CHIMBOY TUMANIDA SAYYOR SUD MAJLISI O‘TKAZILDI

CHIMBOY TUMANIDA SAYYOR SUD MAJLISI O‘TKAZILDI

Jinoyat ishlari bo‘yicha Chimboy tuman sudining tergov sudyasi R.Kaukishev tomonidan tumandagi “Gujimli” mahalla fuqarolar yig’ini binosida ochiq sayyor sud majlisi o‘tkazildi.

Sayyor sud majlisida mahalla aholisi va profilaktika inspektori ishtirok etdi. Tadbirning asosiy maqsadi — aholi o‘rtasida huquqiy ong va huquqiy madaniyatni yuksaltirish, qonun ustuvorligini, jumladan, har qanday jinoyat va huquqbuzarlikka jazo muqarrarligini ta’minlashdan iborat bo‘ldi.

Majlis davomida O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g’risidagi kodeksining 183-moddasi (mayda bezorilik), 59-2-moddaning 2-qismi(oilaviy (maishiy) zo‘ravonlik), 241-moddasi (Diniy ta’limotdan saboq berish tartibini buzish)da nazarda tutilgan ma’muriy huquqbuzarliklarni sodir etgan shaxslarga nisbatan to‘plangan ish materiallari ko‘rib chiqildi. Har bir material chuqur o‘rganilib, huquqbuzarlarga nisbatan qonuniy tartibda tegishli jazo choralari qo‘llanildi.

Sud majlisi yakuniga etgach, sudya tomonidan bu kabi sayyor sud majlislari fuqarolarning huquqiy savodxonligini oshirish, huquqbuzarliklarning oldini olish va jamoat tartibini mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etishi ta’kidlandi.

Shuningdek, tadbir doirasida ishtirokchilarga huquqbuzarliklar oqibatida kelib chiqadigan javobgarlik choralari haqida tushuntirishlar berildi.

ZO‘RAVONLIKKA QARSHI KURASH — ADOLAT VA INSONIYLIK MEZONI

Har qanday demokratik davlatning asosiy vazifalaridan biri — inson huquqlari, ayniqsa, ayollar va bolalarning huquq hamda manfaatlarini ishonchli himoya qilishdan iboratdir. Zo‘ravonlik va tazyiq — nafaqat shaxsga, balki butun jamiyatga qarshi jinoyat hisoblanadi. Shu bois O‘zbekistonda xotin-qizlarga nisbatan zo‘ravonlik holatlarining oldini olish, jabrlanuvchilarni himoya qilish va bunday holatlarning keskin kamayishi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi sifatida belgilangan.

So‘nggi yillarda mamlakatimizda zo‘ravonlikka qarshi kurashish borasida muhim huquqiy asoslar yaratildi. Xususan, 2019 yilda qabul qilingan “Xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g’risida”gi qonun, hamda Jinoyat kodeksiga, Ma’muriy javobgarlik to‘g’risidagi kodeksga kiritilgan tegishli o‘zgartish va qo‘shimchalar zo‘ravonlikni jinoiy qilmish sifatida belgiladi.

Qonunga muvofiq, zo‘ravonlik nafaqat jismoniy, balki psixologik, iqtisodiy yoki jinsiy ko‘rinishda ham namoyon bo‘lishi mumkin. Bu esa jamiyatdagi ko‘p yillik stereotiplarni yo‘qotish va har qanday tazyiq shaklini huquqiy nuqtai nazardan baholash imkonini beradi.

Davlat darajasida “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq va imkoniyatlar kafolatlari to‘g’risida”gi qonun, “Gender tenglikni ta’minlash strategiyasi” hamda xotin-qizlarni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan bir qator dasturlar amalga oshirilmoqda. Bu tashabbuslar nafaqat huquqiy, balki ijtimoiy-ma’naviy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi.

Sudlar faqat jazo tayinlovchi organ emas, balki inson qadrini tiklovchi, jamiyatda adolat hissini mustahkamlovchi institutdir. Zo‘ravonlik holatlariga oid ishlar ko‘rib chiqilayotganda, sudyalar jabrlanuvchi shaxsning huquqlarini, uning daxlsizligi va xavfsizligini ta’minlashga alohida e’tibor qaratadi.

So‘nggi yillarda sud amaliyotida zo‘ravonlik ishlari bo‘yicha himoya orderlari berilishi, zo‘ravon shaxsni muayyan muddatga jabrlanuvchi bilan muloqot qilishdan cheklash amaliyoti yo‘lga qo‘yildi. Bu esa zo‘ravonlikning takrorlanishining oldini olishda samarali huquqiy mexanizm sifatida o‘zini oqlamoqda.

Biroq zo‘ravonlikka qarshi kurash faqat sud yoki huquqni muhofaza qiluvchi organlarning vazifasi emas. Bu — butun jamiyatning ma’naviy va fuqarolik burchidir.

Agar har bir fuqaro o‘z atrofidagi zo‘ravonlik holatlariga befarq bo‘lmasa, jabrlanuvchiga yordam berishni insonparvarlik vazifasi deb bilsa, biz nafaqat qonun bilan, balki insof va vijdon bilan ham jinoyatlarga qarshi tura olamiz.

Zo‘ravonlik — bu nafaqat bir insonni, balki butun oilaning, hatto avlodlarning taqdiriga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan illatdir. Shuning uchun uning oldini olishda ta’lim muassasalari, mahalla tizimi, nodavlat tashkilotlar va ommaviy axborot vositalari hamkorligi muhim ahamiyatga ega.

Adolat va insoniylik — har bir jamiyatning tayanchi. Zo‘ravonlikka qarshi kurashda eng katta kuch — qonun ustuvorligi va jamoaviy mas’uliyat hissidir.

Azat SEYTANOV,

jinoyat ishlari bo‘yicha Ellikqal’a tuman sudining tergov sudyasi

FUQAROLAR BILAN OCHIQ MULOQOT: SUDYALAR “BAQANSHAQLI” MAHALLASIDA

Qoraqalpog‘iston Respublikasi sudi sudyalari — S.Qaypnazarova, Z.Babadjanova, Z.Berdimuratova va M.Daumenovalar Nukus shahridagi “Baqanshaqli” mahalla fuqarolar yig‘ini aholisi bilan uchrashuv o‘tkazdilar. Tadbir fuqarolarning huquqiy savodxonligini oshirish, sud-huquq tizimidagi islohotlar mazmun-mohiyatini tushuntirish hamda aholining muammolarini joyida tinglash maqsadida tashkil etildi.

Uchrashuv davomida sudyalar tomonidan mamlakatimiz qonunchiligidagi so‘nggi yangiliklar, xususan, mehnat munosabatlari sohasida yuzaga kelayotgan nizolarni hal etish tartibi, fuqarolarning sudga murojaat qilish huquqi va bu jarayonning oqibatlari haqida batafsil ma’lumot berildi.

Shuningdek, nikohni bekor qilishda qonuniy tartib-qoidalar, oilaviy nizolarni hal etishda murosaga kelishning ahamiyati, xotin-qizlar va bolalarni tazyiq hamda zo‘ravonlikdan himoya qilish borasida amalga oshirilayotgan ishlar haqida keng tushunchalar berildi.

Sudyalar, shuningdek, gender tengligi va xotin-qizlarning jamiyatdagi o‘rni haqida so‘z yuritib, davlat siyosatining ushbu yo‘nalishdagi ustuvor maqsadlari, ayollar huquqlarini himoya qilish va ularning ijtimoiy faolligini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar yuzasidan fikr almashdilar.

Uchrashuv ochiq muloqot shaklida o‘tdi. Aholi vakillari o‘zlarini qiziqtirgan huquqiy masalalar yuzasidan savollar berib, mutaxassislar tomonidan batafsil javob oldilar.

Tadbir yakunida sudyalar fuqarolarga o‘z huquq va majburiyatlarini chuqur bilish, qonunlarga hurmat ruhida yashash hamda kelgusida nizoli vaziyatlarning oldini olish uchun huquqiy savodxonlikni oshirish muhimligini ta’kidladilar.

SUD TIZIMIDA YANGI TARIX: RAQAMLI ISLOHOTLAR VA ADOLAT

Har bir jamiyat taraqqiyotining asosiy mezoni – bu adolat. Adolat qay darajada ta’minlansa, xalqning davlatga ishonchi shunchalik mustahkam bo‘ladi. Shunday ekan, sud tizimining samaradorligi – davlatning yuzi, uning taraqqiyotga intilishi, xalq manfaatlariga qay darajada xizmat qilayotganidan darak beradi.

2025 yil 21 avgust kuni qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Sudlar faoliyatiga sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish orqali odil sudlovga erishish darajasini oshirish hamda sud tizimining moddiy-texnik ta’minotini yaxshilashga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g’risida»gi Farmoni mamlakatimiz sud tizimi taraqqiyotida yangi tarixiy bosqichni boshlab berdi. Ushbu hujjat nafaqat odil sudlovni ta’minlashda, balki fuqarolar va tadbirkorlik sub’ektlari uchun qulay shart-sharoitlar yaratishda ham muhim ahamiyatga ega.

Hozirgi zamonda sud tizimini raqamlashtirish – faqat texnik islohot emas, balki jamiyatda adolat va qonuniylikni mustahkamlashning asosiy sharti sifatida qaralmoqda. Farmon – ana shu ishonchni mustahkamlaydigan, sud tizimini yangi bosqichga olib chiqadigan tarixiy hujjat sifatida baholanishi mumkin.

Farmonda belgilangan “Raqamli sud” kontseptsiyasi sud ishlarini qog’ozbozlikdan xalos etib, barcha jarayonlarni elektron shaklga o‘tkazishni nazarda tutadi. Tasavvur qiling, endilikda fuqaro uyidan chiqmasdan sud hujjatlari bilan tanisha oladi, sud xarajatlarini hisoblaydi, hatto arizasining qaysi sudga taalluqliligini ham bilib oladi.

Sud jarayonlariga sun’iy intellektni tatbiq etish – faqat texnik innovatsiya emas. Bu – inson huquqlarini himoya qilishning yangi usuli. Chunki “aqlli dasturlar” xatolik ehtimolini kamaytiradi, shaffoflikni ta’minlaydi va fuqarolarning ishonchini oshiradi.

Hujjatda sudyalar va xodimlarning ijtimoiy himoyasiga alohida e’tibor qaratilgan. Chunki sudyaning mustaqilligi va adolatli qaror qabul qilishi uning mehnat sharoiti va kafolatlari bilan chambarchas bog’liq.

O‘zbekiston sud tizimida yangi tarix boshlandi. Sun’iy intellekt va raqamlashtirish orqali sudlar xalqqa yanada yaqinlashadi, adolat esa yanada ochiq va ishonchli tarzda ta’minlanadi.

Xamra BERDIKLICHEV,

Qoraqalpog’iston Respublikasi sudi sudyasi

ADOLATGA ZAMONAVIY YO’L: “RAQAMLI SUD” DAVRI BOSHLANDI

Har bir davlatning qudrati – uning adolatida. Adolat qonun ustuvorligi va fuqarolarning huquqlari ta’minlanishida o‘z ifodasini topadi. Shuning uchun ham O‘zbekistonda sud tizimini zamonaviylashtirish, xalq uchun qulay va ishonchli mexanizmlarni yaratish ustuvor vazifaga aylangan.

2025 yil 21 avgust kuni Prezidentimiz tomonidan qabul qilingan Farmon ana shu yo‘nalishdagi muhim tarixiy qadam bo‘ldi. Unda “Raqamli sud” kontseptsiyasi asosida sud tizimiga sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarni joriy etish belgilandi.

Sud ishlari endi qog’ozbozlikdan xalos etiladi. “Raqamli sud” kontseptsiyasi orqali ariza berishdan oldin sun’iy intellekt muhokamaning taxminiy natijasini va xarajatlarni hisoblaydi, murojaatlar elektron tarzda yuboriladi, taraflar sudga borish shartisiz, masofadan turib ishtirok etadi, sud hujjatlari va materiallar bila

n onlayn tanishish mumkin bo‘ladi, sud xarajatlari elektron hisoblanadi va to‘lanadi, bayonnomalar real vaqtda avtomatik shakllantiriladi, sud hujjatlari sun’iy intellekt yordamida tayyorlanadi.

Bu nafaqat sud ishlarini soddalashtiradi, balki fuqarolar uchun shaffof va adolatli jarayonni ta’minlaydi.

2025 yil yakuniga qadar poytaxtda iqtisodiy, fuqarolik va ma’muriy ishlar bo‘yicha “Raqamli sud” majlis zallari tashkil etiladi. Uning natijalariga ko‘ra, 2026–2027 yillarda butun respublika bo‘ylab bosqichma-bosqich tatbiq etiladi.

Farmon bilan tasdiqlangan dastur qator yangi servislarni o‘z ichiga oladi:

-2025 yil 1 dekabrdan – normativ-huquqiy hujjatlarni tahlil qilish platformasi ishga tushadi;

-2025 yil yakuniga qadar – sud hujjatlarini avtomatik tayyorlash dasturi yaratiladi;

-2026 yil 1 yanvardan – my.sud.uz portalida sun’iy intellekt maslahatchisi ishlaydi;

-2026 yil 1 martdan – sud ma’lumotlarini Yagona davlat xizmatlari portali orqali olish imkoniyati yaratiladi;

-2026 yil yakuniga qadar – 5 ta yangi interaktiv xizmat va “Shaxsiy kabinet”ning yangilangan versiyasi ishga tushiriladi.

Sudlar axborot tizimlari “Raqamli hukumat” platformasi bilan bog’lanib, ortiqcha ma’lumot talab qilish bartaraf etiladi. Ma’muriy jarimalarni onlayn kuzatish va elektron to‘lash imkoniyati paydo bo‘ladi.

Oliy sud tarkibida Raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt departamenti tashkil etiladi. U raqamli islohotlarni joriy etish, axborot xavfsizligini ta’minlash va “Raqamli sud” kontseptsiyasini amalga oshirish uchun mas’ul bo‘ladi.

“Raqamli sud” – bu faqat texnologiya emas. Bu – xalqning davlatga ishonchini oshirish, inson huquqlarini kafolatlashning yangi pog’onasidir.

O‘zbekiston sud tizimida yangi davr boshlandi. Bu davr – innovatsiyalar va adolat uyg’unlashgan “Raqamli sud” davridir.

Dawletbay RAZOV,
Qoraqalpog’iston Respublikasi sudi sudyasi

AMUDARYO TUMANIDA SAYYOR SUD MAJLISI BO‘LIB O‘TDI

Jinoyat ishlari bo‘yicha Amudaryo tuman sudi raisi J. Baltabaev raisligida, sudya yordamchisi E. Jumaniyozov, Amudaryo tuman prokurorining katta yordamchisi hamda tuman IIO Probatsiya guruhi katta inspektori ishtirokida Amudaryo tumani “Boy ovul” mahallasi ma’muriy binosida ochiq sayyor sud majlisi tashkil etildi.

Unda O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 73-moddasiga (jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilish) asosan, avval jinoyat sodir etgan, ammo tuzalish yo‘liga qat’iy o‘tgan, belgilangan tartib-qoidalarga rioya qilib, mehnatga halol munosabatda bo‘lgan 10 nafar mahkum jazoning o‘talmay qolgan qismidan muddatidan ilgari shartli ravishda ozod qilindi.

Shuningdek, mahkumlarga jazoni muddatidan ilgari shartli ravishda ozod qilinishi ularning zimmasidan to‘liq mas’uliyatni olib tashlamasligi, agar jazoning o‘talmagan qismi mobaynida qasddan yangi jinoyat sodir etilsa, Jinoyat kodeksining 60-moddasi (bir necha hukm yuzasidan jazo tayinlash) qoidalariga muvofiq jazo tayinlanishi haqida batafsil tushuntirishlar berildi.

Bunday sayyor sud majlislari mahkumlar va jamiyat a’zolari ongida qonun ustuvorligini mustahkamlash, qayta tarbiya jarayonida huquqiy madaniyatni oshirish hamda jinoyat yo‘lidan qaytgan shaxslarga jamiyatga qaytish imkonini yaratishga xizmat qiladi.

OILAVIY ZO‘RAVONLIK – BU JINOYAT

Oila – har bir inson uchun qutlug’ maskan, mehr-oqibat va totuvlik qo‘rg’onidir. Ammo afsuski, ba’zan ayrim xonadonlarda mehr o‘rnida zo‘ravonlik, totuvlik o‘rnida dahshat hukm suradi. Bu esa nafaqat bir inson, balki butun oilaning, hatto jamiyatning ma’naviy asoslariga zarba beradi.

Shuni qat’iy ta’kidlash kerak: oilaviy (maishiy) zo‘ravonlik – shaxsiy masala emas, bu jinoyatdir!

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 26-moddasida: «Hech kim qiynoqqa solinishiga, sha’nini kamsituvchi munosabat yoki jazoga duchor qilinishiga yo‘l qo‘yilmaydi» deb qat’iy belgilab qo‘yilgan.

Bundan tashqari, 2019 yilda qabul qilingan “Ayollar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g’risida”gi Qonun va “Xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g’risida”gi Qonunda oilaviy zo‘ravonlikka qarshi qat’iy kurashish mexanizmlari nazarda tutilgan.

Agar zo‘ravonlik holati og’ir oqibatlarga olib kelmagan bo‘lsa, u holda u Ma’muriy javobgarlik to‘g’risidagi kodeks asosida ko‘rib chiqiladi. Masalan: Kodeksning 52-2-moddasiga ko‘ra, oilaviy-maishiy zo‘ravonlik uchun aybdor shaxsga bazaviy hisoblash miqdorining bir qismidan bir necha barobarigacha jarima yoki ma’muriy qamoq (15 kungacha) jazo qo‘llaniladi.

Shuningdek, sud tomonidan zo‘ravon shaxsga nisbatan maxsus himoya orderi chiqarilishi mumkin. Bu orderga ko‘ra, aybdor muayyan muddat davomida jabrlanuvchi bilan muloqot qilish, uyiga kirish yoki boshqa yo‘llar bilan unga tazyiq o‘tkazish huquqidan mahrum etiladi.

Agar zo‘ravonlik takrorlansa yoki jiddiy oqibatlarga olib kelsa, ish Jinoyat kodeksi bo‘yicha ko‘rib chiqiladi. Bu erda alohida ta’kidlash joiz:

Jinoyat kodeksi yangi modda ya’ni Oilaviy (maishiy) zo‘ravonlik bo‘yicha 126-1-moddasi kiritilib, unga muvofiq, bu turdagi jinoyatni sodir qilgan shaxslar uchun jazo choralari og’irlashtirildi.

Agar zo‘ravonlik og’ir oqibatlarga, masalan, doimiy sog’liqqa zarar yoki o‘limga olib kelsa, javobgarlik yanada og’irlashadi.

Sudlarda ko‘rilayotgan ishlar shundan dalolat bermoqdaki, ko‘pincha oiladagi zo‘ravonlik qurbonlari – ayollar va bolalar. Ular ko‘p yillar davomida qo‘rquvda yashashga majbur bo‘ladi. Ammo sud qarorlari shuni ko‘rsatmoqdaki, zo‘ravonlik qilgan shaxs qanchalik yaqin qarindosh bo‘lmasin, u qonun oldida javob beradi va jazodan qochib qutula olmaydi.

Bir misol: oilada erkak o‘z turmush o‘rtog’ini muntazam haqorat qilib, urib-so‘kib kelgan. Sud tomonidan uning qilmishi oilaviy-maishiy zo‘ravonlik deb baholandi va u ma’muriy qamoqqa olindi, shuningdek jabrlanuvchiga himoya orderi berildi. Bu kabi misollar har kuni sudlarda ko‘rib chiqilmoqda.

Oilaviy zo‘ravonlik – bu faqat bir xonadonning ishi emas. Bu jinoyat, bu jamiyatning ma’naviyatiga qaratilgan tahdid.

Har birimiz bunday holatlarga befarq bo‘lmasligimiz shart. Agar zo‘ravonlikka guvoh bo‘lsak, tegishli organlarga xabar berish – insoniy burchimizdir.

Eng muhimi, barcha fuqarolar bilishi kerak: oilaviy (maishiy) zo‘ravonlik uchun jazo muqarrar. Qonun buzgan har bir shaxs albatta javobgarlikka tortiladi!

Maxmud Bayniyazov,
Jinoyat ishlari bo‘yicha Sho‘manoy tumani sudi raisi

PROKUROR ISHTIROK ETADIGAN VA ISHTIROKI SHART BO‘LGAN FUQAROLIK ISHLARI BO‘YICHA SUD AMALIYOTI

O‘zbekiston Respublikasining amaldagi fuqarolik protsessual qonunchiligida prokurorning sud ishlarida ishtirok etishi uchun aniq asoslar belgilangan.

Jumladan, prokuror qonunda nazarda tutilgan hollarda, o‘zining da’vo arizasi (yoki arizasi) asosida qo‘zg’atilgan ishlar bo‘yicha sud jarayonida ishtirok etadi.

Prokurorning sudlardagi faoliyatining huquqiy asosi — bu, avvalo, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasidir. Konstitutsiyaning 143-moddasida belgilab qo‘yilganidek, mamlakat hududida qonunlarning aniq va bir xilda bajarilishi ustidan nazoratni Bosh prokuror va unga bo‘ysunuvchi prokurorlar amalga oshiradi.

Shuningdek, “Prokuratura to‘g’risida”gi Qonun hamda Mehnat kodeksining 534-moddasida prokuror organlariga fuqarolarning buzilgan huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilish vakolati berilgan.

O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksining 50-moddasiga ko‘ra, prokuror-davlat manfaatlarini himoya qilish bilan bog’liq ishlar (er munosabatlari, davlat mulki, davlatga etkazilgan zarar va byudjet to‘lovlari kabi) bo‘yicha, qonunda belgilangan boshqa hollarda, yoki prokurorning da’vo arizasi asosida qo‘zg’atilgan ishlar bo‘yicha ishtirok etadi.

Prokuror boshqa shaxslar arizasi bilan qo‘zg’atilgan ishda o‘z tashabbusi bilan qatnashishi mumkin emas. Biroq fuqaro yoshi, sog’ligi yoki boshqa sabablarga ko‘ra o‘z huquqlarini himoya qila olmasa, prokuror uning manfaatlarini sudda himoya qilish uchun murojaat etishi mumkin.

Qonunchilikka ko‘ra, quyidagi toifadagi ishlar prokuror ishtirokisiz ko‘rib chiqilmaydi:

fuqaroni bedarak yo‘qolgan yoki vafot etgan deb e’lon qilish;

spirtli ichimlik yoki giyohvand moddalarni suiiste’mol qilgan shaxsni muomala layoqati cheklangan deb topish;

ruhiy kasallik yoki aqliy zaiflik tufayli muomalaga layoqatsiz deb topish;

farzandlikka olish, psixiatriya yoki sil kasalligiga qarshi muassasaga g’ayriixtiyoriy yotqizish ishlari;

voyaga etmagan shaxsni to‘la muomala layoqatli deb e’lon qilish;

ota-onalik huquqidan mahrum qilish, uni tiklash yoki cheklash bilan bog’liq ishlar.

Bu toifadagi ishlar albatta prokuror ishtirokida ko‘rib chiqiladi.

Prokuror ariza bilan murojaat etgan holda da’vogarning barcha protsessual huquqlariga ega bo‘ladi, ammo kelishuv yoki mediativ bitim tuzish, sud xarajatlarini to‘lash majburiyati — unga taalluqli emas.

Prokuror da’vodan voz kechishi, sud hujjatlari ustidan protest keltirishi, ish bo‘yicha tushuntirishlar berishi mumkin. Ammo da’vogar roziligisiz u da’vo asosi yoki predmetini o‘zgartirishga haqli emas.

2024 yil oktyabridan 2025 yil iyunigacha bo‘lgan davrda fuqarolik ishlari bo‘yicha sudlarda prokuror ishtirokida birinchi instantsiyada – 2 431 ta, apellyatsiyada – 166 ta, kassatsiyada – 82 ta, taftish instantsiyasida – 62 ta ish ko‘rib chiqilgan.

Bu ko‘rsatkichlar sudlar bilan birgalikda prokurorlar oldidagi ish hajmi tobora ortib borayotganidan dalolat beradi.

Prokurorlar fuqarolar va tadbirkorlik sub’ektlarining qonuniy huquq hamda manfaatlarini himoya qilishda, ularning buzilgan huquqlarini tiklashda muhim o‘rin tutadi.

Sudlar bilan hamkorlikda olib borilayotgan bu faoliyat kelgusida ham samarali davom ettirilishiga ishonch bildiriladi.

Erkin UTENIYAZOV,
Qoraqalpog’iston Respublikasi sudining sudyasi

ONA TABIAT NE’MATLARDAN OQILONA FOYDALANISH – QONUN TALABI

Ekologiya va tabiat ne’matlaridan noto‘g’ri foydalanish, yoki ularga zarar etkazish jinoyat hisoblanadi. Chunki ona tabiat — insoniyatning hayotiy manbai, jamiyat taraqqiyoti va kelajak avlodlar salomatligining asosidir. Mamlakatimizda tabiatni asrab-avaylash, er va suv resurslaridan oqilona foydalanish, atrof-muhitni muhofaza qilish sohasida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Davlat dasturlari va qabul qilinayotgan qonun hujjatlari orqali barqaror rivojlanishni ta’minlash, ekologik madaniyatni yuksaltirish va tabiiy boyliklarni muhofaza qilish ustuvor vazifa qilib belgilangan.

Er va er osti boyliklari har bir mamlakatning eng muhim milliy boyliklari hisoblanadi. Ular nafaqat iqtisodiyotning turli sohalari uchun asosiy manba, balki xalqning hayot sifati va kelajak avlodlar farovonligi uchun ham bebaho xazinadir.

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 197-moddasida er yoki er osti boyliklaridan foydalanish qoidalarini buzish jinoyat hisoblanishi belgilab qo‘yilgan. Bu norma tabiiy resurslardan oqilona va adolatli foydalanishni ta’minlash, shu bilan birga ularni muhofaza qilish maqsadida joriy etilgan.

Shuningdek, 197-1-moddada sug’oriladigan erlarni o‘zboshimchalik bilan egallab olish holatlariga qarshi kurashish normalari belgilangan. Erdan foydalanuvchi yoki ijarachi o‘z hududida erning o‘zboshimchalik bilan egallab olingani haqida ma’lum bo‘lsa, u bu holat haqida tegishli organlarga xabar berishga majbur. Agar bu burch bajarilmasa yoki chora ko‘rilmasa, shaxs javobgarlikka tortilishi mumkin.

Er va er osti resurslaridan noto‘g’ri foydalanish tuproqning degradatsiyasiga, suv resurslarining ifloslanishiga va ekologik muvozanat buzilishiga olib kelishi mumkin. Sug’oriladigan erlarni o‘zboshimchalik bilan egallab olish esa nafaqat qonunbuzarlik, balki aholining turmush tarziga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Shuningdek, er qazilmalari, suv zaxiralari va mineral resurslar mamlakat iqtisodiyotining barqaror o‘sishiga xizmat qiladi. Belgilangan tartib-qoidalarga amal qilish har bir fuqaro va korxonaning burchi hisoblanadi.

Jinoyat kodeksining mazkur moddalarida jarima, ma’lum huquqdan mahrum qilish, majburiy jamoat ishlari, ayrim hollarda esa ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish jazo choralari belgilangan.

Er va er osti boyliklari – har birimizning umumiy boyligimizdir. Ularni asrab-avaylash, qonun doirasida va oqilona foydalanish har birimizdan mas’uliyat talab etadi. Chunki bugungi kunning to‘g’ri munosabati ertangi avlod uchun munosib meros qoldirish demakdir.

Jasur URAZBAEV,

Qoraqalpog’iston Respublikasi sudi sudyasi

QARZ SHARTNOMASI: HUQUQIY SAVODXONLIK NIZOLARDAN ASRAYDI

Bugungi kunda sudlarda qarz undirish bilan bog’liq ishlar tobora ko‘payib borayotgani kuzatilmoqda. Aksariyat hollarda fuqarolar qarz berish yoki olish jarayonida huquqiy talablarga emas, balki oddiy tilxatga tayanadi. Ammo shundan kelib chiqib, keyinchalik turli nizolar yuzaga keladi. Hammamizga ma’lumki, qonunni bilmaslik javobgarlikdan ozod qilmaydi. Shuning uchun har bir fuqaro huquqiy munosabatga kirishishdan oldin, o‘zining amalga oshirmoqchi bo‘layotgan harakatlari haqida etarli huquqiy tushunchaga ega bo‘lishi zarur.

O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksida qarz shartnomasining turlari, shartlari, qarz oluvchining qarzni qaytarish majburiyatlari, qarz shartnomasi shartlari buzilganda kelib chiqadigan oqibatlar hamda bunday shartnomalar yuzasidan nizolashish tartiblari aniq belgilab qo‘yilgan. Kodeksga ko‘ra, qarz shartnomasi deganda bir taraf – qarz beruvchi ikkinchi tarafga – qarz oluvchiga pul yoki mol-mulk topshiradi va qarz oluvchi belgilangan muddatda shu miqdordagi pul yoki mol-mulkni qaytarish majburiyatini o‘z zimmasiga oladi. Shartnoma qarzdor amaliy ravishda mablag’ yoki mol-mulkni olgan paytdan kuchga kiradi. Agar qarz summasi bazaviy hisoblash miqdorining o‘n baravaridan ko‘p bo‘lsa, fuqarolar o‘rtasidagi shartnoma albatta yozma shaklda tuzilishi shart. Taraflardan biri yuridik shaxs bo‘lsa, summaga qaramasdan shartnoma yozma ravishda rasmiylashtirilishi lozim. Ko‘pincha xalq orasida tilxat yozish bilan cheklaniladi va sudga da’vo arizalari shu tilxat asosida kiritiladi. Aslida esa tilxat ham yozma shartnoma sifatida huquqiy kuchga ega.

Biroq yozma shaklga rioya qilinmasa, bu shartnomani haqiqiy emas, deb topish uchun asos bo‘lmaydi. Lekin nizo kelib chiqsa, taraflar guvohlar ko‘rsatmasi bilan emas, balki yozma dalillar yordamida shartnoma mavjudligini yoki uning bajarilganligini isbotlashi mumkin. Masalan, agar qarzni bo‘lib-bo‘lib qaytarish nazarda tutilgan bo‘lsa va qarzdor belgilangan to‘lov muddatini buzsa, qarz beruvchi qolgan qarzning barchasini foizi bilan birga muddatidan oldin qaytarishni talab qilishga haqli. Shuningdek, qarzdor aslida pul yoki mol-mulkni olmaganini yoki shartnomada ko‘rsatilganidan kam miqdorda olganini isbotlasa, da’vo qila oladi.

Amaliyotda eng ko‘p uchraydigan holat – qarzdor qarzini qaytarsa-da, oldin yozgan tilxatini qarz beruvchidan qaytarib olmagani. Bu esa keyinchalik katta muammolarga sabab bo‘lishi mumkin, chunki guvohlarning ko‘rsatmasi bilan qarz qaytarilganini isbotlab bo‘lmaydi. Shuning uchun qarzdor qarzni qaytarganda qarz beruvchidan albatta tilxat yoki qaytarilgan hujjatni talab qilishi shart. Qonunga ko‘ra, qarz beruvchi qarzdorning talabiga binoan qarz qaytarilganini tasdiqlovchi tilxat berishi kerak yoki avval yozilgan tilxatni qaytarishi zarur. Agar qaytarishning imkoni bo‘lmasa, bu holat qarz beruvchi tomonidan berilgan yangi tilxatda albatta ko‘rsatilishi shart.

Sud amaliyotidan olingan misolda ham da’vogar R.K. javobgar K.G’.dan 10.000.000 so‘m qarz undirish haqidagi da’vo arizasi bilan sudga murojaat qilgan. Sud majlisida javobgar K.G’. da’vogar R.K.dan olgan qarzini to‘liq qaytarib berganligini, buni guvoh S.K. tasdiqlashini bildirgan. Biroq javobgar K.G’. qarz beruvchi R.K.dan o‘zining qarz olgan vaqtida yozib bergan tilxatini qaytarib olmagan yoki qarz beruvchi R.K.dan qarzini qaytarib olganligi haqida tilxat yozdirib olmagan. Sud majlisida qarzdor qarzini qaytarganini aytsa-da, tilxatni qaytarib olmagani uchun guvoh ko‘rsatmasi etarli deb topilmagan. Natijada qarzdorning huquqiy imkoniyatlari cheklangan.

Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, har bir fuqaro qarz olish yoki berishda qonun talablariga amal qilishi shart. Yozma shartnoma tuzish, tilxat yozish va qarz qaytarilganda tegishli hujjatni qaytarib olish – bu nafaqat huquqiy talab, balki nizolarning oldini olishning eng samarali yo‘lidir.

Zulfiya BABADJANOVA,
Qoraqalpog’iston Respublikasi sudi sudyasi