ЗОРЛЫҚҚА ҚАРСЫ ҲУҚЫҚЫЙ КЕПИЛЛИКЛЕР КҮШЕЙТИЛДИ
Шаңарақ – жәмийеттиң таянышы. Оның беккемлиги болса тек ғана руўхый қәдириятлар емес, ал анық ҳуқықый кепилликлер менен де тәмийинленеди. Кейинги жыллары елимизде шаңарақ институтын беккемлеў, ҳаял-қызлардың ҳуқықлары менен мәплерин исенимли қорғаўға қаратылған избе-из реформалар әмелге асырылмақта.
Өзбекстан Республикасы Конституциясының 76-статьясында шаңарақ жәмийеттиң тийкарғы буўыны екени, ол жәмийет ҳәм мәмлекет қорғаўында болыўы қатаң белгилеп қойылған. Сондай-ақ, 58-статьяға муўапық, ҳаял-қызлар ҳәм еркеклер тең ҳуқықлы болып, мәмлекет оларға жәмийет ҳәм мәмлекетлик басқарыўда және жәмийетлик турмыстың барлық тараўларында теңдей имканиятлар жаратыўды кепиллейди. Бүгинги күнде шаңарақларда саламат руўхый орталықты қәлиплестириў, олардың абаданлығын арттырыў ҳәм ҳаял-қызлардың жәмийеттеги белсендилигин күшейтиў бойынша беккем ҳуқықый тийкар жаратылды. Соның менен бирге, шаңарақлық (турмыслық) зорлықтан жәбирленген шахслардың ҳуқықларын және де нәтийжели қорғаў зәрүрлиги әҳмийетли ўазыйпа сыпатында күн тәртибине шықты.
Мине, усы зәрүрликтен келип шығып, 2025-жыл 9-апрельде қабыл етилген «Шаңарақ ҳәм ҳаял-қызларды қоллап-қуўатлаў системасының жетилистирилиўи мүнәсибети менен Өзбекстан Республикасының айырым нызам ҳүжжетлерине қосымшалар ҳәм өзгерислер киргизиў ҳаққында»ғы Өзбекстан Республикасының 1053-санлы Нызамы менен бир қатар әҳмийетли жаңалықлар енгизилди. Оған бола, Шаңарақ кодексиниң 40-статьясы жаңа қағыйда менен толықтырылды: енди суд шаңарақлық (турмыслық) зорлықтан жәбирленген шахс талап еткен жағдайда жарасыў ушын мүддет белгилемейди. Бул норма әмелиятта жүдә үлкен әҳмийетке ийе. Себеби алдын айырым жағдайларда жарасыў мүддети тайынланыўы жәбирленген шахстың қәўипсизлигине унамсыз тәсир көрсетиўи мүмкин еди. Жаңа тәртип болса биринши гезекте инсан қәўипсизлигин үстин қояды. Нызам менен Турақ жай кодексине де әҳмийетли қосымша киргизилди. Енди турақ жайдан пайдаланыўға байланыслы тартыслар көрилгенде суд тәреплердиң келисимине тийкарланып мүлк ийесине мәжбүрий киргизилип атырған шахсты тең шараяттағы басқа турақ жай менен тәмийинлеў ямаса ижара ҳақысын төлеў миннетлемесин жүклеўи мүмкин. Бул норма әсиресе тартыслы жағдайларда социаллық әдилликти тәмийинлеўге хызмет етеди.
Бул өзгерислер суд әмелиятында бирдей қолланылыўын тәмийинлеў мақсетинде Жоқарғы суд Пленумының 2025-жыл 23-июньдағы 15-санлы қарары менен тийисли қарарлар да жаңаланды. Атап айтқанда, некеден ажыратыў ислерин көрип шығыў тәртибине байланыслы қағыйдалар қайта көрип шығылып, зорлықтан жәбирленген шахстың мәплерин үстин қорғаў механизмлери анық белгилеп берилди.
Соның менен бирге, судларға шаңарақлық (турмыслық) зорлық жағдайларын баҳалаўда Ҳәкимшилик жуўапкершилик ҳаққындағы кодекстиң 592-статьясы ҳәм Жынаят кодексиниң 1261-статьясы талапларынан келип шығыў зәрүр екенлиги айрықша көрсетип өтилди.
Улыўма алғанда, нызамшылыққа киргизилген бул өзгерислер ҳәм қосымшалар шаңарақлық зорлықтан жәбирленген шахслардың ҳуқықый қорғалыўын буннан былай да күшейтиўге, ҳаял-қызлардың жәмийеттеги белсендилигин арттырыўға және шаңарақ институтын беккемлеўге хызмет етеди. Бул болса мәмлекетимизде инсан қәдирин улығлаў принципи избе-из тәмийинленип атырғанының және бир әмелий көриниси болып есапланады.
Еркин ӨТЕНИЯЗОВ,
Қарақалпақстан Республикасы суды пуқаралық ислери бойынша судьясы