«ÓZBEKSTAN – 2030» STRATEGIYASÍ: HÁKIMSHILIK ÁDILLIK – NÍZAM ÚSTINLIGINIŃ INSTITUCIONALLÍQ KEPILLIGI

«ÓZBEKSTAN – 2030» STRATEGIYASÍ: HÁKIMSHILIK ÁDILLIK – NÍZAM ÚSTINLIGINIŃ INSTITUCIONALLÍQ KEPILLIGI

Búgingi global processler quramalasıp baratırǵan shárayatta mámleketlik basqarıw nátiyjeliligin arttırıw hám insan huqıqların isenimli qorǵaw máselesi hár qanday demokratiyalıq rawajlanıwdıń oraylıq normasına aylanbaqta. Mámleketimizde izbe-iz ámelge asırılıp atırǵan reformalardıń bas ideyası – «Insan qádiri ushın» principi – mine usı strategiyalıq qatnastıń logikalıq kórinisi bolıp esaplanadı. Usı konceptual kózqaras sheńberinde mámleket hám puqara arasındaǵı qatnasıqlardı huqıqıy teń salmaqlıq tiykarında qayta qurıwda hákimshilik ádillik institutı sheshiwshi áhmiyetke iye bolmaqta.

Ilimiy-huqıqıy kózqarastan qaraǵanda, hákimshilik ádillik – bul mámleketlik uyımlar hám lawazımlı shaxslardıń jumısı ústinen sud qadaǵalawın ámelge asırıw arqalı shaxs huqıqları menen erkinliklerin támiyinleytuǵın quramalı processual-huqıqıy mexanizm bolıp esaplanadı. Ápiwayı sóz benen aytqanda, bul institut puqara yamasa isbilermenniń mámleket penen júzege kelgen ǵalaba-huqıqıy tartıslarda biyǵárez hám qalıs sud qorǵawınan paydalanıw imkaniyatın kepilleydi.

Jańa Ózbekstan shárayatında hákimshilik sudlardıń shólkemlestirilgeni mámleketlik-puqaralıq qatnasıqlardaǵı dástúriy asimmetriyanı saplastırıw jolında áhmiyetli institucionallıq qádem boldı. Eger aldın mámleketlik strukturalar menen básekilesiw ámelde quramalı hám nátiyjesiz process sıpatında qabıl etilgen bolsa, búgin hákimshilik ádillik bul qatnasıqlarda processual teńlik hám ádillik balansın támiyinlewshi tásirsheń quralǵa aylandı.

Hákimshilik sudlawdıń konceptual jańalıǵı, bárinen burın, dálillew júginiń qayta bólistirilgeninde kórinedi. Puqaralıq hám ekonomikalıq sud islerin júritiwde dawager óz talapların dálillewi kerek bolsa, hákimshilik sudlawda hákimshilik uyım shıǵarǵan qarardıń nızamlılıǵı hám tiykarlılıǵın usı uyımnıń ózi dálillewi shárt. Bul huqıqıy mámleket principleriniń ámeliy kórinisi bolıp, puqaranıń processual jaqtan qorǵaw dárejesin sezilerli dárejede arttıradı.

Bul kózqaras hákimshilik sudlardı tek ǵana tartıslardı sheshiwshi uyım sıpatında emes, al mámleketlik basqarıw sistemasında nızamlılıqtı támiyinlewshi preventiv institut sıpatında da kórsetpekte. Ámeliyat sonı kórsetpekte, lawazımlı shaxs qabıl etip atırǵan hár bir qarar yamasa hárekettiń sud qadaǵalawınan ótiw itimalı onı huqıqıy juwapkershilikti tereń sezinip is júrgiziwge iytermeleydi.

Usı tiykarda, hákimshilik ádilliktiń rawajlanıwı korrupciyaǵa qarsı institucionallıq mexanizmlerdi kúsheytiwdiń eń nátiyjeli baǵdarlarınan biri sıpatında da kórinedi. Sebebi, lawazımlı shaxs onıń hár bir huqıqıy háreketi yamasa qararı sud tárepinen tekseriliwi múmkin ekenligin ańlaǵan shárayatta nızamsız jumıs islew qáwpi sezilerli dárejede azayadı.

Bul baǵdarda Mámleketimiz basshısı Sh.Mirziyoev tárepinen sud-huqıq sistemasın xalıqqa jaqınlastırıw boyınsha belgilengen tiykarǵı wazıypalar usı tarawdaǵı reformalardıń strategiyalıq baǵdarın belgilep berdi. Atap aytqanda, 2026-jıl 16-fevralda tastıyıqlanǵan «Ózbekstan – 2030» strategiyasınıń tórtinshi tiykarǵı baǵdarında mámleketlik uyımlar hám lawazımlı shaxslardıń jumısı ústinen nátiyjeli sud qadaǵalawın kúsheytiw hám hákimshilik ádillikti institucionallıq jaqtan jáne de rawajlandırıw ayrıqsha maqset sıpatında belgilep qoyılǵan.

Bul strategiyalıq wazıypalardıń izbe-iz ámelge asırılıwı nátiyjesinde tómendegi principial nátiyjege erisiledi: hár bir lawazımlı shaxs óz wákilligin ámelge asırıwda nızam ústinligi hám sud qadaǵalawınıń sózsiz ekenligin ámelde sezetuǵın huqıqıy ortalıq qáliplesedi.

Juwmaqlap aytqanda, hákimshilik ádillik – bul zamanagóy demokratiyalıq mámlekettiń institucionallıq «lakmus qaǵazı». Onıń nátiyjeli jumıs alıp barıwı puqaralarda mámleketlik hákimiyatqa bolǵan isenimdi bekkemleydi, huqıqıy mádeniyattı arttıradı hám eń áhmiyetlisi – insan qádirin ámelde támiyinleydi. Sebebi, ádil hám tásirsheń sud qadaǵalawı engizilgen jámiette ǵana turaqlı rawajlanıw hám abadanlıq ushın bekkem huqıqıy tiykar jaratıladı.

Azat IMATOV,
Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń sudyası

ZORLÍQQA QARSÍ HUQÍQÍY KEPILLIKLER KÚSHEYTILDI

Shańaraq – jámiyettiń tayanıshı. Onıń bekkemligi bolsa tek ǵana ruwxıy qádiriyatlar emes, al anıq huqıqıy kepillikler menen de támiyinlenedi. Keyingi jılları elimizde shańaraq institutın bekkemlew, hayal-qızlardıń huqıqları menen máplerin isenimli qorǵawǵa qaratılǵan izbe-iz reformalar ámelge asırılmaqta.

Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń 76-statyasında shańaraq jámiyettiń tiykarǵı buwını ekeni, ol jámiyet hám mámleket qorǵawında bolıwı qatań belgilep qoyılǵan. Sonday-aq, 58-statyaǵa muwapıq, hayal-qızlar hám erkekler teń huqıqlı bolıp, mámleket olarǵa jámiyet hám mámleketlik basqarıwda jáne jámiyetlik turmıstıń barlıq tarawlarında teńdey imkaniyatlar jaratıwdı kepilleydi. Búgingi kúnde shańaraqlarda salamat ruwxıy ortalıqtı qáliplestiriw, olardıń abadanlıǵın arttırıw hám hayal-qızlardıń jámiyettegi belsendiligin kúsheytiw boyınsha bekkem huqıqıy tiykar jaratıldı. Sonıń menen birge, shańaraqlıq (turmıslıq) zorlıqtan jábirlengen shaxslardıń huqıqların jáne de nátiyjeli qorǵaw zárúrligi áhmiyetli wazıypa sıpatında kún tártibine shıqtı.

Mine, usı zárúrlikten kelip shıǵıp, 2025-jıl 9-aprelde qabıl etilgen «Shańaraq hám hayal-qızlardı qollap-quwatlaw sistemasınıń jetilistiriliwi múnásibeti menen Ózbekstan Respublikasınıń ayırım nızam hújjetlerine qosımshalar hám ózgerisler kirgiziw haqqında»ǵı Ózbekstan Respublikasınıń 1053-sanlı Nızamı menen bir qatar áhmiyetli jańalıqlar engizildi. Oǵan bola, Shańaraq kodeksiniń 40-statyası jańa qaǵıyda menen tolıqtırıldı: endi sud shańaraqlıq (turmıslıq) zorlıqtan jábirlengen shaxs talap etken jaǵdayda jarasıw ushın múddet belgilemeydi. Bul norma ámeliyatta júdá úlken áhmiyetke iye. Sebebi aldın ayırım jaǵdaylarda jarasıw múddeti tayınlanıwı jábirlengen shaxstıń qáwipsizligine unamsız tásir kórsetiwi múmkin edi. Jańa tártip bolsa birinshi gezekte insan qáwipsizligin ústin qoyadı. Nızam menen Turaq jay kodeksine de áhmiyetli qosımsha kirgizildi. Endi turaq jaydan paydalanıwǵa baylanıslı tartıslar kórilgende sud táreplerdiń kelisimine tiykarlanıp múlk iyesine májbúriy kirgizilip atırǵan shaxstı teń sharayattaǵı basqa turaq jay menen támiyinlew yamasa ijara haqısın tólew minnetlemesin júklewi múmkin. Bul norma ásirese tartıslı jaǵdaylarda sociallıq ádillikti támiyinlewge xızmet etedi.

Bul ózgerisler sud ámeliyatında birdey qollanılıwın támiyinlew maqsetinde Joqarǵı sud Plenumınıń 2025-jıl 23-iyundaǵı 15-sanlı qararı menen tiyisli qararlar da jańalandı. Atap aytqanda, nekeden ajıratıw islerin kórip shıǵıw tártibine baylanıslı qaǵıydalar qayta kórip shıǵılıp, zorlıqtan jábirlengen shaxstıń máplerin ústin qorǵaw mexanizmleri anıq belgilep berildi.

Sonıń menen birge, sudlarǵa shańaraqlıq (turmıslıq) zorlıq jaǵdayların bahalawda Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodekstiń 592-statyası hám Jınayat kodeksiniń 1261-statyası talaplarınan kelip shıǵıw zárúr ekenligi ayrıqsha kórsetip ótildi.

Ulıwma alǵanda, nızamshılıqqa kirgizilgen bul ózgerisler hám qosımshalar shańaraqlıq zorlıqtan jábirlengen shaxslardıń huqıqıy qorǵalıwın bunnan bılay da kúsheytiwge, hayal-qızlardıń jámiyettegi belsendiligin arttırıwǵa jáne shańaraq institutın bekkemlewge xızmet etedi. Bul bolsa mámleketimizde insan qádirin ulıǵlaw principi izbe-iz támiyinlenip atırǵanınıń jáne bir ámeliy kórinisi bolıp esaplanadı.

Erkin ÓTENIYAZOV,

Qaraqalpaqstan Respublikası sudı puqaralıq isleri boyınsha sudyası

SUD SISTEMASÍNDA KORRUPCIYAǴA QARSÍ GÚRESIW

Ózbekstanda korrupciyaǵa qarsı gúresiw mámleketlik siyasattıń tiykarǵı baǵdarlarınan birine aylandı. Mámleket basshısı Shavkat Mirziyoev jumısınıń dáslepki kúnlerinen-aq bul illetke qarsı mawasasız gúresiw, huqıqbuzarlıqlardıń aldın alıw jáne mámleketlik uyımlardıń iskerliginde ashıq-aydınlıqtı támiyinlewdi tiykarǵı wazıypa sıpatında belgilep berdi.

Bul baǵdardaǵı áhmiyetli huqıqıy tiykarlardan biri – «Korrupciyaǵa qarsı gúresiw haqqında»ǵı Nızamnıń qabıl etiliwi boldı. Bul hújjet korrupciya túsinigine anıq táriyip berip, oǵan qarsı sistemalı gúresiwdiń bekkem tiykarın jarattı. Nızamǵa bola, shaxstıń óziniń xızmet dárejesinen jeke yamasa basqalardıń mápi jolında nızamǵa qayshı túrde materiallıq yamasa materiallıq emes payda alıwı korrupciya sıpatında bahalanadı. Ápiwayı til menen aytqanda, bul – para alıw-beriw, tanıs-bilislik hám lawazımınan jeke máp jolında paydalanıw jaǵdayları bolıp esaplanadı.

Sońǵı jılları sud sistemasında korrupciyanıń aldın alıw hám oǵan qarsı gúresiw baǵdarında izbe-iz hám kompleksli ilajlar ámelge asırılmaqta. Atap aytqanda, Joqarǵı sud baslıǵı B.Islamovtıń basshılıǵında sudlar iskerliginde ashıq-aydınlıqtı kúsheytiw, múrájatlar menen islesiw sistemasın jetilistiriw hám jámiyetlik qadaǵalawdı keńeytiwge ayrıqsha itibar qaratılmaqta.

Búgingi kúnde puqaralar ushın sud sistemasında korrupciya jaǵdaylarına dus kelgen jaǵdayda operativ múrájat etiw imkaniyatları jaratılǵan. Isenim telefonı, Telegram-bot hám rásmiy veb-sayt arqalı múrájat jiberiw múmkin. Eń áhmiyetlisi, múrájat etken shaxstıń sır saqlanıwı hám múrájat belgilengen tártipte kórip shıǵılıwı nızam menen kepillengen.

Sud sistemasında hadallıq ortalıǵın bekkemlew maqsetinde Joqarǵı sud Prezidiumınıń qararı menen para usınıs etilgeni haqqında xabar beriw hám onı kórip shıǵıw tártibi de engizildi. Bul bolsa sudyalar hám sud xızmetkerleri jumısında ashıq-aydınlıq standartların jáne de kúsheytiwge xızmet etpekte.

2024-jıl 27-dekabrde qabıl etilgen «Sudlarda korrupciyaǵa qarsı gúresiw sistemasın bunnan bılay da jedellestiriw ilajları haqqında»ǵı buyrıq bolsa tarawda jańa basqıshtı baslap berdi. Bul hújjet penen korrupciyaǵa qarsı siyasat, mápler soqlıǵısıwın basqarıw, qáwip-qáterlerdi bahalaw, mámleketlik satıp alıwlardıń ashıq-aydınlıǵın támiyinlew hám múrájatlardı qabıl etiw tártibin qamtıp alǵan bir qatar áhmiyetli ishki hújjetler tastıyıqlandı.

Sonday-aq, sudyalar hám sud xızmetkerleriniń huqıqıy sanası hám juwapkershiligin arttırıw maqsetinde korrupciyaǵa qarsı gúresiw boyınsha arnawlı oqıw baǵdarlamaları jolǵa qoyılǵan. Ámelde hár qıylı temalarda lekciya hám seminarlar turaqlı ótkerilip kelinbekte.

Juwmaqlastırıp aytqanda, sud sistemasında korrupciyaǵa qarsı gúresiw tek ǵana jaza sharaları menen sheklenip qalmaǵan. Búgin bul process profilaktika, ashıq-aydınlıq, sanlastırıw hám institucionallıq qadaǵalaw mexanizmleri arqalı kompleksli túrde jolǵa qoyılǵan. Bul bolsa, óz gezeginde, ádil sudlawǵa bolǵan isenimdi bekkemlewge xızmet etpekte.

Janat AYMAGANBETOVA,
Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sud sudyası

QARÍZDÍ ÓNDIRIW HAQQÍNDA SUDQA MÚRÁJAT ETIW TÁRTIBI

Ózbekstan Respublikası Puqaralıq kodeksiniń 732-statyasında belgilengenindey, qarız shártnaması boyınsha bir tárep – qarız beriwshi ekinshi tárepke, yaǵnıy qarız alıwshıǵa pul yaki túrge tán belgileri menen belgilengen basqa zatlardı múlk etip beredi. Qarız alıwshı bolsa, qarız beriwshige birden yaki bólip-bólip, sol summadaǵı puldı yaki qarızǵa alınǵan zatlardıń túri, sapası hám muǵdarına teń zatlardı yaki qarız summasın qaytarıp beriw minnetlemesin aladı.

Qarız shártnaması shárti boyınsha, qunǵa iye alıngan zat shártnamada kórsetilgen waqitta qaytarılıwı kerek. Eger qaytarıw múddeti shártnamada kórsetilmegen bolsa, qarız qarız beriwshi talap etken waqıtta qaytarılıwı kerek.

Qarız shártnamasınıń basqa shártnamalardan parıq etetuǵın, yuridikalıq áhmiyetke iye ózine tán ózgeshelikleri bar.

Atap aytqanda, qarız shártnaması real bolıp, oniń mánisi sonnan ibarat, shártnama zat, pul yaki zattı qarız beriwshi qarız alıwshıǵa tapsırıw waqtınan payda boladı hám tap sol waqıttan shártnama dúzilgen esaplanadı. Qarız shártnaması bir tárepleme shártnama esaplanıp, bir tárep – qarız beriwshi qarız beriw huqıqına iye bolsa, ekinshi tárepte qarız zatın qaytarıw minnetlemesi júzege keledi. Shártnamaǵa muwapıq, qarızdar alıngan múlkten paydalanıp, onı basqarıw huqıqı berilgenligi sebepli múlktiń waqıtsha iyesi esaplanadı. Qarız shártnaması kópshilik jaǵdaylarda biypul dúziledi. Nızam yaki shártnamada názerde tutılǵan jaǵdaylarda procentler alıwǵa jol qoyıladi. Puqaralar arasında qarız summası eń kem miynet haqınıń on esesinen artıq bolsa, shártnama ápiwayı jazba túrde dúziliwi shárt. Shártnamadaǵı táreplerden biri yuridikalıq shaxs bolǵan jaǵdayda bolsa, summasına qaramastan qarız shártnaması jazba túrde dúziliwi kerek.

Eger qarız alıwshınıń tilxatı yaki oǵan qarız beriwshi tárepinen belgili bir summa yaki belgili bir muǵdarda zatlar tapsırılǵanın tastıyıqlaytuǵın basqa hújjetler bar bolsa, qarız shártnaması jazba túrde dúzilgen bolıp esaplanadı. Eger qarız májbúriyatı qarız alıwshı tárepinen veksel, obligaciya yaki qarız summasın hám qarız beriwshiniń onı óndirip alıw huqıqın belgilewshi basqa qımbat bahalı qaǵaz benen tastıyıqlanǵan bolsa, bunday jaǵdayda qarız shártnamasınıń jazba formasına ámel etilgen esaplanadı.

Qarız beriwshi qarızdı waqtında qaytarıp ala almasa puqaralıq isleri boyınsha sudqa múrájat etiw huqıqı bar.

Qarızdı óndiriw haqqında sudqa eger notarial tastıyıqlanǵan daw-jánjelsiz talap bolsa sud buyrıǵın beriw haqqında arza menen yamasa dawa arza formasında puqaralıq isleri boyınsha rayonlararalıq, rayon (qala) sudlarına múrájat etiledi.

Sudqa arza berilgende dawa bahasınıń (qarız summasınıń) 4 payızı muǵdarında mámleketlik bajı óndiriledi. Eger qarız shártnaması boyınsha tárepler yuridikalıq tárepler bolsa, mámleketlik bajı dawa bahasınıń 2 payızı muǵdarında óndiriledi.

Dawa arzasında (arzada) sudtıń atı, dawager (arza beriwshi) hám juwapker (qarızdar) dıń F.I.Sh hám jasaw mánzilleri, baylanıs maǵlıwmatları, rekvizitleri (eger bar bolsa), dawa tiykarı hám summası jáne talap kórsetiledi hám dawager (arza beriwshi) yamasa onıń wákili tárepinen qol qoyıladı.

Dawa arzasına (arzaǵa) onıń nusqası, dawa talapların tastıyıqlawshı hújjetler, yaǵnıy qarız shártnaması yamasa oǵan teńlestirilgen jazba hújjetlerdiń túp nusqası, mámleketlik bajı hám pochta qárejetiniń tólengenligi haqqındaǵı hújjetler hám basqa da hújjetler qosımsha etiledi.

Qaraqalpaqstan Respublikası puqaralıq isleri boyınsha birinshi instanciya sudları tárepinen 2025-jıl dawamında qarızdı óndiriwge baylanıslı jámi 1188 puqaralıq isi kórip shıǵılǵan, sonnan 1030 dawa arza qanaatlandırılǵan, 48 dawa qanaatlandırılmaǵan, 13 is is júrgiziwden qısqartılǵan, 97 arza kórmesten qaldırılǵan.

Usı jerde sud ámeliyatınan bir mısal, dawager X.Axmedov sudqa dawa arzası menen múrájat etip, juwapker N.Kobeysinovtan 15.000.000 sum qarız pulın óndirip beriwdi soraǵan.

Sud qararı menen dawa arzası qanaatlandırılıp, juwapker N.Kobeysinovtan dawager X.Axmedovtıń paydasına 15.000.000 sum qarız pulı hám sud qárejetleri óndirilgen.

Sebebi, dawager X.Axmedov 2025-jılı may ayında juwapker N.Kobeysinovqa qaytarıp beriw shárti menen qarızǵa 15.000.000 sum bergen. Bul haqqında juwapker N.Kóbeysinov til xat jazıp bergen, biraq qarız pulın dawager talap etken waqıttan berli qaytarmaǵan.

Sud májilislerinde N.Kobeysinov dawa talabın tán alıp, dawager X.Axmedovtan qarız alǵanlıǵın, biraq házirgi kúnde materiallıq jaǵdayına baylanıslı qaytara almay atırǵanlıǵın bildirgen.

Ózbekstan Respublikası Puqaralıq kodeksiniń 732, 733, 735-statyalarına muwapıq, qarız shártnaması boyınsha bir tárep (qarız beriwshi) ekinshi tárepke (qarız alıwshıǵa) pul yaki túrge tán belgileri menen belgilengen basqa zatlardı múlk etip beredi, al qarız alıwshı bolsa qarız beriwshige birden yaki bólip-bólip, sol summadaǵı puldı yaki qarızǵa alınǵan zatlardıń túri, sapası hám muǵdarına teń zatlardı (qarız summasın) qaytarıp beriw minnetlemesin aladı. Qarız shártnaması pul yaki zatlar tapsırılǵan waqıttan baslap dúzilgen esaplanadı. Puqaralar arasında qarız shártnaması, eger bul qarızdıń summası eń kem miynet haqınıń on esesinen artıq bolsa, ápiwayı jazba túrde, shártnamadaǵı táreplerden biri yuridikalıq shaxs bolǵan jaǵdayda bolsa, summasına qaramastan, jazba túrde dúziliwi shárt. Qarız shártnamasınıń jazba formasına ámel etpew usı Kodekstiń 109-statyasında názerde tutılǵan aqıbetlerge alıp keledi. Eger qarız alıwshınıń tilxatı yaki oǵan qarız beriwshi tárepinen belgili bir summa yaki belgili bir muǵdarda zatlar tapsırılǵanlıǵın tastıyıqlaytuǵın basqa hújjet bar bolsa, qarız shártnaması jazba túrde dúzilgen bolıp esaplanadı.

Ámeldegi Puqaralıq kodeksiniń 735-statyası 1 hám 2-bólimlerine bola, qarız alıwshı alınǵan qarız summasın qarız shártnamasında názerde tutılǵan múddette hám tártipte qarız beriwshige qaytarıwı shárt. Eger qarız summasınıń qaytarılıw múddeti shártnamada belgilenbegen bolsa, qarız alıwshı onı qarız beriwshi qarızdı qaytarıw haqqında talap qoyǵan kúnnen baslap otız kún ishinde qaytarıwı kerek.

Usı nızam talaplarına tiykarlanıp sud, dawager X.Axmedovtıń dawa arzasın qanaatlandırıw haqqındaǵı sheshimge kelgen.

Saodat KAIPNAZAROVA,

Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń sudyası

TERGEWDIŃ SAPASÍ – ÁDILLIKTIŃ TIYKARÍ

Jınayat isleri boyınsha Bozataw rayonı sudınıń tergew sudyası K.Kıpshakbaev basshılıǵında rayon prokuraturası, ishki isler bólimi hám tiyisli taraw wákilleriniń qatnasıwında ámeliy seminar shólkemlestirildi. Ilaj huqıqtı qollanıw ámeliyatın jetilistiriw qaratıldı.

Seminardıń tiykarǵı maqseti – jınayat isleri boyınsha tergew hám sorastırıwdıń sapasın jáne nátiyjeliligin arttırıw, tergew, sorastırıw hám sud processlerinde ámeldegi Konstituciya hám nızamshılıq normaların durıs hám anıq qollanıw máselelerin dodalawdan ibarat boldı. Sonday-aq, hákimshilik huqıqbuzarlıq haqqındaǵı bayannamalardı rásmiylestiriw hám jiberiw tártibi, is materialların qaytarıw tiykarları, hákimshilik jaza qollanıw múddetleri jáne shaxslardıń huqıqları menen nızamlı máplerin isenimli qorǵaw máseleleri boyınsha hár tárepleme túsinikler berildi.

Ilaj dawamında ámeliyatta ushırasıp atırǵan ayırım mashqalalı tárepler hám processual kemshilikler de tallanıp, olardıń aldın alıw, huqıqtı qollanıwda birden-bir qatnastı qáliplestiriw boyınsha anıq usınıslar bildirildi. Nızam hújjetlerine kirgizilip atırǵan ózgerisler menen qosımshalardıń mazmun-mánisi de taraw xızmetkerleri itibarınan shette qalmadı.

Seminar juwmaǵında ámeliyatqa baylanıslı sorawlarǵa qánigeler tárepinen tiykarlanǵan juwaplar berildi. Atap ótilgenindey, bunday ámeliy ilajlar huqıq qorǵaw uyımları arasındaǵı óz-ara birge islesiwdi bunnan bılay da kúsheytiw, hákimshilik hám jınayıy islerdi kórip shıǵıwda nızam ústinligin támiyinlewge xızmet etedi.

JASLAR HÁM SUD-HUQÍQ REFORMALARÍ: ZAMANAGÓY SUD, SANLASTÍRÍW

Innovaciyalıq texnologiyalar universitetinde studentlerdiń qatnasıwında sud-huqıq tarawında ámelge asırılıp atırǵan reformalar, korrupciyaǵa qarsı gúresiw ilajları hám sudlarda engizilgen interaktiv xızmetler haqqında maǵlıwmat beriw maqsetinde ushırasıw shólkemlestirildi.

Onda Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń sudyaları J.Aymaganbetova, K.Xojamuratov hám A.Imatov, Nókis rayonlar aralıq hákimshilik sudınıń sudyası K.Babanazarov, universitettiń professor-oqıtıwshıları hám student-jasları qatnastı.

Ilaj dawamında sudyalar mámlekette korrupciyaǵa qarsı ámelge asırılıp atırǵan reformalar haqqında hár tárepleme maǵlıwmat berdi. Atap aytqanda, Korrupciyaǵa qarsı gúresiw agentligi hám nızamshılıq tiykarları bekkemlengeni, mámleketlik basqarıwda ashıq-aydınlıq, mápler soqlıǵısıwın tártipke salıw hám mámleketlik satıp alıwlardı sanlastırıwǵa qaratılǵan ilajlar izbe-iz ámelge asırılıp atırǵanı atap ótildi. Sud sistemasında da «Sanlı sud» principi engizilip, isler elektron túrde júrtiledi, sud isleri avtomat túrde bólistiriw sisteması arqalı qalıs tárizde kórip shıǵıladı, keleshekte jasalma intellekt imkaniyatları da qollanıladı. Sonday-aq, my.sud.uz portalı arqalı puqaralar hám isbilermenler shaǵım arzaların hám shaǵımlardı onlayn jiberiwi, tólemlerdi ámelge asırıwı hám videokonferencbaylanıs arqalı aralıqtan qatnasıw imkaniyatı jaratılǵan. Bul bolsa sudlarǵa múrájat etiwde ashıq-aydınlıqtı támiyinlep, sud hákimiyatına bolǵan isenimdi bekkemlewge xızmet etpekte.

Ushırasıwda studentler ózlerin qızıqtırǵan sorawlarǵa tolıq hám anıq juwaplar aldı, sud sistemasındaǵı jańalıqlar, elektron xızmetler hám korrupciyaǵa qarsı mexanizmler boyınsha ózleri ushın áhmiyetli hám ámeliy kónlikpelerge iye boldı.

TEORIYA HÁM ÁMELIYAT KESILISKEN JER

Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı hám agrotexnologiyalar institutı Awıl xojalıǵın mexanizaciyalaw hám suw xojalıǵı fakultetinde studentler ushın ámeliy áhmiyetke iye seminar-ushırasıw shólkemlestirildi. Onda Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń sudyası U.Sabirov hám sudya aǵa járdemshisi A.Ajibekov, professor-oqıtıwshılar hám yurisprudenciya baǵdarınıń studentleri qatnastı.

Ilajda shıǵıp sóylegenler Ózbekstan Respublikasınıń jańa redakciyadaǵı Konstituciyasında sud hákimiyatı boyınsha belgilengen normalar, onıń ǵárezsizligin támiyinlewge qaratılǵan konstituciyalıq kepillikler hám ámeliyattaǵı áhmiyetine hár tárepleme toqtap ótti. Atap ótilgenindey, sud hákimiyatınıń ashıq-aydınlıǵı hám ádil sudlawdı támiyinlew búgingi reformalardıń tiykarǵı baǵdarlarınan biri bolıp esaplanadı.

Sudya U.Sabirov tárepinen Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudı Plenumınıń 2025-jıl 23-iyundegi «Ekonomikalıq sudlar tárepinen «Tólewge qábiletsizlik haqqında»ǵı Nızam normaların qollanıwdıń ayırım máseleleri haqqında»ǵı 13-sanlı qararınıń mazmun-mánisi keńnen túsindirildi. Sonday-aq, keyingi jılları sud-huqıq tarawına baylanıslı qabıl etilgen párman hám qararlar, olardıń ámeliyatqa engiziliwi boyınsha túsinikler berildi. Bayanat studentlerde sud ámeliyatına baylanıslı anıq túsinik qáliplestiriwge xızmet etti.

Ushırasıwdıń eń belsendi bólimi soraw-juwap procesi boldı. Studentler sud sistemasınıń iskerligi, ekonomikalıq tartıslardı kórip shıǵıw tártibi, tólewge qábiletsizlik haqqınadǵı islerdi kóriwdiń ózine tán ózgesheligi boyınsha qızıqtırǵan sorawlarına qánigelerden tolıq juwaplar aldı.

Bunday ámeliy ushırasıwlarr jaslardıń huqıqıy sanası hám kásiplik kónlikpelerin bekkemlewde úlken áhmiyetke iye ekenin atap ótiw orınlı.

KÓSHPELI SUD – JÍNAYATQA JAZA, JÁMIYETSHILIKKE HUQÍQÍY SABAQ

Shımbay rayonı Ádillik bólimi imaratında Jınayat isleri boyınsha Shımbay rayonı sudınıń baslıǵı A.Uspanov basshılıǵında kóshpeli ashıq sud májilisi ótkerildi.

Kóshpeli sud májilisinde Ózbekstan Respublikası Jınayat kodeksiniń 248-statyası 1-bóliminde názerde tutılǵan jınayattı islegenlikte ayıplanıp atırǵan P.D. hám I.B., sonday-aq, Jınayat kodeksiniń 238-statyası 3-bólimi «b» bánti hám basqa da statyalarında názerde tutılǵan jınayatlarda ayıplanıp atırǵan A.A.ǵa jınayat isleri kórip shıǵıldı.

Sud dodalawı dawamında P.D. hám I.B. óz ayıpların tolıq tán alıp, qılmıslarınan pushayman ekenliklerin bildirdi. Sud húkimine bola, olar Jınayat kodeksiniń 248-statyası 1-bóliminde názerde tutılǵan jınayattı islegenlikte ayıplı dep tabılıp, usı statya sankciyası sheńberinde járiyma jazası tayınlandı.

Sonday-aq, A.A. da óz ayıbın tolıq moyınlap, jetkerilgen materiallıq zıyan tolıq qaplanǵanın málim etti. Sud tárepinen ol Jınayat kodeksiniń 238-statyası 3-bólimi «b» bánti hám basqa da statyalarında názerde tutılǵan jınayatlardı islegenlikte ayıplı dep tabılıp, 3 jıl 7 ay múddetke erkin sheklew jazası tayınlandı.

Sud májilisiniń juwmaǵında sud baslıǵı tárepinen elimizde sud-huqıq tarawında ámelge asırılıp atırǵan reformalar, sonıń ishinde, Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń sud sistemasına baylanıslı jaqında qabıl etilgen pármanlarınıń mazmun-mánisi boyınsha huqıqıy túsinikler berildi.

Kóshpeli sud májilisleri tek ǵana jınayat islerin kórip shıǵıw emes, al xalıq arasında huqıqıy mádeniyattı arttırıwǵa da xızmet etip atırǵanı atap ótildi.

KOMMUNAL XÍZMETLER HÁM NÍZAM ÚSTINLIGI: HÁKIMSHILIK SUD ÁMELIYATÍ TÁJRIYBESI

Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudı menen birgelikte Qaraqalpaqstan Respublikası prokuraturasında videokonferenciya baylanıs rejiminde shólkemlestirilgen náwbettegi oqıw-seminarı hákimshilik sudlarda kommunallıq xızmetler – gaz támiynatı, elektr energiyası hám ishimlik suwı tarawında júzege kelip atırǵan tartıslardı kórip shıǵıw ámeliyatına baǵıshlandı.

Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń sudyaları G.Baynazarova hám A.Imatovlar tarawda ushırasıp atırǵan mashqalalar, ásirese, esap-sanaqlardıń durıslıǵın anıqlaw, qayta esaplaw máseleleri, shártnamalıq qatnasıqlardan kelip shıǵatuǵın tartıslar, támiynattı nızamsız úzip qoyıw jaǵdayları hám tutınıwshılardıń huqıqların támiyinlew menen baylanıslı jaǵdaylardı hár tárepleme dodaladı.

Bul baǵdardaǵı tartıslar sanınıń artıp baratırǵanı tarawda sistemalı analizlewdi talap etpekte. Atap aytqanda, xızmet kórsetiwshi shólkemlerdiń qarar hám háreketleriniń nızamlılıǵına huqıqıy baha beriw, tutınıwshılarǵa jetkerilgen zıyandı anıqlaw hám ádil sheshiw, esaplaw úskeneleriniń jaǵdayı hám dálillerdiń isenimliligin tekseriw, nızamshılıqta belgilengen tártip-qaǵıydalarǵa ámel etilgenin úyreniw sıyaqlı máseleler ayrıqsha áhmiyetke iye.

Seminar dawamında sud ámeliyatında ushırasıp atırǵan túrli talqılawlar hám tartıslı jaǵdaylar boyınsha pikir alısılıp, birden-bir huqıqtı qollanıw ámeliyatın qáliplestiriw zárúrligi atap ótildi. Óytkeni, kommunallıq xızmetler xalıqtıń turmısınıń ajıralmas bólegi hám sociallıq turaqlılıqtıń tiykarǵı faktorlarınan biri ekenin esapqa alǵan halda, bul jóneliste nızamlılıqtı támiyinlewde prokuratura uyımları da ayrıqsha orın iyeleydi.

Ilaj juwmaǵında qatnasıwshılar tárepinen bir qatar ámeliy usınıslar islep shıǵıldı.

PLENUM QARARÍ – BIRDEN-BIR SUD ÁMELIYATÍ KEPILI

Jınayat isleri boyınsha Nókis rayonı sudınıń imaratında Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudı Plenumınıń 2025-jıl 24-noyabrdegi «Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudı Plenumınıń 2006-jıl 3-fevraldaǵı «Sudlar tárepinen jınayat ushın jaza tayınlaw ámeliyatı haqqında»ǵı 1-sanlı qararına ózgerisler hám qosımshalar kirgiziw haqqında»ǵı qararınıń mazmun-mánisin úyreniwge baǵıshlanǵan oqıw-seminar bolıp ótti.

Bul ilajdan gózlengen tiykarǵı maqset – jınayat isleri boyınsha sudlarda jaza tayınlaw ámeliyatın bunnan bılay da jetilistiriw, nızam normalarınıń durıs hám bir túrde qollanılıwın támiyinlew, sonday-aq, Plenum qararına kirgizilgen ózgerisler menen qosımshalardıń mazmun-mánisin sudyalar hám huqıq qorǵaw uyımlarınıń xızmetkerlerine jetkeriwden ibarat boldı.

Seminarǵa jınayat isleri boyınsha Nókis rayonı sudınıń baslıǵı G.Bisenova, tergew sudyası G.Utepbergenova, sonday-aq, huqıq qorǵaw uyımlarınıń wákilleri qatnastı.

Ilaj dawamında sud baslıǵı  Plenum qararına kirgizilgen jańalıqlar, atap aytqanda, jaza tayınlawda jınayattıń awırlıq dárejesi, shaxstıń ayıpdarlıq túri, islengen qılmıstıń jámiyetlik qáwiplilik dárejesi, jeńillestiriwshi hám awırlastırıwshı jaǵdaylardı esapqa alıw máseleleri boyınsha túsinink berdi. Sonday-aq, sud ámeliyatında ushırasıp atırǵan ayırım mashqalalı tárepler tallanıp, birden-bir huqıqıy qatnastı qáliplestiriw zárúr ekenligi atap ótti.

Qatnasıwshılar tárepinen jınayat ushın jaza tayınlawda ádillik, nızamshılıq hám adamgershilik principlerine qatań ámel etiw áhmiyetli ekeni ayrıqsha atap ótildi. Óytkeni, jańa ózgerisler hám qosımshalar sud ámeliyatında jazalardıń teń salmaqlılıǵın támiyinlew, shaxstıń huqıqları menen nızamlı máplerin qorǵaw jáne ádil sudlawdıń sapasın arttırıwǵa xızmet etedi.

Bunday sáwbetlesiw hám óz-ara tájiriybe almasıwlar sud ámeliyatın jetilistiriw, ádillik hám nızamlılıq principlerin bekkemlew jáne huqıq qorǵaw uyımlarınıń jumıs nátiyjeliligin arttırıwda úlken áhmiyetke iye.