ПРОКУРОР ИШТИРОК ЭТАДИГАН ВА ИШТИРОКИ ШАРТ БЎЛГАН ФУҚАРОЛИК ИШЛАРИ БЎЙИЧА СУД АМАЛИЁТИ

ПРОКУРОР ИШТИРОК ЭТАДИГАН ВА ИШТИРОКИ ШАРТ БЎЛГАН ФУҚАРОЛИК ИШЛАРИ БЎЙИЧА СУД АМАЛИЁТИ

Ўзбекистон Республикасининг амалдаги фуқаролик процессуал қонунчилигида прокурорнинг суд ишларида иштирок этиши учун аниқ асослар белгиланган.

Жумладан, прокурор қонунда назарда тутилган ҳолларда,  ўзининг даъво аризаси (ёки аризаси) асосида қўзғатилган ишлар бўйича суд жараёнида иштирок этади.

Прокурорнинг судлардаги фаолиятининг ҳуқуқий асоси — бу, аввало, Ўзбекистон Республикаси Конституциясидир. Конституциянинг 143-моддасида белгилаб қўйилганидек, мамлакат ҳудудида қонунларнинг аниқ ва бир хилда бажарилиши устидан назоратни Бош прокурор ва унга бўйсунувчи прокурорлар амалга оширади.

Шунингдек, “Прокуратура тўғрисида”ги Қонун ҳамда Меҳнат кодексининг 534-моддасида прокурор органларига фуқароларнинг бузилган ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш ваколати берилган.

Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик процессуал кодексининг 50-моддасига кўра, прокурор-давлат манфаатларини ҳимоя қилиш билан боғлиқ ишлар (ер муносабатлари, давлат мулки, давлатга етказилган зарар ва бюджет тўловлари каби) бўйича, қонунда белгиланган бошқа ҳолларда, ёки прокурорнинг даъво аризаси асосида қўзғатилган ишлар бўйича иштирок этади.

Прокурор бошқа шахслар аризаси билан қўзғатилган ишда ўз ташаббуси билан қатнашиши мумкин эмас. Бироқ фуқаро ёши, соғлиги ёки бошқа сабабларга кўра ўз ҳуқуқларини ҳимоя қила олмаса, прокурор унинг манфаатларини судда ҳимоя қилиш учун мурожаат этиши мумкин.

Қонунчиликка кўра, қуйидаги тоифадаги ишлар прокурор иштирокисиз кўриб чиқилмайди:

фуқарони бедарак йўқолган ёки вафот этган деб эълон қилиш;

спиртли ичимлик ёки гиёҳванд моддаларни суиистеъмол қилган шахсни муомала лаёқати чекланган деб топиш;

руҳий касаллик ёки ақлий заифлик туфайли муомалага лаёқатсиз деб топиш;

фарзандликка олиш, психиатрия ёки сил касаллигига қарши муассасага ғайриихтиёрий ётқизиш ишлари;

вояга етмаган шахсни тўла муомала лаёқатли деб эълон қилиш;

ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш, уни тиклаш ёки чеклаш билан боғлиқ ишлар.

Бу тоифадаги ишлар албатта прокурор иштирокида кўриб чиқилади.

Прокурор ариза билан мурожаат этган ҳолда даъвогарнинг барча процессуал ҳуқуқларига эга бўлади, аммо келишув ёки медиатив битим тузиш, суд харажатларини тўлаш мажбурияти — унга тааллуқли эмас.

Прокурор даъводан воз кечиши, суд ҳужжатлари устидан протест келтириши, иш бўйича тушунтиришлар бериши мумкин. Аммо даъвогар розилигисиз у даъво асоси ёки предметини ўзгартиришга ҳақли эмас.

2024 йил октябридан 2025 йил июнигача бўлган даврда фуқаролик ишлари бўйича судларда прокурор иштирокида биринчи инстанцияда – 2 431 та, апелляцияда – 166 та, кассацияда – 82 та, тафтиш инстанциясида – 62 та иш кўриб чиқилган.

Бу кўрсаткичлар судлар билан биргаликда прокурорлар олдидаги иш ҳажми тобора ортиб бораётганидан далолат беради.

Прокурорлар фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг қонуний ҳуқуқ ҳамда манфаатларини ҳимоя қилишда, уларнинг бузилган ҳуқуқларини тиклашда муҳим ўрин тутади.

Судлар билан ҳамкорликда олиб борилаётган бу фаолият келгусида ҳам самарали давом эттирилишига ишонч билдирилади.

Еркин УТЕНИЯЗОВ,

Қорақалпоғистон Республикаси судининг судьяси

ОНА ТАБИАТ НЕЪМАТЛАРДАН ОҚИЛОНА ФОЙДАЛАНИШ – ҚОНУН ТАЛАБИ

Экология ва табиат неъматларидан нотўғри фойдаланиш, ёки уларга зарар етказиш жиноят ҳисобланади. Чунки она табиат — инсониятнинг ҳаётий манбаи, жамият тараққиёти ва келажак авлодлар саломатлигининг асосидир. Мамлакатимизда табиатни асраб-авайлаш, ер ва сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш соҳасида кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Давлат дастурлари ва қабул қилинаётган қонун ҳужжатлари орқали барқарор ривожланишни таъминлаш, экологик маданиятни юксалтириш ва табиий бойликларни муҳофаза қилиш устувор вазифа қилиб белгиланган.

Ер ва ер ости бойликлари ҳар бир мамлакатнинг энг муҳим миллий бойликлари ҳисобланади. Улар нафақат иқтисодиётнинг турли соҳалари учун асосий манба, балки халқнинг ҳаёт сифати ва келажак авлодлар фаровонлиги учун ҳам бебаҳо хазинадир.

Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 197-моддасида ер ёки ер ости бойликларидан фойдаланиш қоидаларини бузиш жиноят ҳисобланиши белгилаб қўйилган. Бу норма табиий ресурслардан оқилона ва адолатли фойдаланишни таъминлаш, шу билан бирга уларни муҳофаза қилиш мақсадида жорий этилган.

Шунингдек, 197-1-моддада суғориладиган ерларни ўзбошимчалик билан эгаллаб олиш ҳолатларига қарши курашиш нормалари белгиланган. Ердан фойдаланувчи ёки ижарачи ўз ҳудудида ернинг ўзбошимчалик билан эгаллаб олингани ҳақида маълум бўлса, у бу ҳолат ҳақида тегишли органларга хабар беришга мажбур. Агар бу бурч бажарилмаса ёки чора кўрилмаса, шахс жавобгарликка тортилиши мумкин.

Ер ва ер ости ресурсларидан нотўғри фойдаланиш тупроқнинг деградациясига, сув ресурсларининг ифлосланишига ва экологик мувозанат бузилишига олиб келиши мумкин. Суғориладиган ерларни ўзбошимчалик билан эгаллаб олиш эса нафақат қонунбузарлик, балки аҳолининг турмуш тарзига ҳам салбий таъсир кўрсатади.

Шунингдек, ер қазилмалари, сув захиралари ва минерал ресурслар мамлакат иқтисодиётининг барқарор ўсишига хизмат қилади. Белгиланган тартиб-қоидаларга амал қилиш ҳар бир фуқаро ва корхонанинг бурчи ҳисобланади.

Жиноят кодексининг мазкур моддаларида жарима, маълум ҳуқуқдан маҳрум қилиш, мажбурий жамоат ишлари, айрим ҳолларда эса озодликни чеклаш ёки озодликдан маҳрум қилиш жазо чоралари белгиланган.

Ер ва ер ости бойликлари – ҳар биримизнинг умумий бойлигимиздир. Уларни асраб-авайлаш, қонун доирасида ва оқилона фойдаланиш ҳар биримиздан масъулият талаб этади. Чунки бугунги куннинг тўғри муносабати эртанги авлод учун муносиб мерос қолдириш демакдир.

Жасур УРАЗБАЕВ,

Қорақалпоғистон Республикаси суди судьяси

ҚАРЗ ШАРТНОМАСИ: ҲУҚУҚИЙ САВОДХОНЛИК НИЗОЛАРДАН АСРАЙДИ

Бугунги кунда судларда қарз ундириш билан боғлиқ ишлар тобора кўпайиб бораётгани кузатилмоқда. Аксарият ҳолларда фуқаролар қарз бериш ёки олиш жараёнида ҳуқуқий талабларга эмас, балки оддий тилхатга таянади. Аммо шундан келиб чиқиб, кейинчалик турли низолар юзага келади. Ҳаммамизга маълумки, қонунни билмаслик жавобгарликдан озод қилмайди. Шунинг учун ҳар бир фуқаро ҳуқуқий муносабатга киришишдан олдин, ўзининг амалга оширмоқчи бўлаётган ҳаракатлари ҳақида етарли ҳуқуқий тушунчага эга бўлиши зарур.

Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексида қарз шартномасининг турлари, шартлари, қарз олувчининг қарзни қайтариш мажбуриятлари, қарз шартномаси шартлари бузилганда келиб чиқадиган оқибатлар ҳамда бундай шартномалар юзасидан низолашиш тартиблари аниқ белгилаб қўйилган. Кодексга кўра, қарз шартномаси деганда бир тараф – қарз берувчи иккинчи тарафга – қарз олувчига пул ёки мол-мулк топширади ва қарз олувчи белгиланган муддатда шу миқдордаги пул ёки мол-мулкни қайтариш мажбуриятини ўз зиммасига олади. Шартнома қарздор амалий равишда маблағ ёки мол-мулкни олган пайтдан кучга киради. Агар қарз суммаси базавий ҳисоблаш миқдорининг ўн бараваридан кўп бўлса, фуқаролар ўртасидаги шартнома албатта ёзма шаклда тузилиши шарт. Тарафлардан бири юридик шахс бўлса, суммага қарамасдан шартнома ёзма равишда расмийлаштирилиши лозим. Кўпинча халқ орасида тилхат ёзиш билан чекланилади ва судга даъво аризалари шу тилхат асосида киритилади. Аслида эса тилхат ҳам ёзма шартнома сифатида ҳуқуқий кучга эга.

Бироқ ёзма шаклга риоя қилинмаса, бу шартномани ҳақиқий эмас, деб топиш учун асос бўлмайди. Лекин низо келиб чиқса, тарафлар гувоҳлар кўрсатмаси билан эмас, балки ёзма далиллар ёрдамида шартнома мавжудлигини ёки унинг бажарилганлигини исботлаши мумкин. Масалан, агар қарзни бўлиб-бўлиб қайтариш назарда тутилган бўлса ва қарздор белгиланган тўлов муддатини бузса, қарз берувчи қолган қарзнинг барчасини фоизи билан бирга муддатидан олдин қайтаришни талаб қилишга ҳақли. Шунингдек, қарздор аслида пул ёки мол-мулкни олмаганини ёки шартномада кўрсатилганидан кам миқдорда олганини исботласа, даъво қила олади.

Амалиётда энг кўп учрайдиган ҳолат – қарздор қарзини қайтарса-да, олдин ёзган тилхатини қарз берувчидан қайтариб олмагани. Бу эса кейинчалик катта муаммоларга сабаб бўлиши мумкин, чунки гувоҳларнинг кўрсатмаси билан қарз қайтарилганини исботлаб бўлмайди. Шунинг учун қарздор қарзни қайтарганда қарз берувчидан албатта тилхат ёки қайтарилган ҳужжатни талаб қилиши шарт. Қонунга кўра, қарз берувчи қарздорнинг талабига биноан қарз қайтарилганини тасдиқловчи тилхат бериши керак ёки аввал ёзилган тилхатни қайтариши зарур. Агар қайтаришнинг имкони бўлмаса, бу ҳолат қарз берувчи томонидан берилган янги тилхатда албатта кўрсатилиши шарт.

Суд амалиётидан олинган мисолда ҳам даъвогар Р.К. жавобгар К.Ғ.дан 10.000.000 сўм қарз ундириш ҳақидаги даъво аризаси билан судга мурожаат қилган. Суд мажлисида жавобгар К.Ғ. даъвогар Р.К.дан олган қарзини тўлиқ қайтариб берганлигини, буни гувоҳ С.К. тасдиқлашини билдирган. Бироқ жавобгар К.Ғ. қарз берувчи Р.К.дан ўзининг қарз олган вақтида ёзиб берган тилхатини қайтариб олмаган ёки қарз берувчи Р.К.дан қарзини қайтариб олганлиги ҳақида тилхат ёздириб олмаган. Суд мажлисида қарздор қарзини қайтарганини айтса-да, тилхатни қайтариб олмагани учун гувоҳ кўрсатмаси етарли деб топилмаган. Натижада қарздорнинг ҳуқуқий имкониятлари чекланган.

Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, ҳар бир фуқаро қарз олиш ёки беришда қонун талабларига амал қилиши шарт. Ёзма шартнома тузиш, тилхат ёзиш ва қарз қайтарилганда тегишли ҳужжатни қайтариб олиш – бу нафақат ҳуқуқий талаб, балки низоларнинг олдини олишнинг энг самарали йўлидир.

Зулфия БАБАДЖАНОВА,
Қорақалпоғистон Республикаси суди судьяси

“РАҚАМЛИ СУД” КОНЦЕПЦИЯСИ: ОДИЛ СУДЛОВНИНГ ЯНГИ БОСҚИЧИ

Сўнгги йилларда Ўзбекистонда суд-ҳуқуқ ислоҳотлари давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланди. “Рақамли Ўзбекистон — 2030” стратегияси доирасида судлар фаолиятида рақамлаштириш жараёнларига алоҳида эътибор қаратилмоқда. Бу эса фуқароларнинг судга мурожаат қилиш имкониятларини кенгайтириш, одил судловнинг шаффофлиги ва самарадорлигини таъминлаш, суд тизимининг очиқлиги ва ҳисобдорлигини оширишга хизмат қилади.

Президентимизнинг 2025 йил 21 августдаги PF-140-сонли Фармони суд тизимида рақамли технологияларни жорий этишнинг янги босқичини бошлаб берди. Мазкур ҳужжат нафақат суд ишларини юритишда қоғоз шаклидан тўлиқ воз кечишни, балки сунъий интеллект технологиялари орқали “Рақамли суд” концепциясини амалга оширишни ҳам назарда тутади.

Фармонда белгиланган вазифалар миллий қонунчиликдаги принциплар билан уйғун. Хусусан, Конституциянинг 44-моддасида ҳар бир шахснинг судга мурожаат қилиш ҳуқуқи кафолатланган. Шу нуқтаи назардан, рақамли технологиялар бу ҳуқуқни амалга оширишда қулайлик ва кенг имконият яратади.

Шунингдек, Халқаро ҳуқуқнинг муҳим ҳужжати — Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси (10-модда) ҳам адолатли судловга бўлган ҳуқуқни эътироф этади. Демак, “Рақамли суд” концепцияси орқали Ўзбекистон халқаро стандартларга уйғун йўналишда ҳаракат қилаётгани яққол намоён бўлади.

“Рақамли суд” концепцияси амалга оширилганда қатор ҳуқуқий ва амалий афзалликларга эришилади:

Сунъий интеллект орқали прогнозлаш – суд жараёнининг тахминий натижаси ва суд харажатлари олдиндан ҳисобланади. Бу фуқаролар ва тадбиркорлик субъектлари учун ҳуқуқий таваккалчиликни баҳолаш имконини беради.

Электрон мурожаат ва масофавий иштирок – суд жараёнларида иштирокчилар суд биноларига ташрифсиз, онлайн тарзда қатнашади. Бу нафақат вақт ва харажатларни тежайди, балки суд жараёнларининг очиқлигини ҳам таъминлайди.

Ҳужжат айланмаси шаффофлиги – тарафлар иш материаллари билан электрон шаклда танишиши мумкин. Бу судда айрим ҳолларда учрайдиган ортиқча тўсиқларни бартараф этади.

Автоматик жараёнлар – ижро варақаларининг автоматик юборилиши, баённомаларнинг сунъий интеллект томонидан реал вақтда тайёрланиши орқали инсон омиллари ва суиистеъмоллар эҳтимоли камаяди.

Суд тизимида рақамлаштиришнинг илмий аҳамияти шундаки, у “кибер ҳуқуқ” соҳасида янги тадқиқотларни талаб этади. Суд жараёнларида сунъий интеллектдан фойдаланиш — классик процессуал ҳуқуқ нормаларини қайта кўриб чиқишни тақозо этади. Масалан, сунъий интеллект орқали тайёрланган баённома ёки ҳужжатнинг юридик кучга эгалиги, электрон далилларни баҳолаш тартиби каби масалалар алоҳида илмий тадқиқотларни талаб қилади.

Амалий жиҳатдан эса, “Рақамли суд” концепцияси судларнинг самарадорлигини ошириб, иқтисодий ва фуқаролик айланмасида ҳуқуқий барқарорликни таъминлайди. Суд жараёнларининг тезкор ва шаффоф ўтиши тадбиркорлик муҳитини яхшилашга хизмат қилади.

“Рақамли суд” концепциясининг жорий этилиши — суд тизимида янги даврни бошлаб беради. Энди суд ишлари замонавий технологиялар ёрдамида тезроқ, шаффоф ва оддий тарзда амалга оширилади. Фуқаролар ҳам, тадбиркорлар ҳам судга мурожаат қилишда ортиқча оворагарчиликка дуч келмайди, улар учун қулай ва ишончли шароит яратилади.

Яъни рақамли технологиялар судни халққа яқин, очиқ ва ҳақиқий адолат қўрғонига айлантиради.

Полат ДОШМУРАТОВ,

Қорақалпоғистон Республикаси суди судьяси

ЭКОЛОГИЯ – ҚОНУН ҲИМОЯСИДА

Инсоният тараққиёти ва саноат ривожланиши турмуш даражасини яхшилаш билан бир қаторда, табиат ва атроф-муҳитга жиддий таъсир кўрсатмоқда. Бугунги кунда ҳаво ифлосланиши, сув танқислиги, чўлланиш жараёнлари, чанг бўронлари каби экологик муаммоларни бартараф этишда нафақат маънавий, балки ҳуқуқий масъулият ҳам катта аҳамиятга эга.

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 62-моддасида фуқаролар атроф табиий муҳитга эҳтиёткорона муносабатда бўлишга мажбурлиги белгилаб қўйилган. Шунингдек, 68-моддага кўра ер, ер ости бойликлари, сув, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси умуммиллий бойлик ҳисобланади ва давлат муҳофазаси остидадир.

Ана шу нормалардан келиб чиқиб, мамлакатимизда муҳим бўлган “Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида”ги, “Экологик экспертиза тўғрисида”ги , “Алоҳида муҳофаза этиладиган табиий ҳудудлар тўғрисида”ги қонунлар қабул қилинди.

Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг XIV боби (193–204-моддалар)да атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва табиатдан фойдаланиш соҳасидаги жиноятлар учун жавобгарлик назарда тутилган. Жумладан, ер ва сув ресурсларини ифлослантириш, ноқонуний дарахт кесиш ёки ҳайвонот дунёсига зарар етказиш, ерларнинг унумдорлигини йўқотиш, уларни зарарлантириш, саноат чиқиндиларини қонунга хилоф равишда ташлаш каби қилмишлар оғир жиноят ҳисобланади ва улар учун қонунчиликда қатъий жазо чоралари белгиланган.

Бундан ташқари, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг VIII боби (65-96-моддалар)да экология ва табиатдан фойдаланиш соҳасидаги ҳуқуқбузарликлар учун жазо чоралари кўрсатилган. Масалан, ерлардан хўжасизларча фойдаланиш ёки уларни яроқсиз ҳолга келтириш, сув, ҳаво ва атроф-муҳитни ифлослантириш, ўсимлик ва ҳайвонот дунёсига зарар етказиш учун маъмурий жарималар ва бошқа чоралар белгиланган.

Ҳуқуқий асослардан кўринадики, табиатга етказилган ҳар бир зарар учун жавобгарлик муқаррар. Бу эса давлатимиз атроф-муҳитни муҳофаза қилиш масаласига катта аҳамият қаратаётганини кўрсатади.

Шу боис, табиатга эҳтиёткорона муносабатда бўлиш — фақат маънавий бурч эмас, балки қонун олдидаги жавобгарлик ҳамдир.

Алишер Аметов,

Қорақалпоғистон Республикаси судининг судьяси

МЕҲНАТ МУНОСАБАТЛАРИ СОҲАСИДА ЮЗАГА КЕЛАЁТГАН НИЗОЛАРНИ ҲАЛ ЭТИШНИНГ ҲУҚУҚИЙ МЕХАНИЗМЛАРИ

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 42-моддасига кўра, ҳар ким муносиб меҳнат қилиш, касб ва фаолият турини эркин танлаш, хавфсизлик ва гигиена талабларига жавоб берадиган қулай меҳнат шароитларида ишлаш, меҳнати учун ҳеч қандай камситишларсиз ҳамда меҳнатга ҳақ тўлашнинг белгиланган энг кам миқдоридан кам бўлмаган тарзда адолатли ҳақ олиш, шунингдек ишсизликдан қонунда белгиланган тартибда ҳимояланиш ҳуқуқига эга.

Сўнгги йилларда судга меҳнат ҳуқуқий муносабатларидан келиб чиққан низолар бўйича даъво аризалари киритиш сони сезиларли даражада кўпаймоқда.

Меҳнат низоларининг кўпайишига жойларда меҳнат қонунчилигига ҳар доим қатъий амал қилмаслик, Конституция ва қонунчиликда мустаҳкамлаб қўйилган меҳнат ҳуқуқларининг оёқ ости қилиниши, уларни асоссиз чеклаш ва соҳага тегишли қонуности ҳужжатлари талабларини лозим даражада бажармаслик каби салбий ҳолатлар сабаб бўлмоқда.

Даъво талаблари асосли бўлган ва меҳнат шартномасини бекор қилиш ҳақидаги буйруқ ноқонуний деб топилган барча ҳолларда суд ходимларни аввал ишлаб турган лавозимига ишга қайта тиклаш, мажбурий прогул кунлари учун иш ҳақи ва маънавий зарарни ундириш ҳақида қарорлар қабул қилинмоқда.

Ишларни кўриб чиқиш якуни бўйича қонунбузарлик ҳолатлари аниқланган ҳолларда суд алоҳида ажрим чиқариш йўли билан, иш берувчи ва унинг юқори ташкилотларига йўл қўйилган камчиликларни бартараф этиш чораларини кўриш талабини қўймоқда.

Аниқланган ҳолатлар келгусида иш берувчи томонидан меҳнат қонунчилиги талабларини чуқур ўрганиш, белгиланган қоида ва тартибларга сўзсиз амал қилиш, ходимлар билан ишлаш вазифаси юклатилган масъул шахсларнинг бунга боғлиқлиги билим ва кўникмаларини мунтазам равишда ошириб бориш каби аниқ вазифаларни бажаришни талаб этмоқда.

Янги қабул қилинган Ўзбекистон Республикасининг Меҳнат кодекси аввалги кодексга нисбатан мукаммал ишлаб чиқилган бўлиб, унда меҳнатга оид муносабатлар ва уларнинг иштирокчилари ўртасида, хусусан, иш берувчи ва ходим ўртасида пайдо бўладиган турли ҳолатлар кенг кўрсатиб берилди, бунда асосан ходимларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилишга қаратилди.

Меҳнат низоларини суд томонидан кўришда ягона суд амалиётини жорий этиш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг тегишли қарорлари қабул қилинган. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2023 йил 20 ноябрда «Суд томонидан меҳнат шартномасини бекор қилишни тартибга солувчи қонунчилик нормаларини қўллаш амалиёти тўғрисида»ги 26-сонли қарори қабул қилинган.

Меҳнат тўғрисидаги қонунчиликни ва меҳнат ҳақидаги бошқа ҳуқуқий ҳужжатларни, меҳнат шартномасини қўллаш масалалари бўйича якка тартибдаги меҳнат низоларини (даъво хусусиятига эга якка тартибдаги меҳнат низолари) кўриб чиқиш тартиби Меҳнат кодексида белгиланади, судда меҳнат низолари бўйича ишларни кўриш тартиби эса бундан ташқари Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик процессуал кодекси билан белгиланади.

Ходим меҳнат низосини ҳал қилиш учун ўз танловига кўра меҳнат низолари бўйича комиссияга ёки бевосита судга мурожаат қилишга ҳақли.Ҳар қандай якка тартибдаги меҳнат низоси меҳнат низолари бўйича комиссияда ёки судда кўриб чиқишнинг исталган босқичида, суд махсус хонага (маслаҳатхонага) суд ҳужжатини қабул қилиш учун киришидан олдин «Медиация тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунига мувофиқ кўриб чиқиш учун медиаторга ўтказилиши мумкин.

Меҳнат қонунчилигида бевосита судда кўриб чиқиладиган меҳнат низолари ҳам белгиланган, шунингдек ҳар қандай якка тартибдаги меҳнат низолари ходимнинг хоҳишига кўра, бевосита судда ҳам кўриб чиқилиши мумкин.

Якка тартибдаги меҳнат низосининг кўриб чиқилиши учун судга мурожаат қилишнинг тегишли муддатлари белгиланади.

Хусусан, ишга қайта тиклаш тўғрисидаги низолар бўйича – ходимга у билан меҳнат шартномаси бекор қилинганлиги тўғрисидаги иш берувчи буйруғининг кўчирма нусхаси топширилган кундан эътиборан уч ой; ходим томонидан иш берувчига етказилган моддий зарарнинг ўрнини қоплаш тўғрисидаги низолар бўйича – иш берувчи зарар етказилганлигини аниқлаган кундан эътиборан бир йил; бошқа меҳнат низолари бўйича – ходим ўзининг ҳуқуқи бузилганлиги тўғрисида билган ёки билиши лозим бўлган кундан эътиборан олти ой.

Ходимнинг ҳаёти ва соғлиғига етказилган зарарнинг ўрнини қоплаш ҳақидаги низолар бўйича, шунингдек ходимга етказилган маънавий зарарни компенсация қилиш ҳақидаги низолар бўйича судга мурожаат этиш муддати белгиланмайди.

Ҳар қандай ҳолатда ҳам, меҳнат низоларига оид даъво аризалари суд томонидан иш юритишга қабул қилиниб, мазмунан кўриб чиқилади. Меҳнат низолари бўйича судга мурожаат қилиш учун қонунда белгиланган муддатнинг ўтиб кетганлиги оқибатида даъво муддатини қўллаш бўйича иккинчи тарафнинг аризасига асосан суд томонидан даъво талабига нисбатан даъво муддати қўлланилиши мумкин.

Меҳнат шартномаси асоссиз бекор қилинган, ғайриқонуний равишда бошқа ишга ўтказилган, меҳнат шартлари ўзгартирилган ёки ишдан четлаштирилган ҳолларда якка тартибдаги меҳнат низосини кўриб чиқувчи орган ходимни аввалги ишига тиклайди, шу билан бирга аввалги меҳнат шартларини тиклайди. Меҳнат шартномасини иш берувчининг ташаббусига кўра бекор қилишнинг қонунийлиги тўғрисидаги масалани ҳал этаётганда суд ходим билан меҳнатга оид муносабатларни бекор қилишнинг асослилигига баҳо беради.

Якка тартибдаги меҳнат даъвосини кўриб чиқаётган суд ходимга мажбурий прогулнинг бутун вақти учун ўртача иш ҳақини ёки кам иш ҳақи тўланадиган ишни бажарган бутун вақти учун иш ҳақидаги фарқни тўлаш тўғрисида қарор қабул қилади.

Ходимлар якка тартибдаги меҳнат муносабатларидан келиб чиқадиган талаблар бўйича судга мурожаат қилганда суд харажатларидан озод этилади.

Саодат КАИПНАЗАРОВА,

Қорақалпоғистон Республикаси судининг судьяси

ҚОРАЎЗАКДА ЁШЛАР БИЛАН ОЧИҚ МУЛОҚОТ ВА САЙЁР СУД ЎТКАЗИЛДИ

Қораўзак тумани Ёшлар марказида “Судья ва ёшлар учрашуви” бўлиб ўтди. Учрашувда Нукус туманлараро Маъмурий суди судьяси А. Салиев ҳамда Қораўзак тумани прокурори ёрдамчиси Э. Садуллаев иштирок этиб, ёшлар билан очиқ мулоқот олиб боришди.

Тадбирда судья томонидан ёшларга сўнгги йилларда суд-ҳуқуқ соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотлар, хусусан, 2025 йил 11 мартда қабул қилинган “Аҳолига суд муҳокамаларида масофадан туриб иштирок этиш учун янада қулай шароитлар яратилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги Қонун ҳақида тушунчалар берилди. Қонун орқали фуқароларнинг судларга онлайн тарзда мурожаат қилиши ва масофадан иштирок этиши учун яратилган қулайликлар кенг ёритилди.

Шунингдек, учрашувда Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 21 августда қабул қилинган “Судлар фаолиятига сунъий интеллект технологияларини жорий этиш орқали одил судловга эришиш даражасини ошириш ҳамда суд тизимининг моддий-техник таъминотини яхшилашга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПФ–140-сонли Фармонининг мазмун-моҳияти ҳақида сўз юритилди.

Ушбу Фармонда судлар фаолиятига сунъий интеллект ва замонавий рақамли технологияларни жорий этиш, суд ишларини юритишда автоматлаштиришни янада ривожлантириш, судьялар ишини енгиллаштириш ҳамда одил судловнинг шаффофлигини таъминлашга қаратилган устувор вазифалар белгиланган. Шунингдек, суд биноларини замонавий ускуналар билан жиҳозлаш, моддий-техник таъминотни яхшилаш орқали фуқаролар учун муносиб суд муҳитини яратиш ҳам назарда тутилган.

Тадбирнинг давоми сифатида сайёр суд мажлиситашкил этилди. Унда жиноятчилик ва ҳуқуқбузарликнинг оғир оқибатлари, ёшлар ўртасида учраётган турли қонунбузилиш ҳолатлари ҳақида ҳаётий мисоллар келтирилди. Суд муҳитини жонли равишда кузатган ёшлар амалиёт орқали қонуннинг устуворлиги, жазо муқаррарлиги ва одил судлов тушунчаларини янада чуқурроқ англашди.

ОИЛАВИЙ ЗЎРАВОНЛИККА ҚАРШИ ҚОНУН УСТУВОРЛИГИ: ЯНГИ ҲУҚУҚИЙ КАФОЛАТЛАР АМАЛИЁТДА

Ўзбекистон Республикасида инсон ҳуқуқлари, айниқса, хотин-қизлар ва болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш борасида тизимли ва изчил ишлар амалга оширилмоқда. 2025 йил 9 апрель куни қабул қилинган “Оила ва хотин-қизларни қўллаб-қувватлаш соҳасини такомиллаштириш муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига қўшимча ва ўзгартишлар киритиш тўғрисида”ги Қонун мазкур йўналишдаги ҳуқуқий кафолатларни янада мустаҳкамлади.

Мазкур Қонунга мувофиқ, Оила кодексига киритилган муҳим қўшимчалардан бири — суд томонидан никоҳдан ажратиш ишлари кўрилаётганида оилавий (ижтимоий) зўравонликдан жабрланган шахснинг талабига кўра ярашиш учун муддат тайинланмаслиги ҳисобланади. Бу норма зўравон муносабатлар давом этишининг олдини олиш, жабрланувчи шахснинг хавфсизлигини таъминлаш ва унинг ҳақ-ҳуқуқларини самарали ҳимоя қилишга қаратилган.

Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 59-2-моддасида оилавий (ижтимоий) зўравонлик тушунчасига ҳуқуқий жиҳатдан аниқ таъриф берилган. Унга кўра, қуйидаги ҳаракатлар оилавий зўравонлик ҳисобланади:

турмуш ўртоқ, собиқ турмуш ўртоқ, бирга яшовчи шахс ёки умумий фарзандга эга бўлган шахс томонидан бошқа шахснинг таълим, меҳнат, соғлиқни сақлаш, мулк ҳуқуқларини амалга оширишга тўсқинлик қилиш;

шахсий буюмлар ва мол-мулкка қасддан зарар етказиш;

шахс шаънини камситиш, уни қўрқитиш, яқин қариндошларидан мажбурий ажратиб қўйиш каби хатти-ҳаракатлар.

Агар ушбу ҳаракатларда жиноят аломатлари мавжуд бўлмаса, улар маъмурий ҳуқуқбузарлик сифатида баҳоланиб, 10 дан 20 бараваргача базавий ҳисоблаш миқдорида жарима ёки 10 суткагача маъмурий қамоқ жазоси билан жазоланади.

Модданинг иккинчи қисмида эса, жабрланувчи шахсга енгил тан жароҳати етказиш, соғлиғи ёмонлашишига олиб келган зўравон хатти-ҳаракатлар ҳам маъмурий жавобгарликка сабаб бўлиши белгиланган. Бу ҳолатларда жарима миқдори сақланади, лекин маъмурий қамоқ муддати 15 суткагача оширилади.

Янги ҳуқуқий ўзгаришлар, хусусан, суд томонидан ярашиш муддати белгиланмаслиги каби нормалар оилавий зўравонликка учраган шахслар учун муҳим кафолат ҳисобланади. Бу каби ҳуқуқий ёндашувлар-зўравонликни рағбатлантирмаслик, жабрланувчиларни такрорий зўравонликдан ҳимоя қилиш, уларнинг дахлсизлиги ва шаънини тиклаш каби муҳим ижтимоий мақсадларга хизмат қилади.

Қабул қилинган Қонун нафақат оилавий зўравонликка қарши самарали курашишни, балки оилаларда соғлом муҳит яратиш, хотин-қизлар ва болаларнинг ҳуқуқий ҳимоясини таъминлашда муҳим аҳамият касб этади.

Шу боис, ҳар бир фуқаро, хусусан, аёллар ва ёшлар ўз ҳуқуқларини билиши ва ҳимоя қилиш механизмларидан хабардор бўлиши жамият барқарорлиги учун муҳим шартлардан биридир.

Жанат АЙМАҒАНБЕТОВА

Қорақалпоғистон Республикаси маъмурий судининг судьяси

МУЛКНИ МУСОДАРА ҚИЛИШ ТАРТИБИ

Мулк ҳуқуқи шахснинг ўзига қарашли мол-мулкка ўз хоҳиши билан ва ўз манфаатларини кўзлаб эгалик қилиш, ундан фойдаланиш ва уни тасарруф этиш, шунингдек ўзининг мулк ҳуқуқини, ким томонидан бўлмасин, ҳар қандай бузишни бартараф этишни талаб қилиш ҳуқуқидан иборат. Мулк ҳуқуқи муддатсиз бўлиб, мулк дахлсиз ва қонун билан муҳофаза қилинади.

Мулк эгасининг мол-мулкини олиб қўйишга, шунингдек унинг ҳуқуқларини чеклашга фақат қонунда назарда тутилган ҳолларда гина йўл қўйилади.

Шунингдек, қонунда назарда тутилган ҳолларда ва тартибда мулкдорнинг мажбуриятлари бўйича ундирув ушбу мол-мулкка қаратилган тақдирда, шунингдек, национализация қилиш, реквизиция ва мусодара қилиш тартибида йўл қўйилади.

Қонунда назарда тутилган ҳолларда мол-мулк суднинг қарорига мувофиқ жиноят ёки ўзга ҳуқуқбузарлик қилганлик учун ҳақ тўламасдан мулкдордан олиб қўйилиши, яъни мусодара қилиниши мумкин.

Давлат даромадига ўтказиладиган мол-мулкни олиб қўйиш, ҳисобга олиш, сақлаш, баҳолаш ва сотиш, шунингдек, уни йўқ қилиш Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2009 йил 15 июлдаги 200-сонли қарори билан тасдиқланган «Давлат даромадига ўтказиладиган мол-мулкни олиб қўйиш, сотиш ёки йўқ қилиб ташлаш тартиби тўғрисида»ги Низом асосида амалга оширилади.

Мулкни олиб қўйиш тўғрисидаги материаллар қонунчиликда белгиланган тартибда ва муддатларда мол-мулкни давлат даромадига ўтказиш ёки уни йўқ қилиш тўғрисида қарор қабул қилувчи тегишли судга ёки органга берилиши керак. Бунда материалга мол-мулкни олиб қўйиш тўғрисидаги баённома, мол-мулкни сақлаш учун қабул қилиш-топшириш далолатномаси, автомототранспорт воситаси ёки кўчмас мулкни давлат даромадига ўтказишда – кўздан кечириш далолатномаси, 20 ва ундан ортиқ йил фойдаланилган автомототранспорт воситасини кўздан кечириш далолатномасига Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар вазирлиги Йўл ҳаракати хавфсизлиги давлат хизмати органининг автомототранспорт воситасининг фойдаланишга яроқлилиги тўғрисидаги хулосаси, экспертиза ўтказиш учун қисмлар ва намуналар олиш тўғрисидаги далолатнома, мол-мулкнинг истеъмол, фойдаланиш ёки қайта ишлаш учун яроқлилиги ёки яроқсизлиги бўйича эксперт хулосаси, мажбурий сертификатлаштирилиши лозим бўлган маҳсулотга мувофиқлик сертификати, мол-мулкни баҳолаш тўғрисидаги хулоса ёки мол-мулкни баҳолаш тўғрисидаги далолатнома, шунингдек базавий ҳисоблаш миқдорининг икки юз баравари ва ундан ортиқ миқдорига тенг бўлган мол-мулк бўйича қўшимча равишда фотосуратга олиш материаллари, мавжуд бўлганда эса видеотасвирга олиш материаллари ҳам илова қилинади.

Мулкни давлат даромадига ўтказиш ёки уни йўқ қилиб ташлаш тўғрисида қарор қабул қилган суд ёки бошқа орган ўз қарорида экспертиза ўтказишда (сертификатлашда) олинган ва қайтарилган қисмлар ҳамда намуналар сонини кўрсатган ҳолда давлат даромадига ўтказиладиган ёки йўқ қилиб ташланадиган мол-мулкнинг қиймати ва миқдорини кўрсатади.

Мулкни давлат даромадига ўтказиш ёки уни йўқ қилиб ташлаш тўғрисида қарор қабул қилган суд ёки орган ўзи чиқарган тегишли қарор кучга кирганидан кейинги кундан кечиктирмай ижро ҳужжатини ижро этиш учун тегишли Бюро органига юборади.

Ваколатли органнинг кучга кирган қарори, шунингдек, мол-мулкни давлат даромадига ўтказиш ёки мол-мулкни йўқ қилиш тўғрисидаги суднинг кучга кирган қарори асосида суд томонидан бериладиган ижро варақаси ижро ҳужжати ҳисобланади.

Суд ёки ваколатли органнинг ижро ҳужжатига ушбу Низомга асосан юқорида қайд этилган, ижрони юритиш учун зарур бўлган ҳужжатлар илова қилинади.

Мулкни сотишдан тушган пул маблағларининг давлат даромадига тўлиқ ва ўз вақтида тушишини назорат қилиш, шунингдек, давлат органларига бепул берилган мол-мулкни ҳисобга олиш солиқ органлари томонидан амалга оширилади.

Мулкни олиб қўйиш, давлат мулкига ўтказиш ёки уларни йўқ қилиш, баҳолаш (қайта баҳолаш) ҳамда сотиш ваколати берилган, олинган пул маблағларининг Ўзбекистон Республикаси Давлат бюджетига тўлиқ ва ўз вақтида ўтказилишини таъминловчи давлат бошқаруви, назорат органлари ва мансабдор шахслар фаолиятининг қонунийлиги устидан назоратни Ўзбекистон Республикаси Бош прокурори ва унга бўйсунувчи прокурорлар амалга оширади.

Низом талаблари бузилишининг ҳар бир ҳолати бўйича прокуратура органлари жазо муқаррарлигини таъминлайди ва қонунда назарда тутилган жиноий жавобгарликкача бўлган жавобгарлик чораларини кўради.

Низом талаблари бузилганлиги учун айбдор бўлган шахслар қонунчиликда белгиланган тартибда жавобгар бўлади.

Спартак Ниязов,

Нукус туманлараро иқтисодий суди раиси

АДОЛАТ ТИЗИМИДА ЯНГИ БОСҚИЧ: СУДЛАРДА СУНЪИЙ ИНТЕЛЛЕКТ ЖОРИЙ ЭТИЛАДИ

Юртимизда суд-ҳуқуқ соҳасини ислоҳ қилиш, уни замон талабларига мос равишда такомиллаштириш борасида изчил ишлар олиб борилмоқда. Президентимизнинг жорий йил 21 августда қабул қилинган “Судлар фаолиятига сунъий интеллект технологияларини жорий этиш ва рақамлаштириш жараёнларини жадаллаштириш тўғрисида”ги Фармони (ПФ–140-сон) ана шу саъй-ҳаракатларнинг мантиқий давоми бўлди.

Фармонда суд фаолиятига сунъий интеллект (SI) технологияларини жорий этиш, рақамлаштириш жараёнларини тезлаштириш ҳамда одил судловга бўлган ишончни мустаҳкамлаш бўйича аниқ вазифалар белгилаб берилган.

Эндиликда сунъий интеллект имкониятларидан фойдаланган ҳолда:

-суд ишлари таҳлил қилинади ва улар юзасидан қарор қабул қилишда ёрдам кўрсатилади;

-ҳуқуқий ҳужжатларни тайёрлаш жараёнлари автоматлаштирилади;

-фуқаролар суд қарорларини оддий ва тушунарли тилда олиш имкониятига эга бўлади;

электрон навбат, онлайн кузатув ва рақамли мурожаат имкониятлари кенг жорий этилади.

Бу ўзгаришлар фуқароларга ўз ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилишда катта қулайлик яратиши, суд ишларининг самарадорлиги ва тезкорлигини ошириши кутилмоқда. Инсон омили камаяди, холислик ортади. Суд тизимида сунъий интеллектни татбиқ этиш инсон омилининг таъсирини камайтириш, холис ва одил қарор қабул қилишга хизмат қилади. Бу эса нафақат фуқароларнинг судга ишончини оширади, балки адолат сари қадамларни янада мустаҳкамлайди.

Президент Фармонида белгиланган вазифалар – суд-ҳуқуқ соҳасини рақамлаштириш ва замонавий технологиялар асосида ривожлантиришга қаратилган кенг кўламли ислоҳотларнинг янги босқичидир. Энг муҳими, ушбу ислоҳотлар орқали халқ манфаати биринчи ўринга қўйилади.

Райса Бекмуратова,

Жиноят ишлари бўйича Кегейли тумани суди раиси