SUD SISTEMASÍNDA INTERAKTIV XÍZMETLER: ASHÍQLÍQ HÁM ÁDILLIKKE QARAY ÁHMIYETLI QÁDEM

SUD SISTEMASÍNDA INTERAKTIV XÍZMETLER: ASHÍQLÍQ HÁM ÁDILLIKKE QARAY ÁHMIYETLI QÁDEM

Búgingi kúnde mámleketimizde ámelge asırılıp atırǵan sud-huquq reformalarınıń orayında insan qádiri hám onıń huquqların qorǵaw máselesi turıptı. Bul boyınsha sud iskerligin sanlastırıw, tarawǵa zamanagóy málimleme texnologiyaların engiziw eń baslı baǵdarlardıń birine aylandı. Mámleketimiz basshısınıń tiyisli Párman hám qararları orınlanıwın támiyinlew maqsetinde, sud sistemasında artıqsha qaǵazbazlıqtan waz keshilip, tolıq elektron is júrgiziwge ótilmekte. Jańalanǵan protsessual kodeksler sud májilislerin aralıqtan turıp, videokonferensbaylanıs rejiminde ótkeriwge huquqıy jol ashıp berdi. Bul tek ǵana puqaralardıń waqtın tejep qoymastan, bálki artıqsha áweregershiliklerdiń aldın aladı.

Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudı tárepinen iske túsirilgen my.sud.uz birden-bir interaktiv xizmetler portalı puqaralarǵa keń imkaniyatlar jaratpaqta:

Endilikde elektron múrájat, yaǵnıy dаwa arzaları hám shaǵımlardı úyden shıqpastan, onlayn jiberiw imkaniyatı bar. Sonday-aq, Mámleketlik bajılardı elektron tólew sistemaları arqalı tólew hám kvitansiyalardı sistemada biriktiriw jolǵa qoyılǵan. Aralıqtan baqlaw (monitoring), yaǵnıy hár bir múrájattıń kórip shıǵılıw basqıshı, tayınlanǵan sud májilisiniń waqtı hám ornı haqqındaǵı maǵlıwmatlardı real waqıt rejiminde gúzetip barıw múmkin.

Sudlarda is júrgiziwdiń «Adolat» málimleme sistemaları kompleksine ótkeriliwi insan faktorın kemeytiw hám korruptsiya qáwpini saplastırıwda úlken áhmiyetke iye bolmaqta. Islerdiń sudyalar ortasında insan qatnasısız, avtomatikalıq túrde bólistiriliwi — bul ádillik hám biytárepliktıń tiykarǵı ólshemi esaplanadı. Sistema kelip túsken islerdi sudyalar ortasında olardıń is kólemi hám qánigelesiwin esapqa alǵan halda avtomatikalıq túrde bólistiredi. Bul bolsa korruptsiya qáwpini saplastırıwdıń eń nátiyjeli quralı. Sistema arqalı puqaralar óz arzalarınıń jaǵdayın gúzetip, sud qararların elektron formatta alıwları múmkin. Sonday-aq, sud májilisleriniń audio hám video jazıp alınıwı qatnasıvshılardıń huquqları qorǵalıwına hám sud májilisi bayannamalarınıń haqıyqıylıǵına xızmet etedi.

Juwmaqlap aytqanda, sudlardaǵı interaktiv xizmetler puqaralardıń ádil sudlawǵa bolǵan isenimin bekkemlewge qaratılǵan. Sanlastırıw protsessleri sud sistemasın jáne de ashıq, ayqın hám xalıqqa jaqın bolıwın támiyinleydi. Sebebi, ádillik tez hám hámme ushın ashıq bolıwı shárt.

Gúlzada BERDIEVA,

Nókis rayonlararalıq hákimshilik sudınıń sudya járdemshisi

ATA-ANALÍQ HUQÍQÍNAN AYÍRÍW HÁM TIKLEW SHÁRTLERI

Balalardıń huqıqları menen nızamlı máplerin, sonıń ishinde, shańaraqlıq-huqıqıy tarawda qorǵaw dárejesin arttırıw mámleketimiz siyasatınıń tiykarǵı baǵdarlarınan biri bolıp esaplanadı. Házirgi waqıtta mámleketlik shańaraq siyasatı jámiyet turmısında júz berip atırǵan obektiv ózgerisler tásirinde qáliplespekte. Sonlıqtan, respublikamız kóleminde shańaraqlardı qollap-quwatlaw hám sociallıq mashqalalardıń sebeplerin saplastırıwǵa qaratılǵan maqsetli ilajlar ámelge asırılmaqta.

Tilekke qarsı, ayırım shańaraqlarda ata-analar qıyın turmıslıq jaǵday sebepli perzentlerine zárúr ǵamxorlıq kórsete almaydı. Bul, sonıń ishinde, balalarǵa fizikalıq hám ruwxıy zorlıq, sonday-aq, múlk huqıqlarınıń buzılıwı da baqlanadı. Tiykarǵı sebepler qatarında kámbaǵallıq, alkogolizm, náshebentlik, ata-ana minnetlemelerine juwapkershiliksiz múnásibet hám shańaraqlıq jáne ádep-ikramlılıq qádiriyatlarınıń tómen dárejesi kórsetiledi. Bul jaǵdaylar shańaraqlıq qatnasıqlardıń turaqsızlıǵına hám sociallıq mashqalalardıń kúsheyiwine alıp keledi.

Ata-analıq huqıqınan ayırıw – bul ata-analardıń perzentlerine ayıplı huqıqbuzarlıq islegen jaǵdayları ushın qollanılatuǵın aqırǵı qatań sankciya bolıp esaplanadı. Nızamǵa bola, ata-analıq huqıqınan ayırıw tek ǵana sud qararı menen ámelge asırıladı hám bul balanıń máplerin qorǵaw maqsetinde qollanıladı.

Ámelde, ata-analıq huqıqınan ayırıw tek tómendegi jaǵdaylarda ǵana múmkin:

Ata-analıq minnetlemelerin orınlawdan bas tartıw, sonıń ishinde, aliment tólewden bas tartıw;

Balanı emlew, tárbiyalaw yamasa sociallıq qorǵaw mákemelerinen alıwdan óz erki menen bas tartıw;

Ata-analıq huqıqın paydalanıw hám balalarǵa miyrimsiz qatnasta bolıw;

Turaqlı alkogol ónimlerin ishiwshilik yaki náshebentlikke beyimlilik;

Balanıń yamasa shańaraq aǵzalarınıń ómiri hám densawlıǵına qarsı qastan jınayat islew.

Ata-ananıń huqıqın tiklew múmkin bolıp, bul tek ǵana olardıń minez-qulqın hám bala tárbiyasına múnásibetin ózgertken jaǵdayda hám sud qararı tiykarında ámelge asırıladı. 10 jasqa tolǵan balalardıń razılıǵı ata-analıq huqıqın tiklewde tiykarǵı shárt bolıp esaplanadı.

Solay etip, ata-analıq huqıqınan ayırıw institutları tek ǵana juwapkershilik ilajı sıpatında emes, al balanıń huqıqların qorǵaw hám shańaraqta tárbiyalıq ortalıqtı saqlaw quralı sıpatında da nızamshılıqta óz ornına iye. Bul processte tiykarǵı maqset – balanıń nızamlı máplerin támiyinlew hám onıń keleshegin qorǵaw bolıp esaplanadı.

Saodat KAIPNAZAROVA, 

Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń sudyası

ATA-ANA QADAǴALAWÍSÍZ QALÍP ATÍRǴAN BALALAR: HUQÍQÍY JUWAPKERSHILIK HÁM QÁWIPSIZLIK MÁSELESI

Búgingi kúnde ayırım ata-analardıń bántligi sebepli balalar qadaǵalawsız qalıp atırǵan jaǵdaylar ushırasıp turadı. Geyde balalar qońsılarǵa yamasa tuwısqanlarǵa tapsırıladı, ayırım jaǵdaylarda bolsa olar ulıwma qadaǵalawsız qalıp, kóshe, bazar, transport quralları yamasa basqa da jámiyetlik orınlarda jalǵız júriwge májbúr boladı. Sırtqı kóriniste ápiwayı bolıp kóringen bunday jaǵdaylar tiykarında balanıń ómiri hám densawlıǵı ushın úlken qáwip tuwdırıwı múmkin.

Ámeliyat sonı kórsetedi, erjetpegenler qatnasıwındaǵı kóplegen huqıqbuzarlıqlar, jol-transport hádiyseleri hám hár qıylı kewilsiz hádiyseler kóbinese áyne ata-ana qadaǵalawınıń jetispewshiligi menen baylanıslı. Kishi jastaǵı balanıń kóshede jalǵız júriwi, biytanıs shaxslar menen baylanısıwı yamasa transport qatnawı tıǵız bolǵan orınlarda háreketleniwi onıń ómiri ushın tikkeley qáwip tuwdıradı.

Ózbekstan Respublikası Shańaraq kodeksiniń 73-statyasına bola, balanı tárbiyalaw, onıń qáwipsizligin támiyinlew hám hár tárepleme rawajlanıwı ushın ǵamxorlıq etiw ata-ananıń tiykarǵı minneti esaplanadı. Bul minnetlemeni zárúr dárejede orınlamaw hár qıylı huqıqıy aqıbetlerge alıp keliwi múmkin.

Sonday-aq, Ózbekstan Respublikası Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodekstiń 47-statyasında ata-analar yamasa olardıń ornın basıwshı shaxslar tárepinen erjetpegen balalardı tárbiyalaw hám olarǵa bilim beriw baǵdarındaǵı minnetlemelerdi orınlamaǵanı ushın hákimshilik juwapkershilik belgilengen. Bunday jaǵdaylar júz bergen jaǵdayda járiyma qollanılıwı, qaytadan júz bergen jaǵdayda bolsa juwapkershilik jáne de kúsheytiliwi múmkin.

Usı kodekstiń 47¹  hám 47²-statyalarında bolsa ata-ana qaramaǵınan ayırılǵan balalar haqqındaǵı maǵlıwmatlardı tiyisli uyımlarǵa óz waqtında jetkermegenlik yamasa bunday balalardı jaylastırıw procesinde nızam hújjetleri talapların buzǵanı ushın da hákimshilik juwapkershilik názerde tutılǵan. Bul normalar tek ata-analar emes, al máhálle belsendileri, bilimlendiriw mákemeleriniń basshıları hám balalar menen isleytuǵın basqa da juwapker shaxslarǵa da tiyisli.

Sonlıqtan, jas óspirimlerdiń qáwipsizligin támiyinlew máselesine ata-analar ayrıqsha juwapkershilik penen qatnas jasawı zárúr. Balanıń jası hám jetikligin esapqa alǵan halda onı qadaǵalawsız qaldırmaw, ásirese kishi jastaǵı balalardıń kóshede jalǵız júriwine jol qoymaw áhmiyetli.

Bunnan tısqarı, máhálle, mektep hám jámiyetshiliktiń birge islesiwin kúsheytiw de úlken áhmiyetke iye. Kóshede yamasa jámiyetlik orınlarda qadaǵalawsız qalǵan balalardı kórgen puqaralar tiyisli shólkemlerge xabar beriw arqalı olardıń qáwipsizligin támiyinlewge óz úlesin qosıwı múmkin.

Juwmaqlap aytqanda, balalardıń qáwipsizligin támiyinlew – tek ata-analardıń emes, al pútkil jámiyettiń áhmiyetli wazıypası bolıp esaplanadı. Nızamlarda belgilengen talap hám minnetlemelerge ámel etiw arqalı biz balalarımızdıń salamat, qáwipsiz hám turaqlı keleshegin támiyinlewimiz múmkin.

Zuxra AYAPOVA, 

Jınayat isleri boyınsha Bozataw rayonı sudınıń baslıǵı

ÁDALAT JOLÍNDA JAZÍLǴAN 75 JÍLLÍQ IBRAT

Ómirler bar – bir jasaǵanday. Ómirler bar – máńgi jasaytuǵın. Sonday ómir iyeleri bar, olardıń ómir jolı tek ǵana jeke táǵdir emes, al bir dáwirdiń ruwxıy kelbetine aylanadı. Mine, usınday insanlardan biri – «Qaraqalpaqstanda xızmet kórsetken yurist,» «Do’stlik» ordeni hám «Sodiq xizmatlari uchun» medalınıń iyesi, sud nuraniyi Paraxat Aytniyazov bıyıl 75 jasın qarsı aldı.

Nókis qalasında ótkerilgen saltanatlı ánjuman tek ǵana yubiley emes, al pútkil ómirlik sadıqlıq, erk-ıqrar hám ádillikke baǵıshlanǵan ómirdiń tán alınıwı sıpatında ótti. Ilajda Paraxat Aytniyazovtıń kásiplesleri, shákirtleri, keń jámiyetshilik wákilleri jıynaldı. Bul ortalıqta tek ǵana qutlıqlawlar emes, shın kewilden izzet, ustazǵa bolǵan sheksiz húrmet húkim súrdi.

Ánjumanda Ózbekstan Sudyalar associaciyasınıń baslıǵı, Ózbekstanda xızmet kórsetken yurist Ubaydulla Mingboevtıń bayanatı oqıp esittirildi. Bayanatta ol Paraxat Aytniyazovtıń ómir jolın «tosınnan emes, al anıq maqset, bekkem erk-ıqrar hám ádillikke bolǵan tereń isenim tiykarında qurılǵan ibratlı jol» dep sıpatladı.

Haqıyqatında da, yubilyardıń miynet jolı huqıqtanıw tarawında óz aldına ayrıqsha betlerdi quraydı. Ol Nókis qalası sudınıń sudyasınan baslap Qońırat rayonı sudınıń baslıǵı, Qaraqalpaqstan Respublikası Ádillik ministriniń orınbasarı, burınǵı awqam dáwirinde SSSR Ádillik ministrliginiń aǵa másláhátshisi sıyaqlı juwapker lawazımlarda isledi. Ǵárezsizliktiń dáslepki jıllarında bolsa nızamshılıq hám huqıq qorǵaw komitetine basshılıq etip, jańa mámleketshilik tiykarın bekkemlewge múnásip úles qostı.

Keyin ala oǵan isenim bildirilip, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı sudınıń baslıǵı lawazımı tapsırıldı. Bul jerde on bes jıl dawamında ádil sudlawdı támiyinlew, nızam ústinligin qarar taptırıw, insan huqıqları menen erkinliklerin qorǵaw jolında sabırlılıq hám batıllıq penen miynet etti.

Paraxat Aytniyazov tek ǵana basshı emes, al ustaz sıpatında da júzlegen jas yuristlerge de haqıyqıy ómir, tájriybe mektebi boldı. Búgin onıń shákirtleri túrli juwapker lawazımlarda ádillik dástúrlerin dawam ettirmekte. Bul – ustaz miynetiniń eń úlken nátiyjesi.

Ilajda Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudınıń baslıǵı B.Islamovtıń qutlıqlawı da oqıp esittirildi. Yubilyardıń jámiyetlik rawajlanıwǵa qosqan úlesi, joqarı adamgershilik pazıyletleri ayrıqsha atap ótildi.

Qaraqalpaqstan haqqında sóz bolǵanda el qálbinde qalǵan ullı atlar eske alındı: Ibrayım Yusupov, Musa Erniyazov, Qallibek Kamalov. Áne, usınday el ardaqlaǵan insanlar qatarında Paraxat Aytniyazovtıń atı da múnásip orın iyeleytuǵını ayrıqsha maqtanısh penen atap ótildi.

Búgin ol elege shekem belsendi – Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyalıq baqlaw komitetiniń baslıǵı sıpatında jumıs alıp barmaqta. Bul isenim – onıń jıllar dawamında arttırǵan tájiriybesi hám joqarı abırayınıń ayqın dálili.

Saltanat juwmaǵında ustazdıń ómir jolı ibrat sıpatında tilge alındı. Ol haqqında «Bul adam shınarday – tamırları tereń, sayası keń» dep táriyp berildi.

Haqıyqatında da, ayırım insanlar bar, olardıń ómiri jıllar menen emes, jaqsı adamgershilik pazıyletleri menen ólshenedi. Paraxat Aytniyazov áne usınday máńgi jasaytuǵın ómir iyelerinen desek asıra aytqan bolmaymız.

75 jas – bul tek ǵana bir sáne emes, al ádillikke baǵıshlanǵan ómirdiń jáne bir nurlı mánzili. Tamırları tereń, sayası keń shınarday bul ómir jolı ele kóplerge pana, onıń bay tájiriybesi bolsa jas huqıqtanıwshılar ushın jol kórsetiwshi jolshı juldız bolıp xızmet etedi. Sebebi haqıyqıy ustazdıń ómiri jıllar menen emes, tárbiyalaǵan shákirtleri, qaldırǵan dástúrleri hám jámiyette qaldırǵan izi menen ólshenedi. Paraxat Aytniyazov mine usınday insanlardan – tek ǵana ádillikke xızmet etken ǵayratker emes, al pútin bir huqıqtanıw mektebin jaratqan ustaz sıpatında el húrmetinde aziyz hám qádirli.

KORRUPCIYAǴA QARSÍ GÚRESIWDE «AYRÍQSHA JAǴDAY»

Korrupciya – paraxorlıq, tanıs-bilislik hám lawazımnan paydalanıw arqalı jeke máp kóriw jaǵdayları bolıp, Ol tek ǵana mámleket rawajlanıwına keri tásir etip qoymastan, al insan huqıqlarına, jámiyette ádillik hám isenim ortalıǵına da ayrıqsha zıyan jetkeredi.

Korrupciyaǵa qarsı gúresiw tarawında jaratılǵan huqıqıy tiykarlar hám ámelge asırılıp atırǵan reformalar mámleket hám jámiyettiń turaqlı rawajlanıwına xızmet etip atır, atap aytqanda, 2025-jıl 26-dekabr kúni Ózbekstan Respublikası Prezidenti tárepinen Oliy májlis hám xalqımızǵa jollaǵan Murájatnamada ayrıqsha atap ótilgen mámlekettiń rawajlanıwına tosqınlıq etetuǵın qatań qáwip, yaǵnıy korrupciya illetine qarsı 2026-jılı járiyalanǵan «ayrıqsha jaǵday»dı mámleketimizde korrupciyaǵa qarsı gúresiwdiń jańa sisteması sıpatında túsiniw orınlı boladı.

Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoev Murojaatnamada mámlekettiń hár bir sum qarjısı, resursi boyınsha jeke juwapkershilik kúsheytiletuǵını, qalaberdi, «ayrıqsha jaǵday» jılında «lawazım, ataǵım bar, maǵan hesh kim tiymeydi,» degenler qátelesedi. Nızam aldında hámme teń! Ishki isler, prokuratura, salıq, bajıxana, qarjı, bank, iri mámleketlik kompaniyalar, ministrlikler hám hákimlikler, bir sóz benen aytqanda, birde-bir uyım hám shólkem qadaǵalawdan shette qalmaydı. Komplaens xızmetiniń jumısına tosqınlıq etkenler – korrupciyaǵa sherik dep bahalanadı hám juwapkershilik soǵan jarasa boladı.» dep atap ótti.

Korrupciyaǵa qarsı komplaens qadaǵalawı – mámleketlik hám xojalıq basqarıw uyımları, xojalıq júrgiziwshi subektlerdiń jumısın korrupciyaǵa qarsı gúresiw tarawındaǵı xalıqaralıq standartlar, nızam hám basqa da normativlik huqıqıy hújjetlerge muwapıq shólkemlestiriwshi, korrupciya qáwip-qáterleri, mápler soqlıǵısıwın óz waqtında anıqlaw hám saplastırıw, nızam buzılıwı hám korrupciyaǵa baylanıslı huqıqbuzarlıqlar haqqında xabar beriwdi ózinde jámlegen profilaktikalıq sistema bolıp esaplanadı.

Hár bir sistemada óz jumısın hadal islemeytuǵın shaxslardı anıqlaw, sonday-aq, byudjet qarjıları talan-taraj etiliwi hám lawazımınan paydalanıw jaǵdaylarınıń aldın alıw boyınsha tásirsheń qadaǵalaw ornatıw arqalı «ayrıqsha jaǵday» járiyalanıwı múnásibeti menen búgin barlıq uyımlarda komplaens hám korrupciyaǵa qarsı ishki qadaǵalawǵa juwapker orınbasar lawazımı engizilmekte hámde Prezident aldında esap beriw tártibi májbúriy etip belgileniwi arqalı Esap palatasınıń wákili jumısınıń jolǵa qoyılatuǵını belgilendi.

2026-jıl «ayrıqsha jaǵday»da mámleket hám jámiyettiń dushpanı bolǵan korrupciya illetine qarsı gúresiw bul tek ǵana mámleket basshısı yamasa huqıq qorǵaw uyımlarınıń jumısı bolıp qalmawı kerek, bul jumıs pútkil jámiyet aǵzalarınıń, keleshegine biypárwa bolmaǵan hár bir puqaranıń kúndelikli wazıypasına aylanıwı kerek.

Barlıq uyımlarda komplaens hám korrupciyaǵa qarsı ishki qadaǵalaw sisteması korrupciya qáwip-qáterlerin óz waqtında anıqlaw hám shek qoyıw, olardıń aqıbetlerin, olarǵa imkaniyat beretuǵın sebepler menen sharayatlardı saplastırıw jáne olardı minimal dárejege túsiriwge xızmet etedi.

Sárbinaz ABDIKARIMOVA, 

Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń sudya aǵa járdemshisi

«ÓZBEKSTAN – 2030» STRATEGIYASÍ: HÁKIMSHILIK ÁDILLIK – NÍZAM ÚSTINLIGINIŃ INSTITUCIONALLÍQ KEPILLIGI

Búgingi global processler quramalasıp baratırǵan shárayatta mámleketlik basqarıw nátiyjeliligin arttırıw hám insan huqıqların isenimli qorǵaw máselesi hár qanday demokratiyalıq rawajlanıwdıń oraylıq normasına aylanbaqta. Mámleketimizde izbe-iz ámelge asırılıp atırǵan reformalardıń bas ideyası – «Insan qádiri ushın» principi – mine usı strategiyalıq qatnastıń logikalıq kórinisi bolıp esaplanadı. Usı konceptual kózqaras sheńberinde mámleket hám puqara arasındaǵı qatnasıqlardı huqıqıy teń salmaqlıq tiykarında qayta qurıwda hákimshilik ádillik institutı sheshiwshi áhmiyetke iye bolmaqta.

Ilimiy-huqıqıy kózqarastan qaraǵanda, hákimshilik ádillik – bul mámleketlik uyımlar hám lawazımlı shaxslardıń jumısı ústinen sud qadaǵalawın ámelge asırıw arqalı shaxs huqıqları menen erkinliklerin támiyinleytuǵın quramalı processual-huqıqıy mexanizm bolıp esaplanadı. Ápiwayı sóz benen aytqanda, bul institut puqara yamasa isbilermenniń mámleket penen júzege kelgen ǵalaba-huqıqıy tartıslarda biyǵárez hám qalıs sud qorǵawınan paydalanıw imkaniyatın kepilleydi.

Jańa Ózbekstan shárayatında hákimshilik sudlardıń shólkemlestirilgeni mámleketlik-puqaralıq qatnasıqlardaǵı dástúriy asimmetriyanı saplastırıw jolında áhmiyetli institucionallıq qádem boldı. Eger aldın mámleketlik strukturalar menen básekilesiw ámelde quramalı hám nátiyjesiz process sıpatında qabıl etilgen bolsa, búgin hákimshilik ádillik bul qatnasıqlarda processual teńlik hám ádillik balansın támiyinlewshi tásirsheń quralǵa aylandı.

Hákimshilik sudlawdıń konceptual jańalıǵı, bárinen burın, dálillew júginiń qayta bólistirilgeninde kórinedi. Puqaralıq hám ekonomikalıq sud islerin júritiwde dawager óz talapların dálillewi kerek bolsa, hákimshilik sudlawda hákimshilik uyım shıǵarǵan qarardıń nızamlılıǵı hám tiykarlılıǵın usı uyımnıń ózi dálillewi shárt. Bul huqıqıy mámleket principleriniń ámeliy kórinisi bolıp, puqaranıń processual jaqtan qorǵaw dárejesin sezilerli dárejede arttıradı.

Bul kózqaras hákimshilik sudlardı tek ǵana tartıslardı sheshiwshi uyım sıpatında emes, al mámleketlik basqarıw sistemasında nızamlılıqtı támiyinlewshi preventiv institut sıpatında da kórsetpekte. Ámeliyat sonı kórsetpekte, lawazımlı shaxs qabıl etip atırǵan hár bir qarar yamasa hárekettiń sud qadaǵalawınan ótiw itimalı onı huqıqıy juwapkershilikti tereń sezinip is júrgiziwge iytermeleydi.

Usı tiykarda, hákimshilik ádilliktiń rawajlanıwı korrupciyaǵa qarsı institucionallıq mexanizmlerdi kúsheytiwdiń eń nátiyjeli baǵdarlarınan biri sıpatında da kórinedi. Sebebi, lawazımlı shaxs onıń hár bir huqıqıy háreketi yamasa qararı sud tárepinen tekseriliwi múmkin ekenligin ańlaǵan shárayatta nızamsız jumıs islew qáwpi sezilerli dárejede azayadı.

Bul baǵdarda Mámleketimiz basshısı Sh.Mirziyoev tárepinen sud-huqıq sistemasın xalıqqa jaqınlastırıw boyınsha belgilengen tiykarǵı wazıypalar usı tarawdaǵı reformalardıń strategiyalıq baǵdarın belgilep berdi. Atap aytqanda, 2026-jıl 16-fevralda tastıyıqlanǵan «Ózbekstan – 2030» strategiyasınıń tórtinshi tiykarǵı baǵdarında mámleketlik uyımlar hám lawazımlı shaxslardıń jumısı ústinen nátiyjeli sud qadaǵalawın kúsheytiw hám hákimshilik ádillikti institucionallıq jaqtan jáne de rawajlandırıw ayrıqsha maqset sıpatında belgilep qoyılǵan.

Bul strategiyalıq wazıypalardıń izbe-iz ámelge asırılıwı nátiyjesinde tómendegi principial nátiyjege erisiledi: hár bir lawazımlı shaxs óz wákilligin ámelge asırıwda nızam ústinligi hám sud qadaǵalawınıń sózsiz ekenligin ámelde sezetuǵın huqıqıy ortalıq qáliplesedi.

Juwmaqlap aytqanda, hákimshilik ádillik – bul zamanagóy demokratiyalıq mámlekettiń institucionallıq «lakmus qaǵazı». Onıń nátiyjeli jumıs alıp barıwı puqaralarda mámleketlik hákimiyatqa bolǵan isenimdi bekkemleydi, huqıqıy mádeniyattı arttıradı hám eń áhmiyetlisi – insan qádirin ámelde támiyinleydi. Sebebi, ádil hám tásirsheń sud qadaǵalawı engizilgen jámiette ǵana turaqlı rawajlanıw hám abadanlıq ushın bekkem huqıqıy tiykar jaratıladı.

Azat IMATOV,
Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń sudyası

ZORLÍQQA QARSÍ HUQÍQÍY KEPILLIKLER KÚSHEYTILDI

Shańaraq – jámiyettiń tayanıshı. Onıń bekkemligi bolsa tek ǵana ruwxıy qádiriyatlar emes, al anıq huqıqıy kepillikler menen de támiyinlenedi. Keyingi jılları elimizde shańaraq institutın bekkemlew, hayal-qızlardıń huqıqları menen máplerin isenimli qorǵawǵa qaratılǵan izbe-iz reformalar ámelge asırılmaqta.

Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń 76-statyasında shańaraq jámiyettiń tiykarǵı buwını ekeni, ol jámiyet hám mámleket qorǵawında bolıwı qatań belgilep qoyılǵan. Sonday-aq, 58-statyaǵa muwapıq, hayal-qızlar hám erkekler teń huqıqlı bolıp, mámleket olarǵa jámiyet hám mámleketlik basqarıwda jáne jámiyetlik turmıstıń barlıq tarawlarında teńdey imkaniyatlar jaratıwdı kepilleydi. Búgingi kúnde shańaraqlarda salamat ruwxıy ortalıqtı qáliplestiriw, olardıń abadanlıǵın arttırıw hám hayal-qızlardıń jámiyettegi belsendiligin kúsheytiw boyınsha bekkem huqıqıy tiykar jaratıldı. Sonıń menen birge, shańaraqlıq (turmıslıq) zorlıqtan jábirlengen shaxslardıń huqıqların jáne de nátiyjeli qorǵaw zárúrligi áhmiyetli wazıypa sıpatında kún tártibine shıqtı.

Mine, usı zárúrlikten kelip shıǵıp, 2025-jıl 9-aprelde qabıl etilgen «Shańaraq hám hayal-qızlardı qollap-quwatlaw sistemasınıń jetilistiriliwi múnásibeti menen Ózbekstan Respublikasınıń ayırım nızam hújjetlerine qosımshalar hám ózgerisler kirgiziw haqqında»ǵı Ózbekstan Respublikasınıń 1053-sanlı Nızamı menen bir qatar áhmiyetli jańalıqlar engizildi. Oǵan bola, Shańaraq kodeksiniń 40-statyası jańa qaǵıyda menen tolıqtırıldı: endi sud shańaraqlıq (turmıslıq) zorlıqtan jábirlengen shaxs talap etken jaǵdayda jarasıw ushın múddet belgilemeydi. Bul norma ámeliyatta júdá úlken áhmiyetke iye. Sebebi aldın ayırım jaǵdaylarda jarasıw múddeti tayınlanıwı jábirlengen shaxstıń qáwipsizligine unamsız tásir kórsetiwi múmkin edi. Jańa tártip bolsa birinshi gezekte insan qáwipsizligin ústin qoyadı. Nızam menen Turaq jay kodeksine de áhmiyetli qosımsha kirgizildi. Endi turaq jaydan paydalanıwǵa baylanıslı tartıslar kórilgende sud táreplerdiń kelisimine tiykarlanıp múlk iyesine májbúriy kirgizilip atırǵan shaxstı teń sharayattaǵı basqa turaq jay menen támiyinlew yamasa ijara haqısın tólew minnetlemesin júklewi múmkin. Bul norma ásirese tartıslı jaǵdaylarda sociallıq ádillikti támiyinlewge xızmet etedi.

Bul ózgerisler sud ámeliyatında birdey qollanılıwın támiyinlew maqsetinde Joqarǵı sud Plenumınıń 2025-jıl 23-iyundaǵı 15-sanlı qararı menen tiyisli qararlar da jańalandı. Atap aytqanda, nekeden ajıratıw islerin kórip shıǵıw tártibine baylanıslı qaǵıydalar qayta kórip shıǵılıp, zorlıqtan jábirlengen shaxstıń máplerin ústin qorǵaw mexanizmleri anıq belgilep berildi.

Sonıń menen birge, sudlarǵa shańaraqlıq (turmıslıq) zorlıq jaǵdayların bahalawda Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodekstiń 592-statyası hám Jınayat kodeksiniń 1261-statyası talaplarınan kelip shıǵıw zárúr ekenligi ayrıqsha kórsetip ótildi.

Ulıwma alǵanda, nızamshılıqqa kirgizilgen bul ózgerisler hám qosımshalar shańaraqlıq zorlıqtan jábirlengen shaxslardıń huqıqıy qorǵalıwın bunnan bılay da kúsheytiwge, hayal-qızlardıń jámiyettegi belsendiligin arttırıwǵa jáne shańaraq institutın bekkemlewge xızmet etedi. Bul bolsa mámleketimizde insan qádirin ulıǵlaw principi izbe-iz támiyinlenip atırǵanınıń jáne bir ámeliy kórinisi bolıp esaplanadı.

Erkin ÓTENIYAZOV,

Qaraqalpaqstan Respublikası sudı puqaralıq isleri boyınsha sudyası

SUD SISTEMASÍNDA KORRUPCIYAǴA QARSÍ GÚRESIW

Ózbekstanda korrupciyaǵa qarsı gúresiw mámleketlik siyasattıń tiykarǵı baǵdarlarınan birine aylandı. Mámleket basshısı Shavkat Mirziyoev jumısınıń dáslepki kúnlerinen-aq bul illetke qarsı mawasasız gúresiw, huqıqbuzarlıqlardıń aldın alıw jáne mámleketlik uyımlardıń iskerliginde ashıq-aydınlıqtı támiyinlewdi tiykarǵı wazıypa sıpatında belgilep berdi.

Bul baǵdardaǵı áhmiyetli huqıqıy tiykarlardan biri – «Korrupciyaǵa qarsı gúresiw haqqında»ǵı Nızamnıń qabıl etiliwi boldı. Bul hújjet korrupciya túsinigine anıq táriyip berip, oǵan qarsı sistemalı gúresiwdiń bekkem tiykarın jarattı. Nızamǵa bola, shaxstıń óziniń xızmet dárejesinen jeke yamasa basqalardıń mápi jolında nızamǵa qayshı túrde materiallıq yamasa materiallıq emes payda alıwı korrupciya sıpatında bahalanadı. Ápiwayı til menen aytqanda, bul – para alıw-beriw, tanıs-bilislik hám lawazımınan jeke máp jolında paydalanıw jaǵdayları bolıp esaplanadı.

Sońǵı jılları sud sistemasında korrupciyanıń aldın alıw hám oǵan qarsı gúresiw baǵdarında izbe-iz hám kompleksli ilajlar ámelge asırılmaqta. Atap aytqanda, Joqarǵı sud baslıǵı B.Islamovtıń basshılıǵında sudlar iskerliginde ashıq-aydınlıqtı kúsheytiw, múrájatlar menen islesiw sistemasın jetilistiriw hám jámiyetlik qadaǵalawdı keńeytiwge ayrıqsha itibar qaratılmaqta.

Búgingi kúnde puqaralar ushın sud sistemasında korrupciya jaǵdaylarına dus kelgen jaǵdayda operativ múrájat etiw imkaniyatları jaratılǵan. Isenim telefonı, Telegram-bot hám rásmiy veb-sayt arqalı múrájat jiberiw múmkin. Eń áhmiyetlisi, múrájat etken shaxstıń sır saqlanıwı hám múrájat belgilengen tártipte kórip shıǵılıwı nızam menen kepillengen.

Sud sistemasında hadallıq ortalıǵın bekkemlew maqsetinde Joqarǵı sud Prezidiumınıń qararı menen para usınıs etilgeni haqqında xabar beriw hám onı kórip shıǵıw tártibi de engizildi. Bul bolsa sudyalar hám sud xızmetkerleri jumısında ashıq-aydınlıq standartların jáne de kúsheytiwge xızmet etpekte.

2024-jıl 27-dekabrde qabıl etilgen «Sudlarda korrupciyaǵa qarsı gúresiw sistemasın bunnan bılay da jedellestiriw ilajları haqqında»ǵı buyrıq bolsa tarawda jańa basqıshtı baslap berdi. Bul hújjet penen korrupciyaǵa qarsı siyasat, mápler soqlıǵısıwın basqarıw, qáwip-qáterlerdi bahalaw, mámleketlik satıp alıwlardıń ashıq-aydınlıǵın támiyinlew hám múrájatlardı qabıl etiw tártibin qamtıp alǵan bir qatar áhmiyetli ishki hújjetler tastıyıqlandı.

Sonday-aq, sudyalar hám sud xızmetkerleriniń huqıqıy sanası hám juwapkershiligin arttırıw maqsetinde korrupciyaǵa qarsı gúresiw boyınsha arnawlı oqıw baǵdarlamaları jolǵa qoyılǵan. Ámelde hár qıylı temalarda lekciya hám seminarlar turaqlı ótkerilip kelinbekte.

Juwmaqlastırıp aytqanda, sud sistemasında korrupciyaǵa qarsı gúresiw tek ǵana jaza sharaları menen sheklenip qalmaǵan. Búgin bul process profilaktika, ashıq-aydınlıq, sanlastırıw hám institucionallıq qadaǵalaw mexanizmleri arqalı kompleksli túrde jolǵa qoyılǵan. Bul bolsa, óz gezeginde, ádil sudlawǵa bolǵan isenimdi bekkemlewge xızmet etpekte.

Janat AYMAGANBETOVA,
Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sud sudyası

QARÍZDÍ ÓNDIRIW HAQQÍNDA SUDQA MÚRÁJAT ETIW TÁRTIBI

Ózbekstan Respublikası Puqaralıq kodeksiniń 732-statyasında belgilengenindey, qarız shártnaması boyınsha bir tárep – qarız beriwshi ekinshi tárepke, yaǵnıy qarız alıwshıǵa pul yaki túrge tán belgileri menen belgilengen basqa zatlardı múlk etip beredi. Qarız alıwshı bolsa, qarız beriwshige birden yaki bólip-bólip, sol summadaǵı puldı yaki qarızǵa alınǵan zatlardıń túri, sapası hám muǵdarına teń zatlardı yaki qarız summasın qaytarıp beriw minnetlemesin aladı.

Qarız shártnaması shárti boyınsha, qunǵa iye alıngan zat shártnamada kórsetilgen waqitta qaytarılıwı kerek. Eger qaytarıw múddeti shártnamada kórsetilmegen bolsa, qarız qarız beriwshi talap etken waqıtta qaytarılıwı kerek.

Qarız shártnamasınıń basqa shártnamalardan parıq etetuǵın, yuridikalıq áhmiyetke iye ózine tán ózgeshelikleri bar.

Atap aytqanda, qarız shártnaması real bolıp, oniń mánisi sonnan ibarat, shártnama zat, pul yaki zattı qarız beriwshi qarız alıwshıǵa tapsırıw waqtınan payda boladı hám tap sol waqıttan shártnama dúzilgen esaplanadı. Qarız shártnaması bir tárepleme shártnama esaplanıp, bir tárep – qarız beriwshi qarız beriw huqıqına iye bolsa, ekinshi tárepte qarız zatın qaytarıw minnetlemesi júzege keledi. Shártnamaǵa muwapıq, qarızdar alıngan múlkten paydalanıp, onı basqarıw huqıqı berilgenligi sebepli múlktiń waqıtsha iyesi esaplanadı. Qarız shártnaması kópshilik jaǵdaylarda biypul dúziledi. Nızam yaki shártnamada názerde tutılǵan jaǵdaylarda procentler alıwǵa jol qoyıladi. Puqaralar arasında qarız summası eń kem miynet haqınıń on esesinen artıq bolsa, shártnama ápiwayı jazba túrde dúziliwi shárt. Shártnamadaǵı táreplerden biri yuridikalıq shaxs bolǵan jaǵdayda bolsa, summasına qaramastan qarız shártnaması jazba túrde dúziliwi kerek.

Eger qarız alıwshınıń tilxatı yaki oǵan qarız beriwshi tárepinen belgili bir summa yaki belgili bir muǵdarda zatlar tapsırılǵanın tastıyıqlaytuǵın basqa hújjetler bar bolsa, qarız shártnaması jazba túrde dúzilgen bolıp esaplanadı. Eger qarız májbúriyatı qarız alıwshı tárepinen veksel, obligaciya yaki qarız summasın hám qarız beriwshiniń onı óndirip alıw huqıqın belgilewshi basqa qımbat bahalı qaǵaz benen tastıyıqlanǵan bolsa, bunday jaǵdayda qarız shártnamasınıń jazba formasına ámel etilgen esaplanadı.

Qarız beriwshi qarızdı waqtında qaytarıp ala almasa puqaralıq isleri boyınsha sudqa múrájat etiw huqıqı bar.

Qarızdı óndiriw haqqında sudqa eger notarial tastıyıqlanǵan daw-jánjelsiz talap bolsa sud buyrıǵın beriw haqqında arza menen yamasa dawa arza formasında puqaralıq isleri boyınsha rayonlararalıq, rayon (qala) sudlarına múrájat etiledi.

Sudqa arza berilgende dawa bahasınıń (qarız summasınıń) 4 payızı muǵdarında mámleketlik bajı óndiriledi. Eger qarız shártnaması boyınsha tárepler yuridikalıq tárepler bolsa, mámleketlik bajı dawa bahasınıń 2 payızı muǵdarında óndiriledi.

Dawa arzasında (arzada) sudtıń atı, dawager (arza beriwshi) hám juwapker (qarızdar) dıń F.I.Sh hám jasaw mánzilleri, baylanıs maǵlıwmatları, rekvizitleri (eger bar bolsa), dawa tiykarı hám summası jáne talap kórsetiledi hám dawager (arza beriwshi) yamasa onıń wákili tárepinen qol qoyıladı.

Dawa arzasına (arzaǵa) onıń nusqası, dawa talapların tastıyıqlawshı hújjetler, yaǵnıy qarız shártnaması yamasa oǵan teńlestirilgen jazba hújjetlerdiń túp nusqası, mámleketlik bajı hám pochta qárejetiniń tólengenligi haqqındaǵı hújjetler hám basqa da hújjetler qosımsha etiledi.

Qaraqalpaqstan Respublikası puqaralıq isleri boyınsha birinshi instanciya sudları tárepinen 2025-jıl dawamında qarızdı óndiriwge baylanıslı jámi 1188 puqaralıq isi kórip shıǵılǵan, sonnan 1030 dawa arza qanaatlandırılǵan, 48 dawa qanaatlandırılmaǵan, 13 is is júrgiziwden qısqartılǵan, 97 arza kórmesten qaldırılǵan.

Usı jerde sud ámeliyatınan bir mısal, dawager X.Axmedov sudqa dawa arzası menen múrájat etip, juwapker N.Kobeysinovtan 15.000.000 sum qarız pulın óndirip beriwdi soraǵan.

Sud qararı menen dawa arzası qanaatlandırılıp, juwapker N.Kobeysinovtan dawager X.Axmedovtıń paydasına 15.000.000 sum qarız pulı hám sud qárejetleri óndirilgen.

Sebebi, dawager X.Axmedov 2025-jılı may ayında juwapker N.Kobeysinovqa qaytarıp beriw shárti menen qarızǵa 15.000.000 sum bergen. Bul haqqında juwapker N.Kóbeysinov til xat jazıp bergen, biraq qarız pulın dawager talap etken waqıttan berli qaytarmaǵan.

Sud májilislerinde N.Kobeysinov dawa talabın tán alıp, dawager X.Axmedovtan qarız alǵanlıǵın, biraq házirgi kúnde materiallıq jaǵdayına baylanıslı qaytara almay atırǵanlıǵın bildirgen.

Ózbekstan Respublikası Puqaralıq kodeksiniń 732, 733, 735-statyalarına muwapıq, qarız shártnaması boyınsha bir tárep (qarız beriwshi) ekinshi tárepke (qarız alıwshıǵa) pul yaki túrge tán belgileri menen belgilengen basqa zatlardı múlk etip beredi, al qarız alıwshı bolsa qarız beriwshige birden yaki bólip-bólip, sol summadaǵı puldı yaki qarızǵa alınǵan zatlardıń túri, sapası hám muǵdarına teń zatlardı (qarız summasın) qaytarıp beriw minnetlemesin aladı. Qarız shártnaması pul yaki zatlar tapsırılǵan waqıttan baslap dúzilgen esaplanadı. Puqaralar arasında qarız shártnaması, eger bul qarızdıń summası eń kem miynet haqınıń on esesinen artıq bolsa, ápiwayı jazba túrde, shártnamadaǵı táreplerden biri yuridikalıq shaxs bolǵan jaǵdayda bolsa, summasına qaramastan, jazba túrde dúziliwi shárt. Qarız shártnamasınıń jazba formasına ámel etpew usı Kodekstiń 109-statyasında názerde tutılǵan aqıbetlerge alıp keledi. Eger qarız alıwshınıń tilxatı yaki oǵan qarız beriwshi tárepinen belgili bir summa yaki belgili bir muǵdarda zatlar tapsırılǵanlıǵın tastıyıqlaytuǵın basqa hújjet bar bolsa, qarız shártnaması jazba túrde dúzilgen bolıp esaplanadı.

Ámeldegi Puqaralıq kodeksiniń 735-statyası 1 hám 2-bólimlerine bola, qarız alıwshı alınǵan qarız summasın qarız shártnamasında názerde tutılǵan múddette hám tártipte qarız beriwshige qaytarıwı shárt. Eger qarız summasınıń qaytarılıw múddeti shártnamada belgilenbegen bolsa, qarız alıwshı onı qarız beriwshi qarızdı qaytarıw haqqında talap qoyǵan kúnnen baslap otız kún ishinde qaytarıwı kerek.

Usı nızam talaplarına tiykarlanıp sud, dawager X.Axmedovtıń dawa arzasın qanaatlandırıw haqqındaǵı sheshimge kelgen.

Saodat KAIPNAZAROVA,

Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń sudyası

TERGEWDIŃ SAPASÍ – ÁDILLIKTIŃ TIYKARÍ

Jınayat isleri boyınsha Bozataw rayonı sudınıń tergew sudyası K.Kıpshakbaev basshılıǵında rayon prokuraturası, ishki isler bólimi hám tiyisli taraw wákilleriniń qatnasıwında ámeliy seminar shólkemlestirildi. Ilaj huqıqtı qollanıw ámeliyatın jetilistiriw qaratıldı.

Seminardıń tiykarǵı maqseti – jınayat isleri boyınsha tergew hám sorastırıwdıń sapasın jáne nátiyjeliligin arttırıw, tergew, sorastırıw hám sud processlerinde ámeldegi Konstituciya hám nızamshılıq normaların durıs hám anıq qollanıw máselelerin dodalawdan ibarat boldı. Sonday-aq, hákimshilik huqıqbuzarlıq haqqındaǵı bayannamalardı rásmiylestiriw hám jiberiw tártibi, is materialların qaytarıw tiykarları, hákimshilik jaza qollanıw múddetleri jáne shaxslardıń huqıqları menen nızamlı máplerin isenimli qorǵaw máseleleri boyınsha hár tárepleme túsinikler berildi.

Ilaj dawamında ámeliyatta ushırasıp atırǵan ayırım mashqalalı tárepler hám processual kemshilikler de tallanıp, olardıń aldın alıw, huqıqtı qollanıwda birden-bir qatnastı qáliplestiriw boyınsha anıq usınıslar bildirildi. Nızam hújjetlerine kirgizilip atırǵan ózgerisler menen qosımshalardıń mazmun-mánisi de taraw xızmetkerleri itibarınan shette qalmadı.

Seminar juwmaǵında ámeliyatqa baylanıslı sorawlarǵa qánigeler tárepinen tiykarlanǵan juwaplar berildi. Atap ótilgenindey, bunday ámeliy ilajlar huqıq qorǵaw uyımları arasındaǵı óz-ara birge islesiwdi bunnan bılay da kúsheytiw, hákimshilik hám jınayıy islerdi kórip shıǵıwda nızam ústinligin támiyinlewge xızmet etedi.