ВОЯГА ЕТМАГАНЛАР ЖИНОИЙ ЖАВОБГАРЛИГИ ЯНАДА ЛИБЕРАЛЛАШТИРИЛДИ

Сўнгги йилларда Ўзбекистонда вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилишга қаратилган ислоҳотлар изчил давом этмоқда. Шу жараённинг мантиқий давоми сифатида «Вояга етмаганларга нисбатан жиноий жавобгарлик янада либераллаштирилиши муносабати билан Жиноят кодексига қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш тўғрисида»ги Қонун қабул қилинди.

Мазкур Қонун Қонунчилик палатаси томонидан 2023 йил 4 июлда қабул қилиниб, Сенат томонидан 2025 йил 1 августда маъқулланди ҳамда 2025 йил 23 октябрда расмий эълон қилинди.

Қонунга мувофиқ, ўн саккиз ёшга тўлгунига қадар содир этган ўта оғир бўлмаган жинояти учун жазони ўтаб бўлган шахс судланмаган деб ҳисобланади. Бу меъёр фақат ўта оғир жиноятлар ёки жазони ўтаб бўлгандан кейин қайтадан қасддан жиноят содир этилган ҳолатларга нисбатан татбиқ этилмайди.

Шунингдек, вояга етмаганларга нисбатан озодликни чеклаш ҳамда озодликдан маҳрум қилишнинг энг кам муддати олти ойдан бир ойгача қисқартирилди. Бу ўзгартишлар жазо тайинлашда инсонпарварлик тамойилларини янада кучайтиришга хизмат қилади.

Қонуннинг асосий мақсади — вояга етмаганларни жамиятдан узиб қўймасдан, уларга ўз ҳаётини “судланганлик тамғаси”сиз давом эттириш имконини яратиш, қайта ижтимоийлашувга кўмаклашишдан иборат.

Мазкур Қонун вояга етмаганлар ҳуқуқларини ҳимоя қилишга қаратилган ислоҳотларнинг муҳим босқичи бўлиб, жиноят қонунчилигини янада либерал ва адолатли қилишга хизмат қилади.

Жасур УРАЗБАЕВ,

Қорақалпоғистон Республикаси судининг судьяси 

ХУСУСИЙ АЖРИМЛАР ЖИНОЯТЧИЛИКНИНГ ОЛДИНИ ОЛИШДА МУҲИМ ҲУҚУҚИЙ КАФОЛАТДИР

Жиноятчиликка қарши кураш фақат жиноят содир этилгандан сўнг айбдор шахсга нисбатан жазо қўллаш билан чекланмайди. Замонавий ҳуқуқий давлатда жиноятларнинг олдини олиш, уларни келтириб чиқараётган сабаб ва шарт-шароитларни бартараф этиш асосий вазифалардан бири ҳисобланади. Бу борада судлар фаолиятида қўлланилаётган таъсирчан ҳуқуқий институтлардан бири — хусусий ажримлардир.

Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексининг 298-моддасига мувофиқ, жиноят ишини кўриш жараёнида жиноятнинг сабаблари ва унинг содир этилишига имкон берган шарт-шароитлар аниқланган тақдирда, суд хусусий ажрим чиқаради ҳамда унда тегишли давлат органлари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, жамоат бирлашмалари, жамоалар ёки мансабдор шахслардан ушбу сабаб ва шарт-шароитларни бартараф этиш чораларини кўришни талаб қилади. Мазкур норма суд фаолиятининг фақат жазо тайинлаш билан чекланмасдан, жиноятчиликнинг олдини олишга қаратилган профилактик ва тарбиявий аҳамиятга ҳам эга эканини яққол ифодалайди.

Хусусий ажрим — бу жиноят иши бўйича чиқарилган ҳукм ёки қарордан ташқари қабул қилинадиган, жиноятга олиб келган омилларга ҳуқуқий баҳо берувчи ҳамда уларни бартараф этишни талаб қилувчи мустақил процессуал ҳужжатдир. У орқали суд давлат органлари, корхона ва муассасалардаги назоратсизлик, хизмат интизомининг бузилиши, мансабдор шахсларнинг лоқайдлиги каби ҳолатларга эътибор қаратади.

Жиноятчилик профилактикаси масаласи Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси нормаларида ҳам ўз ифодасини топган. Жиноят кодексининг 2-моддасида жиноят қонунчилигининг вазифалари сифатида шахс, жамият ва давлат манфаатларини жиноий тажовузлардан ҳимоя қилиш, жиноятларнинг олдини олиш белгиланган. Хусусий ажримлар айнан шу вазифани амалга оширишга хизмат қилади.

Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексида ҳам ҳуқуқбузарликларнинг сабаб ва шарт-шароитларини бартараф этиш масаласи алоҳида эътиборга олинган. Бу эса судлар томонидан чиқарилаётган хусусий ажримларнинг фақат жиноят ишлари доирасида эмас, балки ҳуқуқий тартиботни таъминлаш тизимида умумий аҳамиятга эга эканини кўрсатади.

“Судлар тўғрисида”ги Қонунга мувофиқ, суд ҳокимияти қонун устуворлигини таъминлаш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш вазифасини бажаради. Хусусий ажримлар эса мазкур вазифанинг амалий ифодаси бўлиб, суднинг жиноятчиликка қарши курашдаги фаол ролини намоён этади.

Амалиётда кўп ҳолларда хусусий ажримлар асосида ташкилотларда ички назорат тизими қайта кўриб чиқилади, хизмат интизомини мустаҳкамлаш бўйича чора-тадбирлар белгиланади, масъул шахсларнинг жавобгарлиги оширилади. Қонунчиликка мувофиқ, хусусий ажрим юборилган орган ёки мансабдор шахс уни белгиланган муддатда кўриб чиқиши ва кўрилган чора-тадбирлар ҳақида судга ахборот тақдим этиши шарт. Бу эса унинг ижросини таъминлайди.

Хулоса қилиб айтганда, хусусий ажримлар жиноятчиликнинг олдини олишда муҳим ҳуқуқий кафолат ҳисобланади. Ушбу институт орқали жиноятларнинг илдиз сабабларини аниқлаш, уларни бартараф этиш ҳамда жамиятда қонун устуворлигини мустаҳкамлашга эришилади. Шу маънода, хусусий ажримларни ўз вақтида, асосли ва мазмунан тўғри қўллаш жиноятчилик профилактикасининг самарадорлигини оширишга хизмат қилади.

Жеткиншек ҚДЫРНИЯЗОВ,

жиноят ишлари бўйича Шўманой тумани судининг тергов судьяси

СУД АМАЛИЁТИДА ВОЯГА ЕТМАГАНЛАРГА НИСБАТАН ИНСОНПАРВАР ЁНДАШУВНИ ҚЎЛЛАШНИНГ ЯНГИ БОСҚИЧИ

Суд ҳокимияти фаолиятида вояга етмаганлар иштирокидаги ишлар алоҳида ёндашувни талаб этади. Чунки бундай тоифадаги ишлар нафақат ҳуқуқбузарликка ҳуқуқий баҳо бериш, балки вояга етмаган шахс тақдири, унинг келгуси ҳаёти ва жамиятга мослашуви билан чамбарчас боғлиқдир. Шу маънода, суд қарорлари адолат билан бирга инсонпарварлик тамойилларига ҳам таянишини талаб этади.

Амалий таҳлиллар шуни кўрсатадики, вояга етмаганлар томонидан содир этилган жиноятларнинг аксарияти ижтимоий муҳит, оилавий назоратнинг сусайиши, ҳуқуқий онгнинг етарли эмаслиги каби омиллар билан боғлиқ. Бундай ҳолатларда қатъий жазо чоралари ҳар доим ҳам қайта тарбиялашга олиб келмайди. Шу боис, миллий жиноят қонунчилигини халқаро стандартлар асосида такомиллаштириш зарурати юзага келган эди.

Айнан шу эҳтиёждан келиб чиқиб, «Вояга етмаганларга нисбатан жиноий жавобгарлик янада либераллаштирилиши муносабати билан Жиноят кодексига қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш тўғрисида»ги Қонун қабул қилинди. Ушбу Қонун суд амалиётида жазо тайинлашда индивидуал ёндашувни кучайтиришга қаратилган муҳим ҳуқуқий асос ҳисобланади.

Қонунга киритилган ўзгартишларга мувофиқ, ўн саккиз ёшга тўлгунига қадар содир этган ўта оғир бўлмаган жинояти учун жазони ўтаб бўлган шахс судланмаган деб ҳисобланади. Мазкур норма судлар томонидан жазони ўтаб чиққан шахснинг келгусидаги ҳуқуқий мақомини белгилашда, уни ижтимоий ҳаётга қайта интеграция қилишда муҳим аҳамият касб этади. Бунда ўта оғир жиноятлар ҳамда жазони ўтаб бўлгандан кейин қайтадан қасддан жиноят содир этган ҳолатлар мустасно этиб белгиланган.

Шунингдек, Қонун билан Жиноят кодексининг тегишли моддаларига ўзгартириш киритилиб, вояга етмаганларга нисбатан озодликни чеклаш ҳамда озодликдан маҳрум қилишнинг энг кам муддати олти ойдан бир ойгача қисқартирилди. Бу норма судларга жазо тайинлашда нисбатан юмшоқ, тарбиявий таъсирга эга чораларни қўллаш имкониятини кенгайтиради.

Судлар ушбу Қонун нормаларини қўллашда-жиноятнинг ижтимоий хавфлилик даражасини, вояга етмаган шахснинг ёши, руҳий ҳолати ва тарбия муҳитини, қилмишнинг сабаб ва оқибатларини чуқур таҳлил қилган ҳолда қарор қабул қилишлари мақсадга мувофиқ.

Қонуннинг қабул қилиниши суд амалиётида жазолаш устувор эмас, балки тузатиш ва профилактика устувор эканини яна бир бор тасдиқлайди. Бу эса вояга етмаганлар ўртасида қайта жиноят содир этилишининг олдини олишга, жамиятда адолат ва ишончни мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Полат ДОШМУРАТОВ,

Қорақалпоғистон Республикаси суди судьяси

ОТА-ОНАЛИК ҲУҚУҚИДАН МАҲРУМ ҚИЛИШ ВА ТИКЛАШ ШАРТЛАРИ

 

 

Болаларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини, шу жумладан оилавий-ҳуқуқий соҳасида ҳимоя қилиш даражасини ошириш давлатимиз сиёсатининг устувор йўналишларидан бири ҳисобланади. Ҳозирда давлат оила сиёсати жамият ҳаётида юз бераётган объектив ўзгаришлар таъсири остида шаклланмоқда. Республикамиз миқиёсида ижтимоий муаммо сабабларини бартараф этиш учун оилаларни қўллаб-қувватлаш бўйича мақсадли чора-тадбирлар мажмуи амалга оширилмоқда. Давлатимизда ота-оналар қийин ҳаётий вазият туфайли болаларга ғамхўрлик қила олмайдиган оилалар учрайди. Ота-оналарнинг болаларга нисбатан жисмоний ва руҳий зўравонлиги муаммосидан ташқари, ота-оналар томонидан боланинг мулкий ҳуқуқларини бузиш муаммоси ҳам долзарбдир. Бунинг асосий сабаблари сифатида: қашшоқлик, алкоголизм, гиёҳвандлик, ота-она мажбуриятларини масъулиятсиз муносабатда бўлиш, оилавий ва ахлоқий қадриятларнинг паст даражасини кўрсатиш мумкин. Оилавий муносабатларнинг беқарорлиги кўпинча бошқа сабабларга кўра ҳам юзага келмоқда.

 

Ота-оналик хукукидан махрум килиш – бу ота-оналарга нисбатан кулланиладиган ва уларнинг ноконуний хатти-харакатларида ота-оналик бурчларини бажармаслик, лозим даражада бажармаслик сифатида ифодаланадиган катъий санкциядир. Таъкидлаш лозимки, ота-оналик хукукларидан махрум килиш – бу уларнинг фарзандларига нисбатан била туриб айбли хукукбузарлик содир этган ота-оналар учун жавобгарлик сунгги чораси хисобланади. Шу муносабат билан, ота-она хукуклари факат Оила кодексининг 80-моддаси биринчи кисмида белгиланган суд карори билан уз кучини йукотади.

 

Ота-оналик хукукидан ута мухим заруратсиз махрум килиш боланинг манфаатларини, оилада яшаш ва тарбияланиш хукукини бузиши ва унинг такдирида кайтарилмас окибатларга олиб келиши мумкин. Бу ота-оналик хукукларидан махрум этиш институтининг тарбиявий функциясини амалга ошириш билан богликдир.

 

Амалдаги Оила қонунчилигига кўра, ота-она (улардан бири) қўйидаги ҳолларда ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиниши мумкин:

 

– ота-оналик мажбуриятларини бажаришдан бош тортса, шу жумладан алимент тўлашдан бўйин товласа;

 

– узрсиз сабабларга кўра ўз боласини туғруқхона ёки бошқа даволаш муассасасидан, тарбия, аҳолини ижтимоий ҳимоялаш муассасаси ва шунга ўхшаш бошқа муассасалардан олишдан бош тортса;

 

– ота-оналик ҳуқуқини суиистеъмол қилса, болаларга нисбатан шафқатсиз муомалада бўлса;

 

– муттасил ичкиликбозлик ёки гиёвандликка мубтало бўлган бўлса;

– ўз болаларининг ҳаёти ёки соғлиғига ёхуд эри (хотини)нинг ҳаёти ёки соғлиғига қарши қасддан жиноят содир қилган бўлса.

 

Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш суд тартибида амалга оширилади.

 

Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш тўғрисидаги ишлар ота (она)нинг (уларнинг ўрнини босувчи шахсларнинг), прокурорнинг, шунингдек вояга етмаган болаларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш мажбурияти юклатилган орган ёки муассасаларнинг (васийлик ва ҳомийлик органи, вояга етмаганлар ишлари бўйича идоралараро комиссиялар, етим болалар ва ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган болалар муассасалари ҳамда бошқа муассасаларнинг) даъвосига биноан кўрилади.

 

Суд ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш тўғрисидаги ишларни кўриб чиқишда боланинг таъминоти учун ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота-онадан (уларнинг биридан) алимент ундириш масаласини ҳал қилади.

 

Оила кодексиниң 81-моддасида ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш оқибатлари белгиланган. Уларга кўра:

 

– ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота-она қайси болага нисбатан ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган бўлса, шу болага нисбатан бўлган қариндошлик фактига асосланган барча ҳуқуқлардан, шу жумладан ундан таъминот олиш, шунингдек болали фуқаролар учун қонунчиликда белгиланган имтиёзлар ва нафақалар олиш ҳуқуқларидан маҳрум бўлади;

 

– ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиниши ота-онани ўз боласига таъминот бериш мажбуриятидан озод қилмайди;

 

– ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота-онанинг (улардан бирининг) бундан кейин бола билан биргаликда яшаш-яшамаслик масаласи суд томонидан уй-жой тўғрисидаги қонунчиликда белгиланган тартибда ҳал қилинади;

 

– ота-онаси (улардан бири) ўзига нисбатан ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган бола, агар у фарзандликка олинган бўлмаса, турар жойга бўлган мулк ҳуқуқини ёки турар жойдан фойдаланиш ҳуқуқини сақлаб қолади, шунингдек ота (она)си ва бошқа қон-қариндошлари билан туғишганлик фактига асосланган барча мулкий ҳуқуқларини, жумладан мерос олиш ҳуқуқини сақлаб қолади;

 

– болани ота ёки онасига беришнинг имконияти бўлмаган ёки отаонанинг ҳар иккаласи ҳам ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган тақдирда, бола васийлик ва ҳомийлик органининг қарамоғига олиб берилади.

 

– ота-она (улардан бири) ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинганда болани фарзандликка олишга ота-она (улардан бири) ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинганлиги тўғрисидаги суднинг ҳал қилув қарори чиқарилган кундан кейин камида олти ой ўтгач йўл қўйилади.

 

Ота-она (улардан бири) ўз хулқ-атворини, турмуш тарзини ва (ёки) бола тарбиясига бўлган муносабатини ўзгартирган ҳолларда ота-оналик ҳуқуқи тикланиши мумкин.

 

Ота-оналик ҳуқуқини тиклаш ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота-онанинг (улардан бирининг) даъвосига биноан суд тартибида амалга оширилади.

 

Ота-онанинг (улардан бирининг) ота-оналик ҳуқуқини тиклаш тўғрисидаги даъвоси билан бирга болани ота-онага (улардан бирига) қайтариш тўғрисидаги талаби ҳам кўриб чиқилиши мумкин.

10 ёшга тўлган болага нисбатан ота-оналик ҳуқуқининг тикланишига фақат унинг розилиги билан йўл қўйилади.

 

Бола фарзандликка олинган ва фарзандликка олиш бекор қилинмаган бўлса, ота-оналик ҳуқуқини тиклашга йўл қўйилмайди.

 

 

Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш” тўғрисидаги даъво аризаларининг (ва улар бўйича чиқарилган суд ҳал қилув қарорлари) ўзига хос хусусиятлари мавжуд: бундай низолар замирида бир томондан ота ва оналарнинг болани тарбиялаш билан боғлиқ мажбуриятларни бажаришдан бўйин товлаши ва бир қатор ҳуқуқлардан маҳрум қилиниши турса, иккинчи томондан эса вояга етмаган боланинг тақдири, тарбияси, таъминоти ва хавфсизлиги билан боғлиқ ҳуқуқларини ҳимоя қилиш намоён бўлади.

 

 

 

 

Саодат ҚАИПНАЗАРОВА,

 

Қорақалпоғистон Республикаси  судининг  судьяси

ЖИНОЯТЧИЛИКНИНГ ОЛДИНИ ОЛИШДА ХУСУСИЙ АЖРИМЛАРНИНГ ЎРНИ ВА АҲАМИЯТИ

Жиноятчиликка қарши кураш фақат жиноят содир этилгандан кейин айбдорни жазолаш билан чекланмаслиги лозим. Бугунги кунда ҳуқуқни муҳофаза қилиш ва суд органлари фаолиятида жиноятларнинг сабаб ва шарт-шароитларини аниқлаш ҳамда уларни бартараф этишга қаратилган профилактик чоралар алоҳида аҳамият касб этмоқда. Ана шундай таъсирчан ҳуқуқий воситалардан бири — хусусий ажрим ҳисобланади.

Хусусий ажрим суд томонидан жиноят ишини кўриш жараёнида аниқланган қонунбузилишлар, тизимли камчиликлар, шунингдек, жиноят содир этилишига сабаб бўлган омилларни бартараф этиш мақсадида тегишли ташкилот, мансабдор шахс ёки органларга юбориладиган ҳуқуқий ҳужжатдир. У суд ҳукми ёки қароридан мустақил равишда чиқарилиб, жиноятчиликнинг олдини олишга хизмат қилади.

Амалда хусусий ажримлар орқали меҳнат жамоаларидаги назоратсизлик, идоралардаги хизмат интизомининг бузилиши, масъул шахсларнинг лоқайдлиги, қонун талабларига риоя этилмаслиги каби ҳолатларга ҳуқуқий баҳо берилади. Энг муҳими, хусусий ажрим жиноятга олиб келган сабаблар келгусида яна такрорланмаслиги учун аниқ вазифаларни белгилаб беради.

Хусусий ажримларнинг жиноятчилик профилактикасидаги аҳамияти, аввало, уларнинг олдини олувчи таъсирида намоён бўлади. Суд томонидан юборилган хусусий ажрим ташкилот ва мансабдор шахслар учун огоҳлантирувчи сигнал бўлиб, масъулиятни кучайтиради. Натижада, қонунбузилишларга бепарволик билан қараш ҳолатлари камаяди, ички назорат ва интизом мустаҳкамланади.

Шунингдек, хусусий ажримлар жамоатчилик онгида ҳам ҳуқуқий маданиятни оширишга хизмат қилади. Улар орқали жиноят фақат шахсий айб эмас, балки муайян ижтимоий муҳит, бошқарувдаги камчиликлар, тарбиявий бўшлиқлар натижаси эканлиги яққол намоён бўлади. Бу эса жиноятчиликка қарши курашда барча идора ва ташкилотларнинг ҳамжиҳат ҳаракатини таъминлайди.

Қонунчиликка мувофиқ, хусусий ажрим юборилган орган ёки мансабдор шахс уни белгиланган муддатда кўриб чиқиши ва кўрилган чора-тадбирлар ҳақида судга ахборот тақдим этиши шарт. Бу тартиб хусусий ажримларнинг амалий самарасини таъминлаб, уларнинг формал ҳужжат бўлиб қолиб кетишининг олдини олади.

Хулоса қилиб айтганда, хусусий ажримлар жиноятчиликка қарши кураш тизимида муҳим профилактик механизм ҳисобланади. Ушбу ҳуқуқий восита орқали жиноятларнинг илдизига етиб бориш, сабаб ва шарт-шароитларни бартараф этиш ҳамда жамиятда қонун устуворлигини таъминлашга эришилади. Демак, хусусий ажримларнинг мазмунан тўғри ва ўз вақтида қўлланилиши жиноятчиликнинг олдини олишда самарали натижа беришининг муҳим кафолатидир.

Бекбаулы ДОСЫМБЕТОВ,

жиноят ишлари бўйича Мўйноқ тумани суди тергов судьяси 

YouТube видеохостингида эълон қилинган“Беруний: Шаббоз бозорида нима гаплар? Тадбиркор нимадан норози?”(https://www.youtube.com/watch?v=3261HZeZv3U)  номли видеолавҳа (https://www.youtube.com/watch?v=zJ45ixzbc38) юзасидан

 

2025 йил 23 октябрь куни Қорақалпоғистон Республикаси фуқаролик ишлари бўйича Беруний туманлараро судида фуқаро Ж.Мадияровнинг жавобгарлар Ф.Хасанов ва У.Каримоваларга нисбатан “нотўрар бинодан мажбурий чиқариш” ҳақидаги даъво аризаси очиқ суд мажлиси кўриб чиқилган.

 

Суд даъвогарнинг талабини асоссиз деб топиб, даъвони қаноатлантиришдан рад этди яъни иш жавобгарлар — жумладан У.Каримова ва Ф.Хасанов фойдасига ҳал қилинган.

 

Суднинг ҳал қилув қарори бугунги кунда қонуний кучга кирмаган. Суднинг ҳал қилув қароридан норози томон ҳал қилув қарори қабул қилинган кундан эътиборан бир ой ичида апелляция тартибида шикоят (протест) ёки ҳал қилув қарори қонуний кучга кирган кундан эътиборан олти ой ичида кассация шикояти (протести) шу суд орқали Қорақалпоғистон Республикаси суди фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатига бериш ҳуқуқига эга.

 

 

Қорақалпоғистон Республикаси судининг матбуот хизмати

 

КОРРУПЦИЯ – ЖАМИЯТ ТАРАҚҚИЁТИГА ТЎСИҚ

 

Коррупция – бугунги кунда жаҳон миқёсидаги энг оғриқли муаммолардан бири ҳисобланади. У фақат иқтисодий ўсишни секинлаштирибгина қолмай, инсон ҳуқуқларига, жамият адолат ва ишонч муҳитига ҳам жиддий путур етказади.

 

Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев давлат раҳбари сифатида фаолиятининг илк кунлариданоқ коррупцияга қарши курашишни давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири этиб белгилади. 2016 йилги сайловолди дастурида у мазкур иллатга қарши кескин курашиш, ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш ва давлат идораларида шаффофликни таъминлашни асосий вазифа сифатида кўрсатган эди.

 

Мазкур йўналишдаги илк ҳуқуқий қадамлардан бири — 2016 йил 24 ноябрда қабул қилинган ва 2017 йил 3 январда Президент томонидан имзоланган «Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида»ги қонун бўлди. Ушбу қонунда биринчи марта коррупцияга аниқ таъриф берилди:

 

«Коррупция — шахснинг ўз мансаб ёки хизмат мавқеидан шахсий ёки бошқа шахслар манфаати учун қонунга хилоф равишда моддий ёки номоддий наф олиш ёхуд бундай нафни тақдим этишдир.»

 

Халқ тилида айтганда, бу — порахўрлик, таниш-билишчилик ва мансабдан фойдаланиш орқали шахсий манфаат кўриш ҳолатларидир.

 

Сўнгги йилларда мамлакатимизда коррупциянинг олдини олиш ва унга қарши тизимли курашиш бўйича кенг кўламли ишлар амалга оширилмоқда.

 

Жорий йилнинг 5 мартида Президент Шавкат Мирзиёев раислигида Коррупцияга қарши курашиш миллий кенгашининг йиғилиши бўлиб ўтди. Унда соҳадаги натижадорлик таҳлил қилиниб, келгусида амалга ошириладиган устувор вазифалар белгилаб олинди.

 

Шунингдек, 2025 йил 21 апрель куни қабул қилинган ПФ–71-сонли Фармон билан коррупцияга қарши курашиш тизимини янада такомиллаштириш, жамоатчилик ва фуқаролик жамияти институтларини фаол жалб этиш бўйича аниқ вазифалар белгилаб берилди.

 

Шу куни қабул қилинган ПҚ–147-сонли қарорда эса давлат органлари ва ташкилотларидаги ички назорат бўлинмалари фаолиятини мустақил ва самарали йўлга қўйиш масалаларига эътибор қаратилди. Унда “ҳалоллик вакцинаси” тамойили асосида давлат хизматчиларида коррупцияга муросасиз муносабатни шакллантириш вазифаси илгари сурилди.

 

Бундан ташқари, 2025 йил 19 сентябрдаги ПҚ–288-сонли қарор орқали фуқаролик жамияти институтлари иштирокини кенгайтириш, коррупция ҳолатларини илмий жиҳатдан тадқиқ этиш ва уларнинг сабабларини бартараф этишга қаратилган “Йўл харитаси” тасдиқланди. Ушбу ҳужжат коррупцияга қарши курашишда жамоатчилик назоратининг кучайишига хизмат қилади.

 

Бугунги кунда мамлакатимизда коррупцияга қарши кураш фақат ҳуқуқий ёки маъмурий чоралар билан чекланиб қолмаяпти. Энг муҳими — жамият онгида “ҳалоллик” қадриятини қарор топтириш, ёш авлодни пок ният, адолатпарвар руҳда тарбиялаш орқали бу иллатга қарши мафкуравий иммунитет яратишга эътибор кучаймоқда.

 

Коррупцияга қарши курашиш соҳасида яратилган ҳуқуқий асослар ва амалга оширилаётган ислоҳотлар давлат ва жамиятнинг барқарор ривожига хизмат қилади, деб ишонч билан айтиш мумкин.

 

 

 Жанат АЙМАГАНБЕТОВА,

Қорақалпоғистон Республикаси маъмурий суди судьяси

 

СУД ЭКСПЕРТИЗАСИ СОҲАСИГА БАҒИШЛАНГАН СЕМИНАР БЎЛИБ ЎТДИ

 

Қорақалпоғистон Республикаси судида Х. Сулайманова номидаги Республика суд экспертиза марказининг Қорақалпоғистон Республикаси бўлими экспертлари Д. Тажиев ва У. Рустамовалар иштирокида семинар ташкил этилди. Тадбирда судьялар ҳамда суд тизими ходимлари иштирок этдилар.

 

Семинарнинг асосий мақсади суд амалиётида экспертиза фаолиятининг аҳамиятини ошириш, суд ходимларининг билим ва кўникмаларини мустаҳкамлаш, шунингдек, соҳадаги янгиликлар билан таништиришдан иборат бўлди.

 

Семинар давомида иштирокчиларга суд лингвистикаси соҳаси ҳақида батафсил маълумот берилди. Экспертлар бу йўналишнинг мазмун-моҳияти, унинг тадқиқот объектлари, ҳамда сўз ва матн таҳлили орқали суд жараёнларида далилларнинг ишончлилигини аниқлашдаги аҳамияти ҳақида тушунча бердилар. Суд лингвистикаси орқали турли хатлар, баёнотлар ёки электрон ёзишмалардаги маънони аниқ талқин қилиш имконияти ошиши таъкидланди.

 

Шунингдек, тадбирда суд ҳужжатларини интеграция тизими орқали жўнатиш тартиби, унинг афзалликлари ва электрон ҳамкорликнинг самараси ҳақида ҳам тўхталиб ўтилди. Бу тизим суд қарорларини тезкор, аниқ ва хавфсиз тарзда етказишни таъминлаб, суд фаолиятини янада шаффоф ва самарали қилиши қайд этилди.

 

Экспертлар суд-ер экспертизаси тушунчаси, унинг қўлланиш соҳалари ва амалий аҳамияти ҳақида маълумот бердилар. Шу билан бирга, экспертиза харажатларини ҳисоблаш тартиби, уларни суд ишлари юритувида тўғри қўллаш механизмлари юзасидан ҳам атрофлича тушунтиришлар берилди.

 

Семинарда Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025-йил 21-августда қабул қилинган 140-сонли Фармони мазмун-моҳиятига ҳам алоҳида тўхталиб ўтилди. Ушбу ҳужжатда суд-ҳуқуқ тизимида рақамлаштириш жараёнларини янада чуқурлаштириш, ахборот технологияларини жорий этиш орқали тизим самарадорлигини ошириш вазифалари белгилаб берилган. Экспертлар мазкур Фармон суд ишларини юритишда замонавий ахборот ечимларини жорий этишда янги босқични бошлаб берганини таъкидладилар.

 

Тадбир якунларида семинар иштирокчилари ўзларини қизиқтирган саволлар билан мурожаат қилишди. Судьялар ва суд ходимлари экспертизаларни тайинлаш, уларнинг натижаларини баҳолаш ҳамда замонавий рақамли ечимлардан фойдаланиш борасида экспертлардан аниқ ва илмий асосланган жавоблар олдилар.

Семинар суд тизими ходимларининг билим ва малакасини ошириш, суд экспертизаси соҳасидаги янгиликлар билан таништириш ҳамда рақамлаштириш жараёнларини амалиётга кенг жорий этиш йўлида муҳим аҳамият касб этди.

ЭКОЛОГИЯ СОҲАСИ: МУАММО ВА ЕЧИМЛАР

Глобал дунёда кузатилаётганидек, мамлакатимизда ҳам экология билан боғлиқ муаммолар долзарб аҳамият касб этмоқда. Бу муаммоларни бартараф этиш учун, бир томондан, иқтисодий аҳволни изчил яхшилаш зарур бўлса, иккинчи томондан, халқимиз орасида азалдан мавжуд бўлган экологик маданиятни тиклаш, тарихий тажрибани чуқур ўрганиш ва унинг замонавий шароитдаги қўлланиш имкониятларини излаб топиш талаб этилади.

Инсон фаолияти натижасида биосферадаги ўзгаришлар жуда тез кечмоқда. Инсониятнинг табиатга кучайиб бораётган таъсири ХХ аср ўрталарида экологик муаммоларнинг кескинлашувига сабаб бўлди. Бинобарин, бу муаммоларнинг асосий манбаи инсоннинг табиат билан номувофиқ муносабатидир.

Цивилизация ривожланиши билан инсоннинг табиатга таъсири янада чуқурлашиб, аҳвол ёмонлашмоқда. Бугунги кунда ибтидоий, соф табиат ҳақида гапириш қийин. Ер юзидаги кўплаб ўрмонлар кесиб ташланган, катта ҳудудлар деҳқончиликка мослаштирилган, доривор ва кимёвий ўғитлар билан ишлов берилган, атмосфера ҳавоси ва табиат турли чиқиндилар ҳамда газлар билан ифлосланган.

Бундан ташқари, сўнгги йилларда табиатда тошқинлар, ўрмон ёнғинлари, чанг бўронлари ва бошқа табиий офатлар тез-тез ва катта кўламда содир бўлмоқда. Бу ҳолатлар атроф муҳитнинг табиий мувозанатига жиддий путур етказмоқда.

Дунё миқёсида кузатилаётган табиий ва антропоген ҳодисалар умумбашарий экологик муаммолар сифатида баҳоланади. Улар қаторига атмосферанинг димиқиши, озон қатламининг сийраклашиши, чучук сув ресурсларининг тақчиллиги, флора ва фауна турларининг қисқариши, ерга ишлов беришда заҳарли кимёвий моддалардан фойдаланиш каби масалалар киради.

Ўзбекистон йирик саноат ва аграр мамлакат сифатида келгусида машинасозлик, энергетика, кимё, озиқ-овқат саноати ҳамда транспорт соҳаларини янада ривожлантиришни мақсад қилган. Бироқ бу соҳаларнинг ривожланиши табиий экотизим ҳолатига маълум даражада салбий таъсир кўрсатиши табиий ҳолатдир.

Мутахассислар фикрича, бугунги кунда мамлакатимизда долзарб бўлиб турган асосий экологик муаммолар қуйидагилардан иборат:

  1. Саноат мажмуалари таъсири. Ангрен, Олмалиқ, Чирчиқ, Фарғона, Марғилон, Навоий ва бошқа ҳудудларда жойлашган йирик саноат марказлари чиқарган турли газ ва чиқиндилар атмосфера ҳавоси ва атроф муҳитни ифлослантирмоқда.

  2. Агросаноат соҳасидаги экологик муаммолар. Ерга ишлов бериш жараёнида минерал ўғитлар ва пестицидлардан ортиқча фойдаланиш тупроқ ва сув ресурсларига салбий таъсир кўрсатмоқда.

  3. Сувларнинг ифлосланиши. Саноат чиқиндилари ва заҳарли моддалар сув манбаларига тушиши натижасида ичимлик суви сифати пасаймоқда.

  4. Ўсимлик ва ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш. Қўриқхоналар ва миллий боғлар фаолиятини кенгайтириш, биохилма-хилликни сақлаш масалалари ҳам долзарб аҳамият касб этмоқда.

Шу муносабат билан Ўзбекистон Республикасининг табиатни муҳофаза қилиш ва ундан оқилона фойдаланиш бўйича асосий стратегик мақсадлари қуйидагилардан иборат:

  • аҳолининг соғлом турмуш шароитини таъминлаш ва биосферавий мувозанатни сақлаш;

  • ижтимоий-иқтисодий ривожланиш барқарорлигини таъминлаган ҳолда табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш, қайта тикланадиган ресурслар ишлаб чиқариш ва истеъмол жараёнларининг мувозанатини таъминлаш;

  • табиатнинг қайта тикланиш қобилиятини сақлаш ва ривожлантириш;

  • табиий турлар, уларнинг генофонди ҳамда ландшафт хилма-хиллигини муҳофаза қилиш;

  • Орол денгизи билан боғлиқ экологик фалокат оқибатларини юмшатиш ва мазкур ҳудуддаги ҳаёт шароитини яхшилаш.

Ҳозирги кунда юртимиз дашт ва боғ-роғларида сут эмизувчи ҳайвонлар ҳамда қушлар сони камайиб бормоқда. Қуриган майдонларда кемирувчилар кўпайиб, турли хасталикларни тарқатмоқда. Бу эса экотизимнинг янада издан чиқишига олиб келади.

Биз, инсонлар, табиат билан чамбарчас боғлангандирмиз. Ундан айри ҳолда ҳаётни тасаввур этиб бўлмайди. Шу боис, ҳар биримиз табиатни асраб-авайлаш, табиий бойликлардан оқилона фойдаланиш, сув ва ҳавони тежаб ишлатиш ҳамда атроф муҳит мусаффолиги ҳақида доимо ғамхўрлик қилишимиз лозим.

Рашид МАТКУРБАНОВ,
Жиноят ишлари бўйича Қораўзак туман суди тергов судьяси

АТРОФ-МУҲИТНИ МУҲОФАЗА ҚИЛИШ БУРЧ ВА МАЖБУРИЯТИМИЗ  

 

Бугунги глобал тараққиёт ва жадал индустриаллашув жараёнида инсон ҳаёти табиат билан тобора мустаҳкам боғланиб бормоқда. Атроф-муҳитнинг тозалиги, табиий ресурсларнинг асраб-авайланиши ва экотизим барқарорлиги жамиятнинг барқарор ривожланиши ва келажак авлод фаровонлигининг гаровидир. Шу боис экология соҳасида ҳуқуқбузарлик ва жиноятчиликка йўл қўймаслик, уларнинг олдини олиш ҳамда жавобгарлик механизмларини кучайтириш бугунги куннинг долзарб вазифаларидан бири ҳисобланади.

 

 

Азалдан инсон ва жамият ҳаёти табиат билан узвий боғлиқ. Атроф-муҳитнинг соғлом ва барқарор бўлиши нафақат инсон саломатлиги, балки иқтисодий тараққиёт ва келажак авлодлар ҳаётининг фаровонлиги учун ҳам муҳимдир. Шу сабабли экология ва атроф муҳитни муҳофаза қилиш соҳасида қонунбузарликлар ҳамда жиноятчиликнинг олдини олиш давлат сиёсатида устувор йўналишлардан бири ҳисобланади.

 

 

Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 14-бобида атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва табиатдан фойдаланиш соҳасидаги жиноятларни содир этганлик учун тайинланадиган жазо чоралари, Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 8-бобида экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва табиатдан фойдаланиш соҳасидаги ҳуқуқбузарликлар учун белгиланадиган маъмурий жавобгарликлар кўрсатиб ўтилган.

 

Экология соҳасидаги жиноятчилик ва ҳуқуқбузарликлар жамият ва табиат манфаатларига жиддий зарар етказади. Шу сабаб экология соҳасидаги жиноятчилик ва ҳуқуқбузарликларни камайтириш ва олдини олиш учун қонунчиликни янада такомиллаштириш, экологик қонунбузарликлар учун жазо чораларини кучайтириш, жавобгарлик турларини аниқлаш ва уларнинг самарадорлигини таъминлаш, назорат ва мониторинг тизимини кучайтириш, табиатни муҳофаза қилувчи соҳалар фаолиятини кенгайтириш ва замонавий ахборот технологиялари асосида атроф-муҳитни асраш бўйича мониторинг ташкил этиш каби чора-тадбирларни амалга ошириш лозим бўлади.

 

 

Шунингдек, аҳоли ўртасида экологик маданиятни ошириш, мактаб ва олий таълим муассасаларида экология фанини кенг тарғиб қилиш, фуқаролар ва жамоатчилик иштирокини таъминлаш, нодавлат ташкилотлар ва фуқароларни экологик назоратга жалб қилиш, экологик акция ва тадбирларни самарали ташкил этиш, ҳуқуқбузарларга нисбатан иқтисодий чоралар қўллаш, табиатга жиддий зарар етказувчи ва атрф-муҳитни ифлослантирувчи корхоналарга нисбатан жиддий чоралар қўллаш тамойилини жорий қилиш орқали ҳам экологиямизнинг бузилиши ва табиатнинг ифлосланишининг олдини олишга эриша оламиз.

 

 

Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш соҳасида ҳуқуқбузарлик ва жиноятчиликка қарши кураш фақатгина тегишли давлат органлари эмас, балки барча фуқароларнинг вазифаси ҳисобланиши даркор. Буни ҳар бир ўз келажаги учун қайғурадиган инсон ҳис этиши лозим. Бу соҳада ҳуқуқий билимларни ошириш, жавобгарликни кучайтириш ва жамоатчиликнинг фаол иштироки орқали табиатни асраб-авайлаш мумкин.

 

 

Хулоса қилиб айтганда, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва экология соҳасидаги ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш бугунги кунда олдимизда турган энг муҳим вазифалардандир. Табиатни асраб-авайлаш, қонунларга риоя қилиш ва экологик маданиятни ошириш орқали жамиятда барқарор ривожланишга эришиш мумкин. Зеро, Она табиатга меҳр-муҳаббат туйғусини ошириш орқали табиатни асраб-авайлаш ҳар бир инсоннинг кундалик ҳаёт тарзига айланса, жамиятимизда экологик муаммоларнинг ечими ҳам анча осонлашади.

 

 

Мухаббат КАЙПОВА,

Фуқаролик ишлар бўйича Амударё туман судининг судьяси                                                           

Skip to content