТЫҢ КӨБЕЙИЎ СЕБЕПЛЕРИ

Мәмлекетимиз басшысының басшылығында басланған реформалар көплеген тараўлар сыяқлы балалардың ҳуқықлары менен нызамлы мәплерин қорғаў тараўында түптен өзгерислерди баслап берди, жаңаланған Бас нызамымызда бала ҳуқықларының кепилликлерине айрықша итибар берилген.

Мине, усындай реформалардың орынланыўында бүгин глобалласыў дәўиринде ерк-ықрары күшли, еркин көзқарасқа ийе, саламат ҳәм ҳәр тәреплеме бәркамал әўладты қәлиплестириў, балаларды зорлықтың барлық түрлеринен қорғаў ҳүкимет алдында турған әҳмийетли ўазыйпалар болып есапланады. Тилекке қарсы, балаларға зорлық жәмийеттеги аўыр машқалалардан бири болып қалмақта. БМШ Балалар қоры (ЮНИСЕФ) мағлыўматларына көре, дүньяда 2 жастан 14 жасқа шекемги ҳәр 10 баладан 6 бала ҳәр күни физикалық зорлыққа ушырайды.

Туўры, балалардың ҳуқықларын беккемлеў, мәплерин тәмийинлеў мәселелери, әсиресе, зорлыққа жол қоймаслық бойынша жүдә үлкен жумыслар әмелге асырылмақта. Деген менен, мәмлекетимизде ақырғы үш жылда еки мыңнан аслам шахс

ата-аналық ҳуқықынан айырылғаны жәмийетимизге ҳеш қандай туўра келмейтуғын жағдай.

Тийкарынан балаларға қарата зорлықтың себеплерин төмендегише келтириўмиз мүмкин:

Шаңарақтағы мәселелер: Балаларға қарата зорлықтың  тийкарғы себеплеринен бири шаңарақтағы мәселелер болып табылады. Шаңарақтағы зорлықшы қатнаслар, ажрасыў жағдайлары, ямаса экономикалық мәселелер балаларға тәсир көрсетиўи мүмкин. Ата-аналар арасындағы келиспеўшиликлер яғный агрессивлық балалардың психологиясина зыян жеткизиўи мүмкин.

Мақсетсиз тәрбия: Балаларға қарата тәрбияның жетиспеўшилиги ямаса агрессив, қатаң ҳәм ашықтан-ашық басымларға тийкарланған тәрбия усыллары, олардың сезими раўажланыўына унамсыз тәсир көрсетеди.

Интернет ҳәм медиадағы зорлық: Заманагөй технологиялар, интернет ҳәм телевидения арқалы берилип атырған программалардағы зорлық элементлери балалардың психологиясын жаманластырыўы, оларды агрессив болыўна үндеўи мүмкин.

Экономикалық және социал тәртипсизликлер: Жаслар арасындағы жумыссызлық, төмен дәраматлар, социал ҳәм мәдений шәраятлар балалардың социал мәселелерге дус келиўин ҳәм зорлыққа жол қойыўын жүзеге келтиреди.

Мәмлекетимизде балаларды ҳәр қандай зорлық, итибарсызлық, жаўызлық, қорлаў ҳәм эксплуатация етиўден қорғаўға айрықша итибар қаратылмақта. Мәжбүрий балалар мийнетинен пайдаланыў қадаған етилген.

Балаларға байланыслы аяўсыз қатнасықты кеширип болмайды, бундай жағдайларға нызамлы жаза түрлери күшейтирилмекте.

Конституциямыздың 77-статьясында “Ата-аналар ҳәм олардың орнын басыўшы шахслар өзиниң перзентлерин ержеткенге шекем бағыў, олардың тәрбиясы, билим алыўы, саламатлығы, толық ҳәм ҳәр тәреплеме камалға келиўинде ғамқорлық етиўге миннетли” деп белгиленген.

Бул процессте жәмийетшилик, атап айтқанда, мәмлекетлик емес коммерциялық емес шөлкемлер, ғалаба хабар қураллары ўәкиллери де белсене қатнасып атырғаны жақсы нәтийже бермекте.

Бирақ нызамшылықты және де беккемлеў, зорлыққа нызамлы тосық қойыўдың әҳмийети болса жүдә үлкен.

Өзбекстан Республикасы Президенти усы жылы 14-ноябрь күни узақ күтилген «Балаларды барлық түрдеги зорлықлартан қорғаў ҳаққында»ғы нызамға қол қойды.

Бул нызам балаларды зорлықтың барлық түрлеринен қорғаў бойынша бир пүтин, беккем ҳәм исенимли система жаратылыўына хызмет етеди.

Балаларды зорлықтан қорғаў илажлары: Нызам балаларды зорлықлықтың барлық формаларынан қорғаў бойынша улыўмалық ҳəм индивидуал илажларды белгилеп береди.

Улыўма илажларға балалар ушын қаўипсиз орталық жаратыў, зорлық факторларының алдын алыў ҳəм сапластырыў, шаңарақларды қоллап-қуўатлаў, балалар ҳуқықлары туўрысында хабарлықларды асырыў ҳəм оларды бузғанлық ушын жуўапкерлик мəселелери киреди.

Индивидуал илажлар:

• қорғаў ордерин бериў;
• зорлықтан жəбирленген ҳәм жəне оның жүз етилиўи қəўипи астында болған балаларға ҳуқықый, экономикалық, социал, психикалық, медициналық жəрдем көрсетиў;
• зорлықтан жəбирленген ҳәм жəне оның жүз бериў қəўипи астында болған балалар шаңарақларын беккемлеў ҳəм қоллап-қуўатлаў;
• зорлықтан жəбир көрген ямаса зорлық жүз бериў қəўипи астында болған баланы, оның турмысы ямаса саламатлығына тиккелей қəуип туўылғанда, ата-анасынан (олардан биринен) ямаса қəўендерлеринен алып қойыў;
• денсаўлығы, шаңарақ, жаслар ҳəм әдеп-икрамлығына қарсы жынаятлар ислеген шахслардың ҳуқықларын шеклеў.

Ҳәр қашан, нызамлар жақсы қабыл етиледи, халықаралық стандартларға жуўап береди, миллий мәплеримизге сәйкес келеди, деп айтамыз бирақ олардың әмелияты – ең тийкарғы жумыс. Оның ушын нызам қабыл етилгеннен соң, әлбетте машқалаға көзқарасты өзгертиў керек.  Соны ислесиўимиз керек болады, ҳәр қандай зорлықтың алдын алыў ҳәм дәрҳәл сапластырыў лазым. Тийисли уйым хызметкерлери де нызамды алып, мәҳәллелерде тыныш емес шаңарақлар арасында, мектеплерде, мектепке шекемги билимлендириў мәкемелеринде, улыўма алғанда, жаслар, ата-аналар арасында үгит-нәсият жумысларын нәтийжели шөлкемлестириў, онда, шаңарақлар, балалар менен ислесиўши структуралар максимал дәрежеде қамтып алыныўына итибар қаратыў керек. Бул бойынша медиа имканиятларын нәтийжели алып барыў мақсетке муўапық.

Гулмира АРЗИЕВА,
Нөкис районлар аралық экономикалық суды судьясы