29Dec Жаңалықлар

СУДЛАРДЫҢ ҲАҚЫЙҚЫЙ ҒӘРЕЗСИЗЛИГИН ТӘМИЙИНЛЕЎ – ӘДИЛ СУДЛАЎ САПАСЫН АРТТЫРЫЎДЫҢ ӘҲМИЙЕТЛИ ФАКТОРЫ

 

Бүгинги күнде дүньяда глобал қәўип-қәтерлер трансформацияланып атырған оғада қурамалы шараятта ҳәр бир мәмлекет алдында, биринши нәўбетте, пуқаралардың ҳуқықлары менен нызамлы мәплерин исенимли қорғаў, инсан ушын мүнәсип ҳәм абадан турмыс кешириў шараятларын жаратыў ўазыйпасы турыпты. Бул стратегиялық әҳмийетли мақсетлерге ерисиўде инсан ҳуқықлары менен еркинликлерин қорғаўды өзиниң тийкарғы ўазыйпасы етип белгилеген мәмлекетлик ҳәкимияттың бийғәрез тармағы – суд ҳәкимияты айрықша әҳмийетке ийе.

 

Әлбетте, судлар искерлигиниң нәтийжелилиги ҳәм әдил судлаўдың сапасы көп жағынан суд ҳәкимиятының ҳақыйқый ғәрезсизлигине тиккелей байланыслы. Сонлықтанда, халықаралық-ҳуқықый ҳүжжетлерде де суд ҳәкимияты ғәрезсизлигин тәмийинлеўге байланыслы анық кепилликлер белгиленген. Атап айтқанда, БМШ тәрепинен 1985-жылы қабыл етилген Суд ҳәкимияты ғәрезсизлигиниң тийкарғы принциплериниң 1-бәнтине муўапық, суд ҳәкимияты ғәрезсизлиги мәмлекет тәрепинен кепилленеди ҳәм мәмлекеттиң Конституциясы ямаса нызамларында беккемленеди.

 

Усы тийкарда, судлардың ҳақыйқый ғәрезсизлигин тәмийинлеў Өзбекстан Республикасында мәмлекетлик сиясат дәрежесине көтерилген. Ҳүрметли Президентимиз Шавкат Мирзиёевтиң атап өткениндей, «судлардың жумысына ҳәр қандай араласыў әдил судлаўға көлеңке салыў есапланады. Бул бойынша ҳәм сораў, ҳәм жуўапкершилик қатты болады.»

 

Мәмлекетимиздиң миллий ҳуқық системасында суд ҳәкимияты ғәрезсизлиги айрықша кепилленген. Атап айтқанда, Өзбекстан Республикасы Конституциясының 136-статьясында судьялар ғәрезсиз екенлиги, тек ғана нызамға бойсыныўы, судьяның әдил судлаўды әмелге асырыў искерлигине ҳәш қандай араласыўға жол қойылмайтуғыны ҳәм бундай араласыў нызамға муўапық жуўапкершиликке себеп болатуғыны қатаң белгилеп қойылған.

Бул конституциялық қағыйдалар нызамларымызда және де толық беккемленген. Мәселен, «Судлар ҳаққында»ғы Нызамның 67-статьясына бола, судьялардың бийғәрезлиги төмендеги кепилликлер арқалы тәмийинленеди:
судьяларды нызамда белгиленген тәртипте сайлаў, тайынлаў ҳәм азат етиў;

судьялардың қол қатылмаслығы;

әдил судлаўды әмелге асырыўда қатаң процессуаллық тәртиплерге әмел етилиўи;

қарар қабыл етиўде судьялар мәсләҳәтиниң сыр сақланыўы ҳәм де оны жәриялаўды талап етиўдиң қадаған етилиўи;

судқа ҳүрметсизлик етиў ямаса белгили бир ислерди шешиўге араласқанлық, судьялардың қол қатылмаслығын бузғанлық ушын жуўапкершилик белгилениўи;

судьяларға мәмлекет есабынан олардың жоқары статусына мүнәсип материаллық ҳәм социаллық тәмийнат жаратылыўы.

 

Нызам нормаларының талаплары бузылған жағдайда, нызамшылықта тийисли жуўапкершилик шаралары нәзерде тутылған. Атап айтқанда, судқа ҳүрметсизлик еткени ушын Өзбекстан Республикасы Ҳәкимшилик жуўапкершилик ҳаққындағы кодекстиң 180-статьясында, тергеў ямаса суд ислерин шешиўге араласқаны ушын болса Жынаят кодексиниң 236-статьясында қатаң жуўапкершилик белгиленген. Бул болса суд ҳәкимияты ғәрезсизлигине байланыслы кепилликлерди және де беккемлейди.

 

Улыўмаластырып айтқанда, суд ҳәкимиятының ғәрезсизлиги – әдил судлаўдың сапасын арттырыўдың ең әҳмийетли кепили болып есапланады. Бул принцип Конституция ҳәм нызамларымызда айрықша беккемлеп қойылған. Суд ҳәкимияты ғәрезсизлигине қарсы қаратылған ҳәр қандай ҳәрекет жәмийетлик қәўипли қылмыс сыпатында баҳаланып, нызам менен жуўапкершиликке себеп болады.

 

Ҳүрметли Президентимиз Шавкат Мирзиёевтиң атап өткениндей, «судлардың ҳақыйқый ғәрезсизлигин тәмийинлеў биз ушын ең тийкарғы ўазыйпа болып есапланады. Әсиресе, суд қайсыдур лаўазымлы шахстың қолы жететуғын уйымға айланып қалыўына улыўма жол қоймаў шәрт.»

 

 

Азат ИМАТОВ,
Қарақалпақстан Республикасы ҳәкимшилик суд судьясы

25Dec Жаңалықлар

БАЛАЛАРДЫ ЗОРЛЫҚТЫҢ БАРЛЫҚ ТҮРЛЕРИНЕН ҚОРҒАЎ – МӘМЛЕКЕТ СИЯСАТЫНЫҢ ТИЙКАРҒЫ БАҒДАРЫ

 

 

Бизге белгили, 2025-жыл 24-декабрь күни Өзбекстан Республикасы Президенти тәрепинен «2026-2030-жылларға мөлшерленген Балаларды зорлықтың барлық түрлеринен қорғаў стратегиясын тастыйықлаў ҳаққында»ғы Пәрман қабыл етилди. Бул ҳүжжет мәмлекетимизде балалардың ҳуқықлары менен мәплерин тәмийинлеў жолында әҳмийетли ҳәм тарийхый қәдем сыпатында тән алынбақта.

 

Бул Пәрман тек ғана рәсмий-ҳуқықый ҳүжжет болып қалмастан, ал ҳәр бир баланың тыныш, саламат ҳәм бахытлы балалыққа болған ҳуқықын тәмийинлеўге қаратылған кең көлемли мәмлекетлик стратегия болып есапланады. Себеби, балалар – жәмийеттиң ең нәзик, ең қорғаўға мүтәж қатламы есапланады.

 

Тилекке қарсы, турмыста балалар ҳәр қыйлы түрдеги зорлыққа дус келиўи мүмкин. Соннан:

-шаңарақтағы қатаңлық ҳәм итибарсызлық,

-мектеп ямаса жәмийетлик орынларда кемситиў ҳәм басым өткериў,

-Интернет мәканындағы кибербуллинг,

-психологиялық ямаса физикалық күш көрсетиў жағдайлары.

 

Бурын да мәмлекетимизде балалар ҳуқықларын қорғаўға қаратылған нызамлар бар еди. Бирақ жаңадан қабыл етилген Пәрман бул машқалаға системалы, комплексли ҳәм узақ мүддетли қатнас жасаўды усыныс етпекте. Яғный, зорлық ақыбетлери менен гүресиў емес, ал оның алдын алыў, қәўипли факторларды сапластырыў стратегияның тийкарғы мақсети сыпатында белгиленген.

 

2026-2030-жылларға мөлшерленген бул стратегияның бас мақсети – балаларды зорлықтың барлық түрлеринен қорғаў, олар ушын қәўипсиз орталық жаратыў және ҳуқықлары менен нызамлы мәплерин толық тәмийинлеўден ибарат.

 

Бул болса төмендегилерди аңлатады:

-ҳәр бир бала өзин қорғалған сезиниўи керек;

-баланың пикири ҳәм даўысы еситилиўи шәрт;

-машқалаға дус келген бала ҳеш қашан жәрдемсиз қалмаўы керек.

 

Стратегияда бир қатар әҳмийетли жаңалықлар ҳәм тийкарғы бағдарлар белгилеп берилген. Соның ишинде, барлық қарарлар қабыл етилиўинде «баланың ең жақсы мәпи» тийкарғы өлшем сыпатында белгиленбекте. Яғный, ҳәр қандай илаж бәринен бурын балаға зыян жеткермеўи, керисинше, оның мәпине хызмет етиўи керек.

 

Пәрманда тек ғана жазалаўшы илажлар емес, ал профилактикаға қаратылған механизмлер де айрықша орын алған. Атап айтқанда:

 

ата-аналардың бала тәрбиясы бойынша ҳуқықый ҳәм психологиялық саўатлылығын арттырыў,

билимлендириў мәкемелеринде психологиялық хызметлерди күшейтиў,

балаларға өз ҳуқықлары ҳәм қорғаў механизмлери ҳаққында түсиник бериўге қаратылған илажлар белгилеп берилген.

 

Сондай-ақ, мәмлекетлик уйымлар арасындағы бирге ислесиў мәселеси де жаңа басқышқа алып шығылмақта. Енди балалар менен байланыслы машқалалар билимлендириў, денсаўлықты сақлаў, ишки ислер, социаллық қорғаў ҳәм суд уйымлары арасында өз-ара аўызбиршилик ҳәм мәлимлеме алмасыў тийкарында шешиледи.

 

Зорлыққа ушыраған ямаса қәўип астындағы балалар кимге мүрәжат етиўин, қай жерден ҳәм қандай жәрдем алыўын билиўи ушын аңсат, исенимли ҳәм нәтийжели қорғаў системаларын енгизиў де стратегияның әҳмийетли бағдарларынан бири есапланады.

 

Жуўмақлап айтқанда, бул Пәрманның орынланыў процесинде баланы тәрбиялаў ҳәм оны қорғаў тек ғана шаңарақтың емес, ал пүткил жәмийеттиң жуўапкершилиги екенлиги және бир мәрте тастыйықланбақта. Мәмлекет бул ҳүжжет арқалы ҳәр бир баланың тәғдирине бийпәрўа емеслигин, оны тыңлаўға, қорғаўға ҳәм ҳәр бир жас өспирим шахс ушын жуўапкершиликти өз мойнына алыўға таяр екенин көрсетпекте.

 

 

Хамра БЕРДИКЛИЧЕВ,

Қарақалпақстан Республикасы судының судьясы

 

23Dec Жаңалықлар

ҲƏКИМШИЛИК СУДЛАРДА ФОТО СУЎРЕТКЕ АЛЫЎ ҲƏМДЕ ВИДЕО ЖАЗЫЎҒА АЛЫЎ ТƏРТИБИ

 

Ɵзбекстан Республикасы Ҳəкимшилик суд ислерин жүритиў ҳаққындағы Кодекстың 143-статьясына муўапық, ҳәкимшилик суд ислерин жүритиў қатнасыўшылары ҳәм суд мәжилиси залында қатнасыўшылар жазба жазыўлар жүргизиў, стенограмма жүргизиў ҳәм даўыс жазып алыў ҳуқықына ийе. Суд мәжилисиниң фото сүўретине, видеожазыўына, сондай-ақ радио ҳәм телевидение арқалы трансляция қылыныўына исти көрип атырған судтың руқсаты менен жол қойылады.

 

Суд додалаўының ашықлығын, судлар искерлигине байланыслы мəлимлеме алыў ҳуқықын əмелге асырылыўының, сондай ақ, судлар тəрепинен усы мəселеге байланыслы нызам ҳүжжетлериниң бирдей қолланылыўын тəмийинлеў мақсетинде Өзбекстан Республикасы Жоқары суды пленумы тəрепинен 2020-жыл 21-февраль күни 4-санлы «Суд додалаўының ашықлығын ҳәм судлардың искерлигине байланыслы мәлимлеме алыў ҳуқықын тәмийинлеў ҳаққында»ғы қарары қабыл етилип, қарардың 14-бəнтине кɵре, нызамға муўапық:

 

а) ашық суд мәжилисин фотосүўретке түсириў, видеожазыўға алыў, сондай-ақ, ғалаба хабар қуралларында трансляция етиўге төмендеги тәртипте жол қойылады:

 

пуқаралық исин көриў ўақтында – суд мәжилисинде басшылық етиўшиниң тәреплердиң разылығы алынғаннан кейин берген руқсаты менен;

 

жынаят, ҳәкимшилик, экономикалық исти ҳәм ҳәкимшилик ҳуқықбузарлық ҳаққындағы исти көриў ўақтында – суд мәжилисинде басшылық етиўшиниң тәреплердиң пикирин тыңлағаннан кейин берген руқсаты менен;

 

б) ашық суд мәжилисинде аудиожазыўды әмелге асырыўға төмендеги тәртипте жол қойылады:

 

пуқаралық исин көриў ўақтында – суд мәжилисинде басшылық етиўшиниң тәреплердиң разылығы алынғаннан кейин берилген руқсаты менен;

 

жынаят иси ҳәм ҳәкимшилик ҳуқықбузарлық ҳаққындағы исти көриў ўақтында – суд мәжилисинде басшылық етиўшиниң тәреплердиң пикирин тыңлағаннан кейин берген руқсаты менен.

 

Судлардың итибары суд мәжилиси залында қатнасып атырғанлар ҳәр қандай ис бойынша еркин түрде жазба жазыўлар жүргизиўи, стенограмма жүргизиўи, экономикалық ис ямаса ҳәкимшилик ҳуқықый қатнасықлардан келип шыққан ис көрилип атырғанда болса, сондай-ақ, аудиожазыў жүргизиўи мүмкин екенлигине қаратыў лазымлығы ҳаққында түсиндирмелер берилген.

 

Процесс қатнасыўшыларының илтимаснамаларын, ғалаба хабар қураллары ўәкиллериниң мүрәжатларын қанаатландырыў ямаса қанаатландырмастан қалдырыў ҳаққында суд орнында уйғарыў шығарады ҳәм суд мәжилисиниң баяннамасына киргизеди.

 

Суд ғалаба хабар қураллары ўәкиллерин тарқатылып атырған хабардың дурыслығы, ҳақыйқатлылығы, қалыслығы ҳәм исенимлилиги ушын жуўапкершилик ҳаққында ескертеди ҳәм бул ҳаққында суд мәжилисиниң баяннамасына жазып қойылады.

 

Суд мәжилисиниң барысын нызамда жол қойылған көринисте жазып алыныўын әмелге асырып атырған шахслардың ҳәрекети суд мәжилиси тәртибине кесент етпеўи керек.

 

Суд мәжилисинде қатнасып атырған ҳәм оның барысын жазып алыў ҳуқықынан пайдаланып атырған шахслар тәрепинен бул ҳуқықтың пайдаланыўы суд мәжилиси тәртибиниң бузылыўы болып табылады. Бундай жағдайда суд айыпдар шахсларға процессуал нызамда нәзерде тутылған тәсир илажларын қолланыўға ҳақылы.

 

 

Жанат АЙМАГАНБЕТОВА,

 Қарақалпақстан Республикасы ҳəкимшилик суды судьясы  

27Nov Жаңалықлар

АТА-АНАЛЫҚ ҲУҚЫҚЫНАН АЙЫРЫЎ ҲӘМ ТИКЛЕЎ ШӘРТЛЕРИ

 

Балалардың ҳуқықлары менен нызамлы мәплерин, соның ишинде, шаңарақлық-ҳуқықый тараўда қорғаў дәрежесин арттырыў мәмлекетимиз сиясатының тийкарғы бағдарларынан бири болып есапланады. Ҳәзирги ўақытта мәмлекетлик шаңарақ сиясаты жәмийет турмысында жүз берип атырған объектив өзгерислер тәсиринде қәлиплеспекте. Республикамыз көлеминде социаллық машқала себеплерин сапластырыў ушын шаңарақларды қоллап-қуўатлаў бойынша мақсетли илажлар комплекси әмелге асырылмақта. Мәмлекетимизде ата-аналар қыйын турмыслық жағдай себепли балаларға ғамхорлық ете алмайтуғын шаңарақлар ушырасады.

 

Ата-аналардың балаларға физикалық ҳәм руўхый зорлық етиўи машқаласынан тысқары, ата-аналар тәрепинен баланың мүлклик ҳуқықларын бузыў машқаласы да әҳмиетли болып есапланады. Буның тийкарғы себеплери сыпатында: кәмбағаллық, алкогольизм, нәшебентлик, ата-ана миннетлемелерине жуўапкершиликсиз қатнаста болыў, шаңарақлық ҳәм әдеп-икрамлылық қәдириятларының төмен дәрежесин көрсетиў мүмкин. Шаңарақлық қатнасықлардың турақсызлығы көбинесе басқа себеплерден де жүзеге келмекте.

 

Ата-аналық ҳуқықынан айырыў – бул ата-аналарға қолланылатуғын ҳәм олардың нызамсыз ҳәрекетлеринде ата-аналық миннетлерин орынламаў, тийисли дәрежеде орынламаў сыпатында көрсетилетуғын қатаң санкция болып есапланады. Атап өтиў керек, ата-аналық ҳуқықларынан айырыў – бул олардың перзентлерине қарата биле тура айыплы ҳуқықбузарлық ислеген ата-аналар ушын жуўапкершилик ақырғы шара есапланады. Усы мүнәсибет пенен, ата-ана ҳуқықлары тек ғана Шаңарақ кодексиниң 80-статьясы биринши бөлиминде белгиленген суд қарары менен өз күшин жоғалтады.

 

Ата-аналық ҳуқықынан оғада үлкен зәрүрликсиз айырыў баланың мәплерин, шаңарақта жасаў ҳәм тәрбияланыў ҳуқықын бузыўы ҳәм оның тәғдиринде қайтып болмайтуғын ақыбетлерге алып келиўи мүмкин. Бул ата-аналық ҳуқықларынан айырыў институтының тәрбиялық функциясын әмелге асырыў менен байланыслы.

 

Әмелдеги Шаңарақ низамшылығына муўапық, ата-ана (олардан бири) төмендеги жағдайларда ата-аналық ҳуқықынан айырылады:

 

– ата-аналық миннетлемелерин орынлаўдан бас тартса, соның ишинде, алимент төлеўден бас тартса;

 

– себепсиз себеплерге бола өз баласын туўыў үйи ямаса басқа емлеў мәкемесинен, тәрбия, халықты социаллық қорғаў мәкемеси ҳәм сол сыяқлы басқа да мәкемелерден алыўдан бас тартса;

 

– ата-аналық ҳуқықын пайдаланбаса, балаларға мийримсиз мүнәсибетте болса;

 

– үзликсиз ишиўшилик яки нәшебентликке дуўшар болган болса;

 

– өз балаларының өмири ямаса денсаўлығына ямаса ериниң (ҳаялының) өмири ямаса денсаўлығына қарсы қастан жынаят ислеген болса.

 

Ата-аналық ҳуқықынан айырыў суд тәртибинде әмелге асырылады.

 

Ата-аналық ҳуқықынан айырыў ҳаққындағы ислер ата (ана) ның (олардың орнын басыўшы шахслардың), прокурордың, сондай-ақ, ержетпеген балалардың ҳуқықларын қорғаў миннетлемеси жүкленген уйым ямаса мәкемелердиң (қәўендерлик уйымы, ержетпегенлер ислери бойынша уйымлараралық комиссиялар, жетим балалар ҳәм ата-ана қарамағынан айрылған балалар мәкемелери ҳәм басқа да мәкемелердиң) шағымына бола көриледи.

 

Суд ата-аналық ҳуқықынан айырыў ҳаққындағы ислерди көрип шығыўда баланың тәмийнаты ушын ата-аналық ҳуқықынан айрылған ата-анадан (олардың биринен) алимент өндириў мәселесин шешеди.

 

Шаңарақ кодексиниң 81-статьясында ата-аналық ҳуқықынан айырыў ақыбетлери белгиленген. Олар бойынша:

 

– ата-аналық ҳуқықынан айырылған ата-ана қайсы балаға ата-аналық ҳуқықынан айырылған болса, соль балаға болған туўысқанлық фактине тийкарланған барлық ҳуқықлардан, соның ишинде, оннан тәмийнат алыў, сондай-ақ, балалы пуқаралар ушын нызамшылықта белгиленген жеңилликлер ҳәм напақалар алыў ҳуқықларынан айырылады;

 

– ата-аналық ҳуқықынан айырылыўы ата-ананы өз баласына тәмийинлеў миннетлемесинен азат етпейди;

 

– ата-аналық ҳуқықынан айырылған ата-ананың (олардан бириниң) буннан кейин бала менен бирге жасаў ямаса жасамаў мәселеси суд тәрепинен турақ жай ҳаққындағы нызамшылықта белгиленген тәртипте шешиледи;

 

– ата-анасы (олардан бири) оған ата-аналық ҳуқықынан айырылған бала, егер ол перзентликке алынбаған болса, турақ жайға болған мүлк ҳуқықын ямаса турақ жайдан пайдаланыў ҳуқықын сақлап қалады, сондай-ақ, әкеси (анасы) ҳәм басқа да туўысқанлары менен туўысқанлық фактине тийкарланған барлық мүлклик ҳуқықларын, соның ишинде мийрас алыў ҳуқықын сақлап қалады;

 

– баланы әкеси ямаса анасына бериў имканияты болмағанда ямаса ата-ананың ҳәр екеўи де ата-аналық ҳуқықынан айырылған жағдайда, бала қәўендерлик ҳәм қәўендерлик уйымының қарамағына бериледи.

 

– ата-ана (олардан бири) ата-аналық ҳуқықынан айырылғанда баланы перзентликке алыўға ата-ана (олардан бири) ата-аналық ҳуқықынан айырылғанлығы ҳаққындағы судтың шешиўши қарары шығарылған күннен кейин кеминде алты ай өткеннен кейин жол қойылады.

 

Ата-ана (олардан бири) өзиниң минез-қулқын, турмыс тәризин ҳәм (ямаса) бала тәрбиясына болған қатнасын өзгерткен жағдайларда ата-аналық ҳуқықы тиклениўи мүмкин.

 

Ата-аналық ҳуқықын тиклеў ата-аналық ҳуқықынан айырылған ата-ананың (олардан бириниң) шағымы бойынша суд тәртибинде әмелге асырылады.

 

Ата-ананың (олардан бириниң) ата-аналық ҳуқықын тиклеў ҳаққындағы талабы менен бирге баланы ата-анаға (олардан бирине) қайтарыў ҳаққындағы талабы да көрип шығылыўы мүмкин.

 

10 жасқа толған балаға ата-аналық ҳуқықының тиклениўине тек ғана оның разылығы менен жол қойылады.

 

Бала перзентликке алынған ҳәм перзентликке алыў бийкар етилмеген болса, ата-аналық ҳуқықын тиклеўге жол қойылмайды.

 

Ата-аналық ҳуқықынан айырыў ҳаққындағы даўа арзаларының (ҳәм олар бойынша шығарылған суд қарарларының) өзине тән өзгешеликлери бар: бундай келиспеўшиликлердиң тийкарында бир тәрептен ата ҳәм аналардың баланы тәрбиялаўға байланыслы миннетлемелерди орынлаўдан бас тартыўы ҳәм бир қатар ҳуқықлардан айырыўы турса, екинши тәрептен болса ержетпеген баланың тәғдири, тәрбиясы, тәмийнаты ҳәм қәўипсизлиги менен байланыслы ҳуқықларын қорғаў көринеди.

 

 

 

 Саодат ҚАЙЫПНАЗАРОВА,

 Қарақалпақстан Республикасы судының судьясы                            

10Nov Жаңалықлар

СОРАҢ, ЖУЎАП БЕРЕМИЗ

Сораў: Ҳәкимшилик судларда жеке тәртиптеги исбилерменлерден өндирилетуғын мәмлекетлик бажы муғдары қандай?

 

Жуўап: Дәслеп жеке тәртиптеги исбилермен дегенде кимлер нәзерде тутылыўын билип алыўымыз керек.

 

Жеке тәртиптеги исбилермен – бул белгиленген тәртипте дизимнен өткен ҳәм юридикалық шахс дүзбестен исбилерменлик искерлигин әмелге асыратуғын физикалық шахс.

 

Өзбекстан Республикасының «Мәмлекетлик бажы ҳаққында»ғы Нызамының 10-статьясында ҳәкимшилик судларда мәмлекетлик бажыны төлеўден азат етилген субъектлер нәзерде тутылған болып, усы статьяның биринши бөлими 1-бәнтине көре, исбилерменлик субектлери – исбилерменлик искерлигин әмелге асырыў менен байланыслы ҳуқықлары ҳәм нызамлы мәплерин бузып атырған жергиликли мәмлекетлик ҳәкимият уйымларының, республикалық атқарыўшы ҳәкимият уйымларының, ҳәкимшилик-ҳуқықый искерликти әмелге асырыўға ўәкилликли болған басқа да уйымлардың, пуқаралардың өзин-өзи басқарыў уйымларының, олардың лаўазымлы шахсларының қарарлары, ҳәрекетлери (ҳәрекетсизлиги) үстинен судқа мүрәжат еткенде мәмлекетлик бажыдан азат етилген.

 

Истиң нәтийжеси бойынша усы исбилерменлик субъектиниң талаплары толық ямаса қысман қанаатландырылмастан қалдырылған жағдайда, мәмлекетлик бажы усы шахслардан талаплардың қанаатландырылмастан қалдырылған муғдарына пропорционал түрде өндириледи.

 

«Мәмлекетлик бажы ҳаққында»ғы Нызамның қосымшасы менен тастыйықланған «Мәмлекетлик бажы ставкаларының муғдарлары» 3-бәнтинде ҳәкимшилик судлар тәрепинен өндирилетуғын мәмлекетлик бажының муғдарлары нәзерде тутылған.

 

Усы бәнтте киши исбилерменлик субъектлери әмелге асыратуғын исбилерменлик искерлиги шеңберинде судларға мүрәжат еткенде белгиленген ставканың 50 пайызы муғдарында мәмлекетлик бажы төлейтуғынлығы белгилеп қойылған.

 

Өзбекстан Республикасының «Исбилерменлик искерлиги еркинлигиниң кепилликлери ҳаққында»ғы Нызамның 5-статьясына көре, жеке тәртипте исбилерменлер киши исбилерменлик субъекти есапланады.

 

Демек, жоқарыдағылардан келип шығып, жеке тәртиптеги исбилерменлер ҳәкимшилик судларға мүрәжат еткенде, истиң нәтийжеси бойынша арзасы қанаатландырылмаған жағдайда белгиленген ставканың 50 пайызы муғдарында мәмлекетлик бажы төлейди.

 

 

 Камалатдин  ХОЖАМУРАТОВ,

Қарақалпақстан Республикасы ҳәкимшилик судының судьясы

20Oct Жаңалықлар

СУД ЭКСПЕРТИЗАСЫ ТАРАЎЫНА БАҒЫШЛАНҒАН СЕМИНАР ӨТКЕРИЛДИ

 

Қарақалпақстан Республикасы судында Х.Сулайманова атындағы Республикалық суд-экспертиза орайының Қарақалпақстан Республикасы бөлими экспертлери Д.Таджиев ҳәм У.Рустамовалардың қатнасыўында семинар шөлкемлестирилди. Илажда судьялар ҳәм суд системасы хызметкерлери қатнасты.

 

Семинардың тийкарғы мақсети суд әмелиятында экспертиза жумысының әҳмийетин арттырыў, суд хызметкерлериниң билим ҳәм көнликпелерин беккемлеў, сондай-ақ, тараўдағы жаңалықлар менен таныстырыўдан ибарат болды.

 

Семинар даўамында қатнасыўшыларға суд лингвистикасы тараўы ҳаққында толық мағлыўмат берилди. Экспертлер бул бағдардың мазмун-мәниси, оның изертлеў объектлери, сондай-ақ, сөз ҳәм текст анализи арқалы суд процесслеринде дәлиллердиң исенимлилигин анықлаўдағы әҳмийети ҳаққында түсиник берди. Суд лингвистикасы арқалы түрли хатлар, баянатлар ямаса электрон жазыспалардағы мәнисти анық талқылаў имканияты артатуғыны атап өтилди.

 

Сондай-ақ, илажда суд ҳүжжетлерин интеграция системасы арқалы жибериў тәртиби, оның абзаллықлары ҳәм электрон бирге ислесиўдиң нәтийжеси ҳаққында да тоқтап өтилди. Бул система суд қарарларын жедел, анық ҳәм қәўипсиз тәризде жеткериўди тәмийинлеп, суд жумысын және де ашық-айдын ҳәм нәтийжели ететуғыны атап өтилди.

 

Экспертлер суд-жер экспертизасы түсиниги, оның қолланылыў тараўлары ҳәм әмелий әҳмийети ҳаққында мағлыўмат берди. Соның менен бирге, экспертиза қәрежетлерин есаплаў тәртиби, оларды суд ислерин жүритиўде дурыс қолланыў механизмлери бойынша да түсиниклер берилди.

 

Семинарда Өзбекстан Республикасы Президентиниң 2025-жыл 21-августта қабыл етилген 140-санлы Пәрманының мазмун-мәнисине де айрықша тоқтап өтилди. Бул ҳүжжетте суд-ҳуқық системасында санластырыў процесслерин және де тереңлестириў, мәлимлеме технологияларын енгизиў арқалы система нәтийжелилигин арттырыў ўазыйпалары белгилеп берилген. Экспертлер бул Пәрман суд ислерин жүритиўде заманагөй мәлимлеме шешимлерин енгизиўде жаңа басқышты баслап бергенин атап өтти.

 

Илаж жуўмағында семинар қатнасыўшылары өзлерин қызықтырған сораўлар менен мүрәжат етти. Судьялар ҳәм суд хызметкерлери экспертизаларды тайынлаў, олардың нәтийжелерин баҳалаў ҳәм заманагөй санлы шешимлерден пайдаланыў бойынша экспертлерден анық ҳәм илимий тийкарланған жуўаплар алды.

 

Семинар суд системасы хызметкерлериниң билим ҳәм маманлығын арттырыў, суд экспертизасы тараўындағы жаңалықлар менен таныстырыў ҳәм санластырыў процесслерин әмелиятқа кеңнен енгизиў жолында үлкен әҳмийетке ийе болды.