“O‘ZBEKISTON — 2030” STRATEGIYASI: MA’MURIY ADLIYA — QONUN USTUVORLIGINING INSTITUTSIONAL KAFOLATI
Bugungi global jarayonlar murakkablashib borayotgan sharoitda davlat boshqaruvi samaradorligini oshirish va inson huquqlarini ishonchli himoya qilish masalasi har qanday demokratik taraqqiyotning markaziy mezoniga aylanmoqda. Mamlakatimizda izchil amalga oshirilayotgan islohotlarning bosh g’oyasi — “Inson qadri uchun” tamoyili — aynan shu strategik yondashuvning mantiqiy ifodasidir. Ushbu kontseptual yondashuv doirasida davlat va fuqaro o‘rtasidagi munosabatlarni huquqiy muvozanat asosida qayta qurishda ma’muriy adliya instituti hal qiluvchi ahamiyat kasb etmoqda.
Ilmiy-huquqiy nuqtai nazardan qaraganda, ma’muriy adliya — bu davlat organlari va mansabdor shaxslar faoliyati ustidan sud nazoratini amalga oshirish orqali shaxs huquq va erkinliklarini ta’minlovchi murakkab protsessual-huquqiy mexanizmdir. Oddiy ifoda bilan aytganda, mazkur institut fuqaro yoki tadbirkorning davlat bilan yuzaga kelgan ommaviy-huquqiy nizolarda mustaqil va xolis sud himoyasidan foydalanish imkoniyatini kafolatlaydi.
Ta’kidlash joizki, Yangi O‘zbekiston sharoitida ma’muriy sudlarning tashkil etilgani davlat-fuqaro munosabatlaridagi an’anaviy asimmetriyani bartaraf etish yo‘lida muhim institutsional qadam bo‘ldi. Agar ilgari davlat tuzilmalari bilan bahslashish amalda murakkab va samarasiz jarayon sifatida qabul qilingan bo‘lsa, bugun ma’muriy adliya mazkur munosabatlarda protsessual tenglik va adolat muvozanatini ta’minlovchi ta’sirchan vositaga aylandi.
Ma’muriy sudlovning kontseptual yangiligi, avvalo, isbotlash yukining qayta taqsimlanganligida namoyon bo‘ladi. Fuqarolik va iqtisodiy sud ish yurituvida da’vogar o‘z talablarini isbotlashi lozim bo‘lsa, ma’muriy sudlovda ma’muriy organ chiqargan qarorining qonuniyligi va asosliligini aynan shu organning o‘zi isbotlashi shart. Bu — huquqiy davlat printsiplarining amaliy ifodasi bo‘lib, fuqaroning protsessual jihatdan himoyalanganlik darajasini sezilarli ravishda oshiradi.
Mazkur yondashuv ma’muriy sudlarni faqat nizolarni hal etuvchi organ sifatida emas, balki davlat boshqaruvi tizimida qonuniylikni ta’minlovchi preventiv institut sifatida ham namoyon etmoqda. Amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, mansabdor shaxs qabul qilayotgan har bir qaror yoki xatti-harakatning sud nazoratidan o‘tishi ehtimoli uni huquqiy mas’uliyatni chuqur his etgan holda ish yuritishga undaydi.
Shu nuqtai nazardan, ma’muriy adliyaning rivojlanishi korruptsiyaga qarshi institutsional mexanizmlarni kuchaytirishning eng samarali yo‘nalishlaridan biri sifatida ham namoyon etadi. Zero, mansabdor shaxs uning har bir huquqiy harakati yoki qarori sud tomonidan tekshirilishi mumkinligini anglagan sharoitda noqonuniy faoliyat sodir etish xavfi sezilarli darajada kamayadi.
Bu borada Davlatimiz rahbari Sh.Mirziyoev tomonidan sud-huquq tizimini xalqqa yaqinlashtirish bo‘yicha belgilangan ustuvor vazifalar mazkur sohadagi islohotlarning strategik yo‘nalishini belgilab berdi. Xususan, 2026 yil 16 fevralda tasdiqlangan “O‘zbekiston — 2030” strategiyasining to‘rtinchi ustuvor yo‘nalishida davlat organlari va mansabdor shaxslar faoliyati ustidan samarali sud nazoratini kuchaytirish hamda ma’muriy adliyani institutsional jihatdan yanada rivojlantirish alohida maqsad sifatida belgilab qo‘yilgan.
Ushbu strategik vazifalarning izchil amalga oshirilishi pirovardida quyidagi printsipial natijaga erishiladi: har bir mansabdor shaxs o‘z vakolatini amalga oshirishda qonun ustuvorligi va sud nazoratining muqarrarligini amalda his etadigan huquqiy muhit shakllanadi.
Xulosa qilib aytganda, ma’muriy adliya — bu zamonaviy demokratik davlatning institutsional “lakmus qog’ozi”dir. Uning samarali faoliyat yuritishi fuqarolarda davlat hokimiyatiga nisbatan ishonchni mustahkamlaydi, huquqiy madaniyatni yuksaltiradi va eng muhimi — inson qadrini amalda ta’minlaydi. Chunki, adolatli va ta’sirchan sud nazorati qaror topgan jamiyatdagina barqaror taraqqiyot va farovonlik uchun mustahkam huquqiy poydevor yaratiladi.
Azat IMATOV,
Qoraqalpog’iston Respublikasi ma’muriy sudi sudyasi