ҚАРАҚАЛПАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ СУДЛАРЫ ТАРИЙХЫ ҲАҚҚЫНДА
Ҳәзирги Қарақалпақстан Республикасы аймағында әййемги заманлардан берли адамзат жасап келгенлиги, олар өзлериниң раўажланыў басқышларында ҳәр қыйлы мәмлекетлик дүзилмелерге бириккени яки қайсыдур мәмлекеттиң қурамына киргенлиги бизге тарийхтан мәлим. Сол тийкарда бизиң журтымызда мәмлекетшилик белгилери пайда болғаннан баслап бул жерде әдил судлаўды әмелге асырыў функцияларын атқарыўшы шахслар, жәмийетте әдилликти тәмийинлеўши уйымлар бар болған, деп айтыўымызға болады.
Усы көз-қарастан қарағанда Қарақалпақстан судларының тарийхы узақ өтмишке барып тақалады ҳәм бүгинги күнге шекем өзиниң бир неше раўажланыў басқышларынан өтип келген.
Тарийхый дереклерге қарағанда Қарақалпақстан аймағында судлардың еки түри болған. Олар үрип-әдет нормалары тийкарында ис алып барыўшы бий судлары ҳәм шәрият нормалары тийкарында судлаўшы қазы судлары.
Мәлим болғанындай, қарақалпақларда ҳәр бир урыўды бийлер басқарып, олар өзиниң урыўын басқарыў менен бирге оның жәнжелли мәселелерин шешкен. Бундай мәселелерде өзинен алдыңғы бийлердиң қарарлары (бийликлери) ҳәм урыўдың өзиниң үрип-әдетлери бойынша ис алып барған.
Бизиң аймағымызға ислам дини кирип келиўи менен жоқары мағлыўматлы мусылман ҳуқықтаныўшыларынан абырайлы шахслар қазы лаўазымына тайынланып, олар шәрият нормалары тийкарында суд ислерин жүргизген. Қазы судлары совет ҳүкимети орнатылғаннан соң сапластырылып, кейин бираз ўақытқа қайта тикленген. Бирақ олардың алдыңғы ўәкилликлери жылдан-жылға шекленип, саны қысқарып барған ҳәмде XX-әсирдиң 20-жылларының ақырына келип олар өз искерлигин биротала тоқтатқан.
Қарақалпақстан Республикасы Орайлық мәмлекетлик архивинде сақланып атырған ҳүжжетлерге қарағанда, Қарақалпақстан автономиялық областы шөлкемлестирилиўи дәўиринде 1924-жыл 24-ноябрьде Қарақалпақстан автономиялық областлық суды дүзилген ҳәмде оның биринши баслығы етип Әбдижалил Исметуллаев сайланған.
1932-жылы 20-мартта Қарақалпақстан автономиялық республикасы (ҚҚАССР) дүзилиўи байланыслы Қарақалпақстан автономиялық областлық суды Бас суд деп қайта шөлкемлестирилген ҳәмде оның сол дәўирдеги басшысы елимизге белгили болған тарийхый шахс Жумагүл Сейтова болған.
1936-жылы Қарақалпақстан АССР Өзбекстан ССР қурамына киргизилиўи мүнәсибети менен елимиздиң суд системасында да өзгерислер жүз берди. Қарақалпақстан АССР Жоқарғы суды дүзилип, оның ағзаларын Қарақалпақстан Республика Жоқарғы Совети тәрепинен бес жылға сайлаў тәртиби белгиленди. Қарақалпақстан АССР Жоқарғы суды өз ўәкилликлери шеңберинде оғада қәўипли жынаятлар, мәмлекетке қарсы жынаятлар, лаўазымлы шахсларға қарсы жынаятлар, мәмлекетлик мүлкти талан-тараж қылыў ҳәм өзлестириў жынаятлары менен байланыслы ислерди көрип шыққан. Соның менен бирге, Жоқарғы суд қурамалы категориядағы пуқаралық ислерди де көрген.
Қарақалпақстанда дәслеп 9 участка халық судлары, 1939-1940 жыллары 12 районлық халық судлары, 1950-жылы 14 районлық ҳәм 3 қалалық участкаларда халық судлары өз искерлигин жүргизген.
1970-жыллардан баслап Қарақалпақстан АССР халық судлары ҳәр жылы үлкен көлемде жынаят ҳәм пуқаралық ислерин көрип шыққан, жылдан жылға судьялардың ис сыпаты жақсыланып барған. 1970-жылы Қарақалпақстанда 13 районлық ҳәм 1 қалалық (Нөкис) халық судларында жәми 16 судья жумыс алып барған. 1976-жылы жаңа районлардың шөлкемлестирилиўи мүнәсебети менен Қарақалпақстанда жәми 19 районлық (қалалық) халық судлары әдил судлаўды әмелге асырған. 1974-жылғы сайлаўларда халық судларына жәми 1300, 1979-жылы болса 1650 халық мәсләҳәтшилери сайланған.
Архив мағлыўматларына қарағанда, 1924-1929-жылларда Ә.Исметуллаев, Қ.Аймурзаев, М.Баймешин, К.Аллабергенов Т.Напесов Қарақалпақстан автономиялық областлық судының баслығы лаўазымында, 1929-1937 жыллары Х.Темирханов, Ж.Сейтова, П.Алланазаров Қарақалпақстан Бас (Жоқарғы) судының баслығы лаўазымында, 1939-1991 жыллары Г.Дудиев, Х.Абутов, К.Пиржанов, А.Джиемуратов, К.Джарманов, Е.Утамбетов, А.Абиллаев, С.Уразов, Т.Кобланов, К.Аллашева ҳәм Ж.Садықов Қарақалпақстан АССР Жоқарғы судының баслығы лаўазымында ислеген.
Мәмлекетимиз ғәрезсизликке ерискенинен кейин 1993-жыл 9-апрельдеги Қарақалпақстан Республикасының Конституциясына тийкар мәмлекетлик ҳәкимият нызам шығарыўшы, атқарыўшы ҳәм суд ҳәкимиятына бөлиниўи белгилеп қойылды. Конституцияда инсан ҳуқық ҳәм еркинликлери, нызамлы мәплери биринши орынға қойылып, оларды қорғаўда суд ҳәкимияты әҳмийетли орын ийеледи.
1991-2000 жыллар ғәрезсиз мәмлекетимиздиң жаңа суд системасы қәлиплесиўи дәўири болып, бул жылларда Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы суды менен бирге 15 районлық ҳәм 2 қалалық судлар жынаят ҳәм пуқаралық ислерди көрген. Сондай-ақ, 1993-жылдан баслап Мәмлекетлик арбитраждың негизинде юридикалық шахслардың хожалық (экономикалық) тартысларын көрип шығыўшы Қарақалпақстан Республикасы хожалық суды өз жумысын баслаған.
Ғәрезсизликтиң дәслепки жылларында Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы судын Ж.Садықов, соң П.Айтниязов басқарған болса, В.Вишняков ҳәм А.Нуржановлар Қарақалпақстан Республикасы хожалық судының дәслепки басшылары болды.
2001-2017 жылларда елимиздеги судлардың қәнигелесиўи дәўири болды. Атап айтқанда, 2001 жылдан баслап улыўма юрисдикция судлары жынаят ҳәм пуқаралық ислери бойынша судлар болып екиге бөлинди. Соған көре, “Судлар ҳаққында”ғы нызамға киргизилген өзгерис ҳәм қосымшаларға тийкар Қарақалпақстан Республикасы жынаят ислери бойынша Жоқарғы суды ҳәмде Қарақалпақстан Республикасы пуқаралық ислери бойынша Жоқарғы суды, 4 районлараралық пуқаралық ислери бойынша судлар, 15 районлық ҳәм 2 қалалық жынаят ислери бойынша судлар шөлкемлестирилди.
Ал, 2017-жыл 1-июньнан баслап ғалабалық-ҳуқықый қатнасықлардан келип шығатуғын ҳәкимшилик даўларды көрип шығыўға ўәкилликли болған Қарақалпақстан Республикасы ҳәкимшилик суды ҳәм районлық (қалалық) ҳәқимшилик судлары әдил судлаўды әмелге асыра баслады.
Ақырғы жылларда мәмлекетимиздеги барлық тараўларда әмелге асырылып атырған кеӊ көлемли реформалар қатарында суд-ҳуқық системасындағы реформаларды атап өтиў орынлы. Бул тараўдағы үлкен жаңалықлардың бири 2021-жылы жүз берди ҳәм сол жылдан баслап Қарақалпақстан Республикасы пуқаралық ислери бойынша, жынаят ислери бойынша ҳәм экономикалық судлардыӊ негизинде судьялардыӊ қәнигелесиўин сақлап қалған ҳалда ҳәм суд ислерин жүргизиў түрлери бойынша өз алдына судлаў коллегиялары шөлкемлестирилген ҳалда Қарақалпақстан Республикасы суды дүзилди.
Сондай-ақ, ҳәкимшилик ҳуқықбузарлыққа байланыслы ислерди жынаят ислери бойынша судларға өткериў арқалы ҳәкимшилик судлардыӊ ис жүклемеси азайды ҳәм соған байланыслы 16 районлық (қалалық) ҳәкимшилик судлардың негизинде Нөкис районлараралық ҳәкимшилик суды дүзилди.
Солай етип, бүгинги күнде Қарақалпақстан Республикасында суд системасы Қарақалпақстан Республикасы суды, Қарақалпақстан Республикасы ҳәкимшилик суды, 17 жынаят ислери бойынша районлық (қалалық) судлар, 5 пуқаралық ислери бойынша районлараралық (районлық) судлар, 4 районлараралық экономикалық судлар ҳәм 1 районлараралық ҳәкимшилик судтан ибарат.
Жоқарыда келтирип өтилген мағлыўматларды толықтырып, жәмлеген ҳалда кең жәмәәтшиликке жеткизиў мақсетинде жақында Қарақалпақстан Республикасы судларында ҳәзирги күнде ислеп атырған судьялардың ҳәм нураний устаз судьялардың басламасы менен Қарақалпақстан судларының тарийхы ҳаққындағы китап баспадан шығарылды.
“Қарақалпақстан Республикасы судлары: тарийх ҳәм бүгин” атамасында шығарылған китапта биринши мәртебе Қарақалпақстан судларының ҳәзирги ўақытқа шекемги дәўирдеги тарийхы сәўлелендирилип, усы дәўирде суд системасында ислеген шахслар туўралы мағлыўматлар жазылды. Сол себепли де бул китап барлық судьялар, суд ҳәм басқа ҳуқық қорғаў уйымларының хызметкерлери, ҳуқықтаныўшылар, тарийхшылар ҳәм кең жәмийетшилик ушын Қарақалпақстан судларының тарийхы ҳәм бүгинги күни ҳаққында пайдалы дерек бола алады.
Камал ТАРИХОВ,
Қарақалпақстан Республикасы судының баслығы