GENDER TEŃLIK – ÁDILLIK HÁM INSAN QÁDIR-QIMBATÍ ÚSTINLIGINIŃ TIYKARÍ

GENDER TEŃLIK – ÁDILLIK HÁM INSAN QÁDIR-QIMBATÍ ÚSTINLIGINIŃ TIYKARÍ

Búgingi kúnde gender siyasatı insan qádirin ulıǵlaw, ádalatlı jámiyet qurıw hám turaqlı rawajlanıwǵa erisiwdiń áhmiyetli faktorlarınan biri sıpatında qaralmaqta. Gender túsinigi hayal-qızlar hám er adamlar arasındaǵı qatnasıqlardıń siyasat, ekonomika, huqıq, bilimlendiriw, mádeniyat hám basqa barlıq tarawlardaǵı sociallıq tárepin bildiredi. Gender teńlik bolsa tek ǵana hayal-qızlar huqıqları menen baylanıslı másele emes, al pútkil jámiyettiń máplerine tiyisli sociallıq ádillik principi bolıp esaplanadı.

Ózbekstanda sońǵı jılları gender teńlikti támiyinlew, hayal-qızlardı zorlıq hám kemsitiwden qorǵaw mámleketlik siyasat dárejesine kóterildi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoev Oliy Majlis hám Ózbekstan xalqına jollaǵan múrájatında bul máselege ayrıqsha toqtap, tómendegi áhmiyetli pikirlerdi atap ótti: «Ózbekstanda – puqaralarımız, isbilermenlerimiz hám investorlarımızdı hár qanday jaǵdayda da isenimli qorǵaytuǵın mámleket bar, Konstituciya bar, nızamlar bar!»

Mámleketimiz basshısı hayal-qızlardıń qádir-qımbatın qorǵaw, balalardı zorlıqtan saqlaw ázelden xalqımız ushın ar-namıs hám maqtanısh máselesi bolıp kelgenin ayrıqsha atap ótip, jámiyetimizde hayal-qızlar hám balalarǵa zorlıq jaǵdaylarınıń bar ekenligi hasla qabıl etip bolmaytuǵın jaǵday ekenin ashıq-aydın bildirdi. Atap aytqanda, múrájatta keltiriliwinshe, sońǵı eki jılda hayal-qızlar hám balalarǵa shańaraqlıq zorlıqqa baylanıslı 2 mıńnan aslam jınayat jaǵdayı anıqlanǵan.

Prezidenttiń sózi menen aytqanda, shańaraqlıq zorlıq tek ǵana shańaraqtıń ishki isi emes, al pútkil jámiyetti táshwishke salıwı kerek bolǵan mashqala. Hayaldı óz mashqalası menen jalǵız qaldırıwǵa hesh kimniń haqısı joq. Sol sebepli, hayal-qızlar hám balalarǵa bolǵan zorlıqtıń aldın alıw boyınsha respublikalıq muwapıqlastırıwshı keńes barlıq mámleketlik uyımlar hám puqaralıq jámiyeti institutların mobilizaciya etken halda, nátiyjeli sistema jaratıw zárúr ekenligi atap ótildi. Parlament hám jámiyetshiliktiń belsene qatnasıwı bolsa bul baǵdarda unamlı nátiyjelerge alıp keletuǵını sózsiz.

Ózbekstanda gender siyasatınıń huqıqıy tiykarları bekkem qáliplesken. 2019-jılı qabıl etilgen «Hayal-qızlar hám er adamlar ushın teń huqıq jáne imkaniyatlar kepillikleri haqqında»ǵı Nızam milliy nızamshılıǵımızda gender teńlik máselesin huqıqıy jaqtan bekkemledi. Sonday-aq, «Hayal-qızlardı kúsh kórsetiw hám zorlıqtan qorǵaw haqqında»ǵı Nızam hayal-qızlardı fizikalıq, jınısıy, ruwxıy hám ekonomikalıq zorlıqtan qorǵawdıń anıq mexanizmlerin belgilep berdi.

2030-jılǵa shekem gender teńlikke erisiw strategiyası bolsa hayal-qızlardıń sociallıq, ekonomikalıq hám siyasiy belsendiligin arttırıwǵa xızmet etpekte. Gender máseleleri boyınsha respublikalıq komissiyanıń jumısı da mámleketlik siyasattı izbe-iz ámelge asırıwda áhmiyetli orın iyeleydi.

Ózbekstanda gender teńlikti támiyinlew hám zorlıqqa qarsı gúresiw boyınsha qatań siyasiy erk-ıqrar bar. Nızamlar qabıl etildi, institutlar qáliplestirildi. Endi bolsa bul huqıqıy normalardı ámeliyatqa tolıq engiziw, jámiyette mawasasız múnásibetti qáliplestiriw hár birimizden juwapkershilikti talap etedi. Sebebi, hayal-qızlardıń qádir-qımbatın qorǵaw – ádil jámiyet, bekkem shańaraq hám turaqlı rawajlanıwdıń isenimli kepili bolıp esaplanadı.

Zulfiya BABADJANOVA,

Qaraqalpaqstan Respublikası sudı sudyası

SUD SISTEMASÍNDA JASALMA  INTELLEKT IMKANIYATLARÍ

Búgingi kúnde sanlı texnologiyalar jámiyetlik turmıstıń barlıq tarawlarına tereń kirip barıp atırǵan sharayatta sud-huqıq sistemasında jasalma intellekt texnologiyaların engiziw hám sud iskerligin sanlastırıw ádil sudlawdı támiyinlewde ayrıqsha áhmiyetke iye. Bul process sud islerin júritiwde zamanagóy qatnaslardı qollanıw, ashıq-aydınlıqtı támiyinlew hám puqaralardıń sudqa bolǵan isenimin jáne de bekkemlewge xızmet etedi.

Sud sistemasın sanlastırıw, bárinen burın, elektron hújjet aylanısı, onlayn sud májilisleri, aralıqtan turıp arza hám shaǵımlardı qabıl etiw imkaniyatların keńeytiw arqalı sud processleriniń jedel hám qolaylı bolıwı támiyinlenedi. Nátiyjede puqaralar hám isbilermenler artıqsha waqıt hám qárejetlerden qutılıp, óz huqıqların qorǵawda nátiyjeli mexanizmlerge iye boladı. Sonıń menen birge, sanlı sheshimler insan faktorınıń tásirin azaytıp, qáte hám byurokratiyalıq tosqınlıqlardıń aldın aladı.

Jasalma intellekt texnologiyalarınıń sud iskerligine engiziliwi bolsa úlken kólemdegi maǵlıwmatlardı tallaw, sud ámeliyatın ulıwmalastırıw hám islerdi kórip shıǵıw procesin nátiyjeli shólkemlestiriw imkaniyatın beredi. Atap aytqanda, sud qararların tallaw, uqsas islerdi anıqlaw, hújjetlerdi avtomatikalıq tárizde sistemalastırıw hám islerdi kórip shıǵıw múddetlerin prognozlaw arqalı sudyalardıń is júklemesi sezilerli dárejede azayadı. Bul bolsa sudyalarǵa hár bir istiń mazmun-mánisine tereń itibar qaratıw imkaniyatın jaratadı.

Sanlı hám jasalma intellektke tiykarlanǵan sud platformaları arqalı sud processleri haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ashıq baqlaw, sud qararları menen erkin tanısıw hám jumıs jaǵdayın real waqıt rejiminde biliw imkaniyatı jaratıladı. Bul bolsa ashıq-aydınlıqtı kúsheytiw menen birge, korrupciya jaǵdaylarınıń aldın alıwda da áhmiyetli faktor bolıp esaplanadı.

Ulıwma alǵanda, sudlardıń iskerligine jasalma intellekt texnologiyaların basqıshpa-basqısh engiziw hám sanlastırıw processleri sud-huqıq sistemasın jáne de nátiyjeli, ádil hám zamanagóy etiwge qaratılǵan. Bul reformalar puqaralardıń ádil sudlawǵa bolǵan isenimin arttırıw, huqıq ústinligin támiyinlew hám sud sistemasınıń sapasın jańa basqıshqa alıp shıǵıwǵa xızmet etedi.

Elaman BISENOV,
Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń sudya aǵa járdemshisi

SUDLARDÍŃ HAQÍYQÍY ǴÁREZSIZLIGIN TÁMIYINLEW – ÁDIL SUDLAW SAPASÍN ARTTÍRÍWDÍŃ ÁHMIYETLI FAKTORÍ

Búgingi kúnde dúnyada global qáwip-qáterler transformaciyalanıp atırǵan oǵada quramalı sharayatta hár bir mámleket aldında, birinshi náwbette, puqaralardıń huqıqları menen nızamlı máplerin isenimli qorǵaw, insan ushın múnásip hám abadan turmıs keshiriw sharayatların jaratıw wazıypası turıptı. Bul strategiyalıq áhmiyetli maqsetlerge erisiwde insan huqıqları menen erkinliklerin qorǵawdı óziniń tiykarǵı wazıypası etip belgilegen mámleketlik hákimiyattıń biyǵárez tarmaǵı – sud hákimiyatı ayrıqsha áhmiyetke iye.

Álbette, sudlar iskerliginiń nátiyjeliligi hám ádil sudlawdıń sapası kóp jaǵınan sud hákimiyatınıń haqıyqıy ǵárezsizligine tikkeley baylanıslı. Sonlıqtanda, xalıqaralıq-huqıqıy hújjetlerde de sud hákimiyatı ǵárezsizligin támiyinlewge baylanıslı anıq kepillikler belgilengen. Atap aytqanda, BMSh tárepinen 1985-jılı qabıl etilgen Sud hákimiyatı ǵárezsizliginiń tiykarǵı principleriniń 1-bántine muwapıq, sud hákimiyatı ǵárezsizligi mámleket tárepinen kepillenedi hám mámlekettiń Konstituciyası yamasa nızamlarında bekkemlenedi.

Usı tiykarda, sudlardıń haqıyqıy ǵárezsizligin támiyinlew Ózbekstan Respublikasında mámleketlik siyasat dárejesine kóterilgen. Húrmetli Prezidentimiz Shavkat Mirziyoevtiń atap ótkenindey, «sudlardıń jumısına hár qanday aralasıw ádil sudlawǵa kóleńke salıw esaplanadı. Bul boyınsha hám soraw, hám juwapkershilik qattı boladı.»

Mámleketimizdiń milliy huqıq sistemasında sud hákimiyatı ǵárezsizligi ayrıqsha kepillengen. Atap aytqanda, Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń 136-statyasında sudyalar ǵárezsiz ekenligi, tek ǵana nızamǵa boysınıwı, sudyanıń ádil sudlawdı ámelge asırıw iskerligine hásh qanday aralasıwǵa jol qoyılmaytuǵını hám bunday aralasıw nızamǵa muwapıq juwapkershilikke sebep bolatuǵını qatań belgilep qoyılǵan.

Bul konstituciyalıq qaǵıydalar nızamlarımızda jáne de tolıq bekkemlengen. Máselen, «Sudlar haqqında»ǵı Nızamnıń 67-statyasına bola, sudyalardıń biyǵárezligi tómendegi kepillikler arqalı támiyinlenedi:

sudyalardı nızamda belgilengen tártipte saylaw, tayınlaw hám azat etiw;

sudyalardıń qol qatılmaslıǵı;

ádil sudlawdı ámelge asırıwda qatań processuallıq tártiplerge ámel etiliwi;

qarar qabıl etiwde sudyalar másláhátiniń sır saqlanıwı hám de onı járiyalawdı talap etiwdiń qadaǵan etiliwi;

sudqa húrmetsizlik etiw yamasa belgili bir islerdi sheshiwge aralasqanlıq, sudyalardıń qol qatılmaslıǵın buzǵanlıq ushın juwapkershilik belgileniwi;

sudyalarǵa mámleket esabınan olardıń joqarı statusına múnásip materiallıq hám sociallıq támiynat jaratılıwı.

Nızam normalarınıń talapları buzılǵan jaǵdayda, nızamshılıqta tiyisli juwapkershilik sharaları názerde tutılǵan. Atap aytqanda, sudqa húrmetsizlik etkeni ushın Ózbekstan Respublikası Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodekstiń 180-statyasında, tergew yamasa sud islerin sheshiwge aralasqanı ushın bolsa Jınayat kodeksiniń 236-statyasında qatań juwapkershilik belgilengen. Bul bolsa sud hákimiyatı ǵárezsizligine baylanıslı kepilliklerdi jáne de bekkemleydi.

Ulıwmalastırıp aytqanda, sud hákimiyatınıń ǵárezsizligi – ádil sudlawdıń sapasın arttırıwdıń eń áhmiyetli kepili bolıp esaplanadı. Bul princip Konstituciya hám nızamlarımızda ayrıqsha bekkemlep qoyılǵan. Sud hákimiyatı ǵárezsizligine qarsı qaratılǵan hár qanday háreket jámiyetlik qáwipli qılmıs sıpatında bahalanıp, nızam menen juwapkershilikke sebep boladı.

Húrmetli Prezidentimiz Shavkat Mirziyoevtiń atap ótkenindey, «sudlardıń haqıyqıy ǵárezsizligin támiyinlew biz ushın eń tiykarǵı wazıypa bolıp esaplanadı. Ásirese, sud qaysıdur lawazımlı shaxstıń qolı jetetuǵın uyımǵa aylanıp qalıwına ulıwma jol qoymaw shárt.»

Azat IMATOV,
Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sud sudyası

BALA HUQÍQLARÍ – MÁMLEKET QORǴAWÍNDAǴÍ JOQARÍ QÁDIRIYAT

Bala huqıqları – bul hár bir bala, yaǵnıy 18 jasqa tolmaǵan shaxs hesh qanday sheklewlersiz iye bolıwı kerek bolǵan tiykarǵı huqıq hám erkinlikler kompleksi bolıp esaplanadı. Balalar hám jaslar úlkenler menen birdey insan huqıqlarına iye ekeni xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen tolıq tán alınǵan. Sonıń menen birge, balalardıń fizikalıq hám ruwxıy jaqtan qorǵawǵa mútájligi olar ushın qosımsha kepillikler hám ayrıqsha ǵamxorlıq zárúrligin de talap etedi.

Bala huqıqları túsinigi óz negizin Insan huqıqları pútkil jáhán deklaraciyasınıń tiykarǵı ideyalarınan aladı. Bul hújjette «analıq hám balalıq ayrıqsha ǵamxorlıq hám járdem alıw huqıqın beredi,» dep belgilep qoyılǵan. Bul norma balalardıń barlıq ulıwma insan huqıqlarına teńdey iye ekenligin tán alǵan halda, olardı qorǵawǵa ayrıqsha qatnas zárúrligin kórsetedi.

1989-jıl 20-noyabrde qabıl etilgen BMShtıń Bala huqıqları haqqındaǵı konvenciyası bala huqıqların qorǵaw tarawındaǵı eń áhmiyetli xalıqaralıq hújjet bolıp esaplanadı. Bul Konvenciya insaniyat tariyxında eń kóp ratifikaciyalanǵan insan huqıqları shártnaması sıpatında balalar turmısında túpkilikli burılıs jasadı. Ózbekstan Respublikası usı Konvenciyaǵa 1992-jıl 9-dekabrde qosılıp, balalar aldındaǵı xalıqaralıq minnetlemelerdi óz moynına aldı.

Bunnan soń Ózbekstan Konvenciyaǵa baylanıslı balalar sawdası, balalar prostitutologiyası, balalar pornografiyası hám balalardıń qurallı tartıslarda qatnasıwına baylanıslı Fakultativ protokollardı da ratifikaciyaladı. Mámleket tárepinen Konvenciyanıń orınlanıwı boyınsha BMShtıń Bala huqıqları boyınsha komitetine turaqlı túrde milliy esabatlar usınılıp kelinbekte.

Konvenciyada balalar huqıqların qorǵawdıń tiykarǵı principi sıpatında «balanıń eń jaqsı mápi» principi belgilengen. Bul princip hár qanday qarar, ilaj yamasa huqıqıy tásir bárinen burın balanıń mápine xızmet etiwi shárt ekenligin ańlatadı.

Ózbekstan Respublikası Konstituciyasında da balalar huqıqları ayrıqsha orın iyeleydi. Tiykarǵı nızamnıń XIV babı «Shańaraq, balalar hám jaslar» dep atalıp, onda mámlekettiń balalar aldındaǵı minnetlemeleri bekkemlengen. Sonıń ishinde, Konstituciyaǵa bola, balanıń huqıqları, erkinlikleri hám nızamlı máplerin támiyinlew, onıń fizikalıq, aqılıy hám mádeniy jaqtan tolıq rawajlanıwı ushın eń jaqsı sharayatlardı jaratıw mámlekettiń tikkeley minnetlemesi bolıp esaplanadı.

Keyingi jılları mámleketimizde «hesh bir bala itibardan shette qalmaydı» degen princip tiykarında balalardıń máplerine qaratılǵan keń kólemli reformalar ámelge asırılmaqta. «Insan qádiri ushın» ideyası hám «hesh kimdi artta qaldırmaw» principi sheńberinde jańalanǵan Konstituciyada balalar huqıqların qorǵawǵa baylanıslı kepillikler jáne de kúsheytildi.

Ásirese, 2024-jıl 14-noyabrde qabıl etilgen «Balalardı zorlıqtıń barlıq túrlerinen qorǵaw haqqında»ǵı Nızam balalarǵa bolǵan zorlıqqa qarsı gúresiwde jańa basqıshtı baslap berdi. Bul nızam menen balalarǵa bolǵan zorlıq túrleri úshten altıǵa shekem keńeytilip, ǵamxorlıqtıń joqlıǵı, ekspluataciya hám bulling sıyaqlı jaǵdaylar da huqıqıy jaqtan anıq belgilep qoyıldı.

Bul baǵdardaǵı reformalardıń logikalıq dawamı sıpatında 2025-jıl 24-dekabr kúni «2026-2030-jıllarǵa mólsherlengen Balalardı zorlıqtıń barlıq túrlerinen qorǵaw strategiyasın tastıyıqlaw haqqında»ǵı Prezident Pármanı qabıl etildi. Bul hújjet balalardı qorǵawǵa qaratılǵan mámleketlik siyasattı sistemalı hám uzaq múddetli tiykarda ámelge asırıwdı názerde tutadı.

Strategiyaǵa muwapıq, zorlıqtan jábirlengen yamasa qáwip astındaǵı balalarǵa mámleket esabınan yuridikalıq járdem kórsetiw, olardıń dáslepki kórsetiwlerin videojazıw arqalı dizimge alıw, qáwenderlik hám qayırqomlıq uyımlarınıń qatnasıwın támiyinlew, sonday-aq, balalarǵa bolǵan zorlıq haqqında xabar bermegen lawazımlı shaxslar ushın juwapkershilikti engiziw sıyaqlı áhmiyetli mexanizmler belgilendi.

ulıwmalastırıp aytqanda, Ózbekstanda balalardıń huqıqların qorǵaw tarawında qabıl etilgen nızamlar hám Prezident Pármanları balanı qorǵawdı tek ǵana shańaraq yamasa ayırım institutlardıń wazıypası emes, al pútkil jámiyettiń ulıwma juwapkershiligi sıpatında belgilemekte. Balanıń huqıqı hám qádiri – mámleketlik siyasattaǵı eń joqarı qádiriyat sıpatında tán alınıp, onı támiyinlewge qaratılǵan reformalar izbe-iz dawam etpekte.

Alisher AMETOV,

Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń sudyası

BALALARDÍ ZORLÍQTÍŃ BARLÍQ TÚRLERINEN QORǴAW – MÁMLEKET SIYASATÍNÍŃ TIYKARǴÍ BAǴDARÍ

Bizge belgili, 2025-jıl 24-dekabr kúni Ózbekstan Respublikası Prezidenti tárepinen «2026-2030-jıllarǵa mólsherlengen Balalardı zorlıqtıń barlıq túrlerinen qorǵaw strategiyasın tastıyıqlaw haqqında»ǵı Párman qabıl etildi. Bul hújjet mámleketimizde balalardıń huqıqları menen máplerin támiyinlew jolında áhmiyetli hám tariyxıy qádem sıpatında tán alınbaqta.

Bul Párman tek ǵana rásmiy-huqıqıy hújjet bolıp qalmastan, al hár bir balanıń tınısh, salamat hám baxıtlı balalıqqa bolǵan huqıqın támiyinlewge qaratılǵan keń kólemli mámleketlik strategiya bolıp esaplanadı. Sebebi, balalar – jámiyettiń eń názik, eń qorǵawǵa mútáj qatlamı esaplanadı.

Tilekke qarsı, turmısta balalar hár qıylı túrdegi zorlıqqa dus keliwi múmkin. Sonnan:

• shańaraqtaǵı qatańlıq hám itibarsızlıq,
• mektep yamasa jámiyetlik orınlarda kemsitiw hám basım ótkeriw,
• Internet mákanındaǵı kiberbulling,
• psixologiyalıq yamasa fizikalıq kúsh kórsetiw jaǵdayları.

Burın da mámleketimizde balalar huqıqların qorǵawǵa qaratılǵan nızamlar bar edi. Biraq jańadan qabıl etilgen Párman bul mashqalaǵa sistemalı, kompleksli hám uzaq múddetli qatnas jasawdı usınıs etpekte. Yaǵnıy, zorlıq aqıbetleri menen gúresiw emes, al onıń aldın alıw, qáwipli faktorlardı saplastırıw strategiyanıń tiykarǵı maqseti sıpatında belgilengen.

2026-2030-jıllarǵa mólsherlengen bul strategiyanıń bas maqseti – balalardı zorlıqtıń barlıq túrlerinen qorǵaw, olar ushın qáwipsiz ortalıq jaratıw jáne huqıqları menen nızamlı máplerin tolıq támiyinlewden ibarat.

Bul bolsa tómendegilerdi ańlatadı:

• hár bir bala ózin qorǵalǵan seziniwi kerek;
• balanıń pikiri hám dawısı esitiliwi shárt;
• mashqalaǵa dus kelgen bala hesh qashan járdemsiz qalmawı kerek.

Strategiyada bir qatar áhmiyetli jańalıqlar hám tiykarǵı baǵdarlar belgilep berilgen. Sonıń ishinde, barlıq qararlar qabıl etiliwinde «balanıń eń jaqsı mápi» tiykarǵı ólshem sıpatında belgilenbekte. Yaǵnıy, hár qanday ilaj bárinen burın balaǵa zıyan jetkermewi, kerisinshe, onıń mápine xızmet etiwi kerek.

Pármanda tek ǵana jazalawshı ilajlar emes, al profilaktikaǵa qaratılǵan mexanizmler de ayrıqsha orın alǵan. Atap aytqanda:

• ata-analardıń bala tárbiyası boyınsha huqıqıy hám psixologiyalıq sawatlılıǵın arttırıw,
• bilimlendiriw mákemelerinde psixologiyalıq xızmetlerdi kúsheytiw,
• balalarǵa óz huqıqları hám qorǵaw mexanizmleri haqqında túsinik beriwge qaratılǵan ilajlar belgilep berilgen.

Sonday-aq, mámleketlik uyımlar arasındaǵı birge islesiw máselesi de jańa basqıshqa alıp shıǵılmaqta. Endi balalar menen baylanıslı mashqalalar bilimlendiriw, densawlıqtı saqlaw, ishki isler, sociallıq qorǵaw hám sud uyımları arasında óz-ara awızbirshilik hám málimleme almasıw tiykarında sheshiledi.

Zorlıqqa ushıraǵan yamasa qáwip astındaǵı balalar kimge múrájat etiwin, qay jerden hám qanday járdem alıwın biliwi ushın ańsat, isenimli hám nátiyjeli qorǵaw sistemaların engiziw de strategiyanıń áhmiyetli baǵdarlarınan biri esaplanadı.

Juwmaqlap aytqanda, bul Pármannıń orınlanıw procesinde balanı tárbiyalaw hám onı qorǵaw tek ǵana shańaraqtıń emes, al pútkil jámiyettiń juwapkershiligi ekenligi jáne bir márte tastıyıqlanbaqta. Mámleket bul hújjet arqalı hár bir balanıń táǵdirine biypárwa emesligin, onı tıńlawǵa, qorǵawǵa hám hár bir jas óspirim shaxs ushın juwapkershilikti óz moynına alıwǵa tayar ekenin kórsetpekte.

Xamra BERDIKLICHEV,

Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń sudyası

HÁKIMSHILIK SUD ISLERIN JÚRITIW HAQQÍNDAǴÍ NÍZAMSHÍLÍQ JETILISTIRILMEKTE

Búgingi kúnde dúnyada globallasıw processleriniń kúsheyiwi hár bir mámleket aldına, birinshi gezekte, puqaralardıń konstituciyalıq huqıqları menen erkinliklerin sud arqalı isenimli qorǵaw, olardıń nızamlı máplerin támiyinlew jáne abadan turmıs keshiriwi ushın zárúr sharayatlardı jaratıw wazıypasın áhmiyetli etip qoymaqta. Bul bolsa, óz gezeginde, jámiyette puqaralardıń erteńgi kúnge bolǵan isenimin bekkemlewdi talap etedi.

Bul processte hákimshilik sudlardıń ornı ayrıqsha áhmiyetke iye. Hákimshilik sudlardıń tiykarǵı wazıypası puqaralar hám isbilermenlik subyektleriniń mámleketlik uyımlar menen qatnasıqlarında nızam ústinligin támiyinlew, olardıń huqıqları menen nızamlı máplerin nátiyjeli qorǵawdan ibarat.

Usı wazıypalardıń tolıq ámelge asırılıwı kópshilik jaǵdayda hákimshilik sud islerin júritiwde qollanılatuǵın processual májbúrlew sharaları sheńberi menen tikkeley baylanıslı. Usı mániste, hákimshilik sudlardıń huqıqıy tásir sharaların jáne de keńeytiw arqalı mámleketlik uyımlar menen qatnasıqlarda puqaralar hám isbilermenlik subyektleriniń huqıqları menen nızamlı mápleriniń nátiyjeli hám isenimli qorǵalıwın támiyinlew imkaniyatları jáne de artadı.

Ámeldegi nızamshılıqqa bola, atap aytqanda, Ózbekstan Respublikasınıń Hákimshilik sud islerin júritiw haqqındaǵı kodeksi tiykarında hákimshilik sudlar tárepinen sud járiymaları, sonday-aq, ayrıqsha uyǵarıw hám xabarnama túrinde processual tásir sharaları qollanılıp kelinbekte. Sonıń menen birge, Ózbekstan Respublikasınıń Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodeksinde de sud iskerligin támiyinlewge qaratılǵan bir qatar áhmiyetli normalar belgilengen.

Sonıń ishinde, usı Kodekstiń 180-statyasında sudqa húrmetsizlik etkeni, 181-statyasında bolsa sudtıń ayrıqsha uyǵarıwı (qararı) menen sharalar kórmegeni ushın hákimshilik juwapkershilik ilajları názerde tutılǵan. Tartıslardı sheshiw procesinde bul kategoriyadaǵı huqıqbuzarlıqlar anıqlanǵan jaǵdayda bunday isler Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodekstiń 245-statyasına muwapıq jınayat isleri boyınsha sudları, 245¹-statyasına muwapıq ekonomikalıq sudları hám 245⁴–statyasına muwapıq puqaralıq isleri boyınsha sudları tárepinen kórip shıǵılıwı belgilengen.

Endi bul tarawda jańa basqısh baslanbaqta. Anıǵıraq aytqanda, Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2025-jıl 30-yanvardaǵı PP-33-sanlı qararı menen tastıyıqlanǵan Ózbekstan Respublikası hákimshilik sud islerin júritiw haqqındaǵı nızamshılıqtı jetilistiriw Koncepciyasında tartıslardı sheshiw procesinde anıqlanǵan huqıqbuzarlıqlar boyınsha hákimshilik huqıqbuzarlıqlar haqqındaǵı islerdi kóriw wákilligin hákimshilik sudlarǵa da beriw názerde tutılǵan.

Sonıń menen birge, Qararda hákimshilik sud islerin júritiwde qollanılatuǵın processuallıq májbúrlew sharalarınıń sheńberin anıq belgilew hám olardı sistemalı túrde jetilistiriw máseleleri de názerde tutılǵan. Bul bolsa hákimshilik sudlardıń huqıqıy tásir imkaniyatların jáne de keńeytiwge xızmet etedi.

Juwmaqlap aytqanda, Mámleketimiz basshısınıń joqarıda atap ótilgen Qararı tarawda izbe-iz ámelge asırılıp atırǵan keń kólemli reformalardıń logikalıq dawamı sıpatında elimizde hákimshilik sud islerin júritiw haqqındaǵı nızamshılıqtı jetilistiriwdiń jańa basqıshın baslap berdi. Aldınǵı sırt el tájiriybesine muwapıq hákimshilik sudlardıń iskerligine jańa institut hám mexanizmlerdiń engiziliwi mámleketlik uyımlar menen qatnasıqlarda puqaralar hám isbilermenlik subyektleriniń huqıqları menen nızamlı mápleriniń nátiyjeli hám isenimli qorǵalıwın támiyinlewge, sonday-aq Ózbekstannıń investiciyalıq tartımlılıǵı hám xalıqaralıq maydandaǵı imidjiniń jáne de joqarılawına xızmet etedi.

Azat IMATOV,
Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń sudyası

HÁKIMSHILIK SUDLARDA FOTO SUWRETKE ALÍW HÁMDE VIDEO JAZÍWǴA ALÍW TÁRTIBI

Ózbekstan Respublikası Hákimshilik sud islerin júritiw haqqındaǵı Kodekstiń 143-statyasına muwapıq, hákimshilik sud islerin júritiw qatnasıwshıları hám sud májilisi zalında qatnasıwshılar jazba jazıwlar júrgiziw, stenogramma júrgiziw hám dawıs jazıp alıw huqıqına iye. Sud májilisiniń foto súwretine, videojazıwına, sonday-aq radio hám televidenie arqalı translyaciya qılınıwına isti kórip atırǵan sudtıń ruxsatı menen jol qoyıladı.

Sud dodalawınıń ashıqlıǵın, sudlar iskerligine baylanıslı málimleme alıw huqıqın ámelge asırılıwınıń, sonday aq, sudlar tárepinen usı máselege baylanıslı nızam hújjetleriniń birdey qollanılıwın támiyinlew maqsetinde Ózbekstan Respublikası Joqarı sudı plenumı tárepinen 2020-jıl 21-fevral kúni 4-sanlı «Sud dodalawınıń ashıqlıǵın hám sudlardıń iskerligine baylanıslı málimleme alıw huqıqın támiyinlew haqqında»ǵı qararı qabıl etilip, qarardıń 14-bántine kɵre, nızamǵa muwapıq:

a) ashıq sud májilisin fotosúwretke túsiriw, videojazıwǵa alıw, sonday-aq, ǵalaba xabar qurallarında translyaciya etiwge tómendegi tártipte jol qoyıladı:

puqaralıq isin kóriw waqtında – sud májilisinde basshılıq etiwshiniń táreplerdiń razılıǵı alınǵannan keyin bergen ruqsatı menen;

jınayat, hákimshilik, ekonomikalıq isti hám hákimshilik huqıqbuzarlıq haqqındaǵı isti kóriw waqtında – sud májilisinde basshılıq etiwshiniń táreplerdiń pikirin tıńlaǵannan keyin bergen ruqsatı menen;

b) ashıq sud májilisinde audiojazıwdı ámelge asırıwǵa tómendegi tártipte jol qoyıladı:

puqaralıq isin kóriw waqtında – sud májilisinde basshılıq etiwshiniń táreplerdiń razılıǵı alınǵannan keyin berilgen ruqsatı menen;

jınayat isi hám hákimshilik huqıqbuzarlıq haqqındaǵı isti kóriw waqtında – sud májilisinde basshılıq etiwshiniń táreplerdiń pikirin tıńlaǵannan keyin bergen ruqsatı menen.

Sudlardıń itibarı sud májilisi zalında qatnasıp atırǵanlar hár qanday is boyınsha erkin túrde jazba jazıwlar júrgiziwi, stenogramma júrgiziwi, ekonomikalıq is yamasa hákimshilik huqıqıy qatnasıqlardan kelip shıqqan is kórilip atırǵanda bolsa, sonday-aq, audiojazıw júrgiziwi múmkin ekenligine qaratıw lazımlıǵı haqqında túsindirmeler berilgen.

Process qatnasıwshılarınıń iltimasnamaların, ǵalaba xabar quralları wákilleriniń múrájatların qanaatlandırıw yamasa qanaatlandırmastan qaldırıw haqqında sud ornında uyǵarıw shıǵaradı hám sud májilisiniń bayannamasına kirgizedi.

Sud ǵalaba xabar quralları wákillerin tarqatılıp atırǵan xabardıń durıslıǵı, haqıyqatlılıǵı, qalıslıǵı hám isenimliligi ushın juwapkershilik haqqında eskertedi hám bul haqqında sud májilisiniń bayannamasına jazıp qoyıladı.

Sud májilisiniń barısın nızamda jol qoyılǵan kóriniste jazıp alınıwın ámelge asırıp atırǵan shaxslardıń háreketi sud májilisi tártibine kesent etpewi kerek.

Sud májilisinde qatnasıp atırǵan hám onıń barısın jazıp alıw huqıqınan paydalanıp atırǵan shaxslar tárepinen bul huqıqtıń paydalanıwı sud májilisi tártibiniń buzılıwı bolıp tabıladı. Bunday jaǵdayda sud ayıpdar shaxslarǵa processual nızamda názerde tutılǵan tásir ilajların qollanıwǵa haqılı.

Janat AYMAGANBETOVA,

Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudı sudyası

SUD SISTEMASÍNDA HADALLÍQ – ÁHMIYETLI PRINCIP

Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudı baslıǵı tárepinen 2025-jıl 8-noyabr kúni tastıyıqlanǵan media-rejeniń orınlanıwın támiyinlew maqsetinde Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudında ruwxıy-aǵartıwshılıq ilaj ótkerildi.

Ilaj sheńberinde birinshi márte sudyalıq lawazımına tayınlanǵan sudyalar hám xızmetkerler menen korrupciyaǵa baylanıslı jınayatlardıń aldın alıw, hár qanday korrupciyalıq jaǵdaylarǵa jol qoymaw máselelerine baǵıshlanǵan ashıq pikirlesiw shólkemlestirildi. Ushırasıwdıń ózgwswhligi, oǵan sudyalar hám sud xızmetkerleriniń ata-anaları da mirát etildi. Bul bolsa sud sistemasında hadallıq, páklik hám juwapkershilik principlerin tek ǵana xızmet babında emes, al shańaraqlıq ortalıq arqalı da bekkemlewge qaratılǵan qatnas ekenin kórsetedi.

Ashıq pikirlesiw dawamında sud sistemasında korrupciyaǵa qarsı gúresiw boyınsha ámelge asırılıp atırǵan izbe-iz reformalar, profilaktikalıq ilajlar haqqında hár tárepleme pikir alısıldı. Atap ótilgenindey, sudya hám sud xızmetkeriniń hár bir qararı, hár bir háreketi jámiyettiń ádil sudlawǵa bolǵan isenimi menen tikkeley baylanıslı.

Sonday-aq, ushırasıwda sudlar iskerliginde ashıq-aydınlıqtı támiyinlew, nızam ústinligin ámelde engiziw, korrupciyaǵa mawasasız qatnastı qáliplestiriw búgingi kúnniń eń áhmiyetli talaplarınan biri ekeni ayrıqsha atap ótildi.

Korrupciyaǵa qarsı keskin hám sistemalı gúres sud sistemasınıń abırayın hám ádillik principlerin bekkemlewde sheshiwshi faktor ekenine ayrıqsha itibar qaratıldı.

Bunday ilajlar sudyalar hám sud xızmetkerleriniń huqıqıy sanasın, kásiplik juwapkershiligin hám ruwxıy immunitetin jáne de kúsheytiwge xızmet etip, jámiyette ádil sudlawǵa bolǵan isenimdi arttırıwda áhmiyetli.

SOCIALLÍQ TARMAQLARDA JÁRIYALANǴAN BILDIRGI BOYÍNSHA

Ayırım málimleme dáreklerinde puqaralıq isleri boyınsha Beruniy rayonlararalıq sudında kórilip atırǵan is tiykarsız túrde sozılǵanı haqqında tarqatılǵan maǵlıwmatlar haqıyqatqa tuwra kelmeydi.

Puqara G.Tashimovanıń «TILLA-MAKON» JShJ hám «KÓCHMAS MULK SAVDO XIZMATI» JShJ Xorezm filialına qarata aldı-sattı shártnamasın haqıyqıy emes dep tabıw haqqındaǵı dawa arzası 2025-jıl 10-iyul kúni sudqa kelip túsken hám is belgilengen tártipte qozǵatılǵan.

Is bir neshe sud májilislerinde kórip shıǵılǵan bolıp, juwapkerlerden biriniń mánzilin anıqlaw zárúrligi hám sud-psixiatriya ekspertizası tayınlanıwı sebepli nızamshılıqqa muwapıq múddetler sozdırılǵan hám isti kóriw waqtınsha toqtatılǵan.

2025-jıl 28-noyabr kúni dawager tárepinen qosımsha dawa arzası kirgizilgen bolıp, sud procesinde dawdı sudqa shekem sheshiw tártibine ámel etilmegeni anıqlanǵan. Usı tiykarda dawa arzası sudtıń uyǵarıwı  menen kórmesten qaldırılǵan.

Bul uyǵarıw ústinen házirge shekem shaǵım keltirilmegen.

Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń baspasóz xızmeti

SHAŃARAQ – JÁMIYETTIŃ TIREGI

«Shańaraqqa itibar – ózligimizge itibar.

Shańaraqtı saqlap qalmasaq, biz ózligimizdi joǵaltamız.»

Shavkat Mirziyoev,

Ózbekstan Respublikası Prezidenti

Jámiyettiń tiykarǵı buwını bolǵan shańaraq insan ómirinde eń áhmiyetli sociallıq institutlardan biri bolıp esaplanadı. Shańaraq tek ǵana jeke mútájliklerdi qanaatlandırıwda emes, al jámiyette turaqlılıq, tártip hám ruwxıy qádiriyatlardı saqlawda da sheshiwshi orın iyeleydi. Insan shaxs sıpatında áyne shańaraqta qáliplesedi, oniń dúnyaǵa kózqarası, miynetke múnásibeti, ádep-ikramlılıq hám ruwxiy qádiriyatları usı ortalıqtalıǵında qáliplesedi.

Neke hám shańaraq qatnasıqlarınıń bekkemligi mámlekettiń tek ǵana ekonomikalıq emes, al sociallıq-mádeniy hám ruwxıy rawajlanıwı ushın áhmiyetli tiykar esaplanadı. Sol sebepli shańaraq huqıqı huqıq tarawları arasında ayrıqsha áhmiyetke iye. Sebebi hár bir insan shańaraqqa mútáj, shańaraq bolsa jámiyet rawajlanıwınıń tiykarı.

Mámleketimizde shańaraqtı bekkemlew, jas áwladtı fizikalıq hám ruwxıy salamat etip tárbiyalawǵa ayrıqsha itibar qaratılmaqta. Keyingi jıllarda qabıl etilgen nızamlar, Prezident pármanları hám qararları tiykarında shańaraqlardı qollap-quwatlaw, hayal-qızlar, kóp balalı shańaraqlar, jalǵız ata-analar, mektep oqıwshıları hám studentlerge mámleket tárepinen materiallıq jáne ruwxıy járdem kórsetiw sisteması izbe-iz jolǵa qoyıldı. Bul bolsa salamat áwladtı tárbiyalaw ushın bekkem tiykar jaratpaqta.

Shańaraqlıq qatnasıqlardı huqıqıy tártipke salıwdan tiykarǵı maqset – shańaraqtıń bekkem bolıwın támiyinlew, qatnasıqlardı óz-ara muhabbat, isenim, húrmet hám awızbirshilik tiykarında qurıwdan ibarat. Sonıń menen birge, shańaraq aǵzalarında óz-ara juwapkershilik sezimin qáliplestiriw de nızamshılıqtıń áhmiyetli wazıypalarınan esaplanadı. Erli-zayıplı, ata-ana hám balalar, sonday-aq, basqa da tuwısqanlar arasında nızam menen belgilengen minnetlemelerdi shın kewilden orınlaw shańaraq turaqlılıǵınıń tiykarǵı faktorlarınan biri bolıp esaplanadı.

Ózbekstan Respublikası shańaraq nızamshılıǵına muwapıq, hayal-qızlar hám er adamlar shańaraqlıq qatnasıqlarda teń jeke hám múlklik huqıqlarǵa iye. Olar huqıqlardan teń paydalanıw menen birge, minnetlemelerdi de teń orınlawı lazım. Elimizde hayal-qızlardıń jámietlik turmısta belsene qatnasıwı, olardıń miynetine múnásip haqı tóleniwi, hár qıylı tarawlarda óz qábiletin kórsetiwi nızam menen kepillengen.

Jámiyet hám mámlekettiń shańaraqqa bolǵan ǵamxorlıǵı sociallıq siyasatımızdıń tiykarǵı baǵdarlarınan birine aylanǵan. Bas maqset bolsa xalıqtıń turmıs abadanlıǵın arttırıw, insan máplerin támiyinlewden ibarat. Prezidentimizdiń sózi menen aytqanda, mámleketlik uyımlar xalıqqa xızmet etiwi – ádil hám turaqlı jámiyet qurıwdıń tiykarǵı shártlerinen biri.

Shańaraq bekkem bolsa – jámiyet turaqlı, keleshek bolsa abadan boladı.

Zulfiya BERDIMURATOVA,

Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń sudyası