КОРРУПЦИЯГА ҚАРШИ КУРАШ: ҲУҚУҚИЙ ДАВЛАТНИНГ МУСТАҲКАМ КАФОЛАТИ

КОРРУПЦИЯГА ҚАРШИ КУРАШ: ҲУҚУҚИЙ ДАВЛАТНИНГ МУСТАҲКАМ КАФОЛАТИ

Коррупция ҳуқуқий давлат ва фуқаролик жамиятини барпо этиш йўлидаги энг жиддий хавфлардан бири ҳисобланади. У давлат ҳокимияти органлари фаолиятининг самарадорлигига путур етказади, қонун устуворлиги тамойилини заифлаштиради ҳамда фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини амалга оширишга салбий таъсир кўрсатади. Шу боис коррупциянинг ҳуқуқий табиатини чуқур ўрганиш, унинг келиб чиқиш омилларини таҳлил қилиш ва унга қарши курашишнинг самарали қонуний механизмларини такомиллаштириш бугунги куннинг устувор вазифаларидан биридир.

Ўзбекистон Республикасининг “Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида”ги Қонунига мувофиқ, коррупция — шахснинг ўз хизмат мавқеидан шахсий ёки бошқа шахслар манфаати йўлида қонунга хилоф равишда фойдаланиши, шунингдек бундай фойдаланиш учун ноқонуний наф олиши ёки тақдим этишидир. У пора олиш ва бериш, хизмат ваколатини суиистеъмол қилиш, мансаб сохтакорлиги, манфаатлар тўқнашуви каби турли кўринишларда намоён бўлади. Коррупциявий ҳуқуқбузарликларнинг ҳуқуқий тавсифи Жиноят кодекси, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекс ва бошқа соҳавий қонун ҳужжатларида мустаҳкамланган.

Жиноят-ҳуқуқий чоралар коррупцияга қарши курашишнинг асосий механизмларидан бири ҳисобланади. Жиноят кодексида пора олиш, пора бериш, воситачилик қилиш, мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш каби қилмишлар учун қатъий жавобгарлик белгиланган. Жазонинг муқаррарлиги принципи коррупциявий жиноятларнинг олдини олишда муҳим аҳамият касб этади. Бироқ фақат жазо чоралари билан чекланиб қолиш етарли эмас. Маъмурий ва интизомий жавобгарлик, манфаатлар тўқнашувини бартараф этиш, декларация тизимини жорий этиш каби профилактик механизмлар ҳам коррупция хавфини камайтиришга хизмат қилади.

Коррупцияга қарши курашишда қонун устуворлиги тамойили ҳал қилувчи ўрин тутади. Конституцияда барча фуқаролар қонун олдида тенг экани белгилаб қўйилган. Агар ҳуқуқни қўллаш амалиётида тенглик таъминланмаса, коррупция тизимли характер касб этади. Шу нуқтаи назардан, суд ҳокимиятининг мустақиллиги, судьяларнинг дахлсизлиги ва холислиги адолатли судловни таъминлашнинг асосий кафолатларидир. Судлар томонидан коррупцияга оид ишлар қонуний, асосли ва холис кўриб чиқилиши жамиятда ҳуқуқий ишончни мустаҳкамлайди.

Коррупцияга қарши курашишнинг институционал асослари ҳам мустаҳкамланмоқда. Коррупцияга қарши курашиш агентлиги давлат сиёсатидаги мувофиқлаштирувчи орган сифатида профилактика, таҳлил ва мониторинг вазифаларини амалга оширади. Норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни коррупцияга қарши экспертизадан ўтказиш амалиёти эса қонун ижодкорлиги жараёнидаёқ коррупциявий омилларни аниқлаш имконини бермоқда. Бу ёндашув реактив эмас, балки превентив механизм сифатида аҳамиятлидир.

Замонавий шароитда давлат хизматларини рақамлаштириш коррупцияга қарши курашишнинг самарали воситаларидан бирига айланмоқда. Электрон ҳукумат тизими, онлайн давлат хизматлари, автоматлаштирилган ахборот платформалари инсон омилини қисқартириб, қарор қабул қилиш жараёнларининг шаффофлигини оширади. Рақамли назорат механизмлари маблағлар ҳаракатини кузатиш ва давлат харидларида очиқликни таъминлаш имконини беради. Бу эса коррупция хавфини сезиларли даражада камайтиради.

Хулоса қилиб айтганда, коррупцияга қарши курашиш фақат жиноий жазо қўллаш билан чекланмайди. У ҳуқуқий, институционал ва ташкилий чора-тадбирларнинг ўзаро уйғун тизимини талаб этади. Қонун устуворлиги, суд мустақиллиги, шаффоф бошқарув ва рақамли трансформация каби омиллар коррупцияга қарши курашишнинг мустаҳкам ҳуқуқий пойдеворини яратади. Адолатли ва шаффоф жамият барпо этиш йўлида ҳар бир давлат органи ва мансабдор шахс ўз масъулиятини чуқур англаши зарур.

Жасурбек БАЛТАБАЕВ,

 Жиноят ишлари бўйича Амударё туман судининг раиси

СУД ВА ЖАМИЯТ: КОРРУПЦИЯГА ҚАРШИ ҲУҚУҚИЙ ИММУНИТЕТ

Коррупцияга қарши курашиш замонавий давлат бошқарувининг энг устувор йўналишларидан бири сифатида эътироф этилмоқда. У нафақат иқтисодий тараққиётга, балки жамиятда адолат ва қонунийлик тамойилларининг қарор топишига бевосита таъсир кўрсатади. Коррупция давлат ва жамият ўртасидаги ишончга путур етказади, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини чеклайди ҳамда ислоҳотлар самарадорлигини пасайтиради. Шу боис мамлакатимизда коррупцияга қарши курашишнинг ҳуқуқий ва институционал асосларини мустаҳкамлашга қаратилган изчил ислоҳотлар амалга оширилмоқда.

Сўнгги йилларда мазкур соҳада йигирмадан ортиқ норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар қабул қилиниб, коррупцияга қарши курашишнинг комплекс тизими шакллантирилди. Хусусан, 2021 йил 18 ноябрда қабул қилинган ЎРҚ-729-сон Қонун коррупцияга қарши курашиш тизимини такомиллаштиришга хизмат қилди. Ушбу қонун билан “Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида”ги қонунга ўзгартиш ва қўшимчалар киритилиб, Коррупцияга қарши курашиш агентлигининг ҳуқуқий мақоми ва ваколатлари мустаҳкамланди. Агентлик давлат сиёсатини мувофиқлаштирувчи, таҳлил ва мониторинг ишларини амалга оширувчи марказий орган сифатида фаолият юритмоқда.

Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ва уларнинг лойиҳаларини коррупцияга қарши экспертизадан ўтказиш механизмининг жорий қилиниши ҳам муҳим қадам бўлди. Адлия вазирининг 2021 йил 24 февралдаги буйруғи билан тасдиқланган тартибга мувофиқ, қабул қилинаётган ҳужжатларда коррупциявий омиллар аниқланиб, уларни бартараф этиш чоралари кўрилмоқда. Бу эса коррупция хавфини илдизидаёқ бартараф этиш имконини бермоқда.

Давлат харидлари ва шартномавий муносабатларда шаффофликни таъминлаш мақсадида 2021 йил 15 сентябрдаги Фармон асосида давлат харидлари билан боғлиқ шартномаларга коррупцияга қарши қўшимча шартларни киритиш мажбурийлиги белгиланди. Мазкур норма шартномавий муносабатларда тарафларнинг масъулиятини кучайтириб, ноқонуний манфаатдорлик ҳолатларининг олдини олишга хизмат қилмоқда.

Ер муносабатлари соҳасида ҳам коррупция хавфини камайтиришга қаратилган ислоҳотлар амалга оширилди. 2021 йил 9 июндаги Фармон билан ер ажратишдаги истисно ва имтиёзлар бекор қилиниб, маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг ваколатлари аниқ тартибга солинди ҳамда ерларни тўғридан-тўғри ва текинга бериш амалиёти тугатилди. Бу чоралар ер ресурсларидан адолатли ва очиқ фойдаланишни таъминлашга хизмат қилмоқда.

Коррупцияга қарши курашишда суд ҳокимиятининг ўрни алоҳида аҳамиятга эга. Судлар томонидан коррупцияга оид ишлар холис ва қонуний асосда кўриб чиқилиши, жазонинг муқаррарлиги таъминланиши жамиятда қонунийлик ва адолат принципларини мустаҳкамлайди. Суд амалиёти орқали коррупцияга қарши қонунларнинг бир хил ва тўғри қўлланилиши таъминланмоқда. Бу эса фуқароларнинг суд ҳокимиятига бўлган ишончини оширишга хизмат қилади.

2025 йил 26 декабрда Президентимиз томонидан Олий Мажлис ва Ўзбекистон халқига йўлланган мурожаатномада коррупцияга қарши курашиш давлат сиёсатининг устувор йўналиши сифатида яна бир бор таъкидланди. Мурожаатда коррупция мамлакат тараққиёти йўлидаги жиддий тўсиқ сифатида баҳоланиб, унга қарши тизимли ва қатъий чоралар кўриш зарурлиги қайд этилди. Хусусан, 2026 йилнинг коррупцияга қарши курашишда янги босқич бўлиши, давлат органларида ички назорат ва комплаенс тизимларини янада кучайтириш, раҳбар шахсларнинг шахсий масъулиятини ошириш вазифалари белгиланди. Ушбу ёндашув коррупцияга қарши курашишни фақат жазо чоралари билан эмас, балки профилактика ва институционал назорат механизмлари орқали амалга оширишга қаратилгани билан аҳамиятлидир.

Хулоса қилиб айтганда, мамлакатимизда коррупцияга қарши курашишнинг ҳуқуқий ва институционал асослари изчил такомиллаштирилмоқда. Қонунчилик базасининг мустаҳкамланиши, ваколатли органлар фаолиятининг мувофиқлаштирилиши, суд ҳокимиятининг мустақиллиги ва шаффофлик тамойилларининг қарор топиши ушбу йўналишда барқарор натижаларга эришиш имконини бермоқда. Коррупцияга қарши курашиш фақат давлат органларининг вазифаси эмас, балки бутун жамиятнинг умумий масъулияти экани бугун ҳар қачонгидан ҳам долзарбдир.

Дилмурат ДАВЛЕТОВ,

Қорақалпоғистон Республикаси суди судьяси

РАҚАМЛИ СУД АМАЛИЁТИ ВА КОРРУПЦИЯГА ҚАРШИ КУРАШИШ МАСАЛАЛАРИ МУҲОКАМА ҚИЛИНДИ

Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университетининг юридика факультети профессор-ўқитувчилари ва талабалари билан судьялар иштирокида учрашув ўтказилди. Тадбирда суд тизимини рақамлаштириш, коррупцияга қарши курашиш ва Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарорларининг мазмун-моҳияти кенг жамоатчиликка тушунтирилди.

Учрашувда Қорақалпоғистон Республикаси маъмурий суди судьяси А. Иматов суд тизимида коррупциянинг олдини олиш, давлат хизматларини рақамлаштириш ҳамда сунъий интеллект технологияларини жорий этиш бўйича амалга оширилаётган ислоҳотлар ҳақида маълумот берди. Таъкидланидек, суд жараёнларининг электронлаштирилиши шаффофликни ошириб, инсон омилини камайтиришга хизмат қилади.

Шунингдек, Нукус туманлараро маъмурий суди судьяси Қ. Бабаназаров 2025 йил 24 ноябрда қабул қилинган Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 23-сонли қарори мазмун-моҳиятини ёритиб, мазкур қарор суд амалиётида ягона ёндашувни таъминлашга қаратилганини қайд этди.

Судьялар ўз маърузаларида суд фаолиятини рақамлаштириш фуқароларнинг судларга мурожаат қилишини соддалаштириши, масофавий иштирок, электрон ариза топшириш ва суд ҳужжатларини онлайн олиш имкониятларини янада кенгайтиришини таъкидладилар. Бу ўз навбатида одил судловга эришиш даражасини оширишга хизмат қилади.

Тадбир якунида талабалар ўзларини қизиқтирган саволларга жавоб олиб, суд тизимида амалга оширилаётган ислоҳотлар юзасидан фикр алмашдилар.

ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ – АМАЛИЁТДА

Амударё туман суди биносида Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг яқинда қабул қилинган муҳим қарорлари мазмун-моҳиятини ўрганишга бағишланган ўқув-семинари бўлиб ўтди. Тадбирда судялар, давлат органлари ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ходимлари иштирок этиб, суд амалиётига татбиқ этилаётган янгиликлар юзасидан фикр алмашдилар.

Семинарнинг асосий мақсади – Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2025 йил 24 ноябрдаги “Судлар томонидан шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонунчиликни қўллаш амалиёти ҳақида”ги 21-сонли, “Жиноят учун жазо тайинлаш амалиёти тўғрисида”ги қарорга ўзгартириш киритиш ҳақида”ги 22-сонли ҳамда айрим Пленум қарорларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисидаги 23-сонли қарорларининг мазмун-моҳиятини кенг жамоатчиликка ва ижрочиларга етказишдан иборат бўлди.

Тадбирда сўзга чиққан Жиноят ишлари бўйича Амударё туман судининг раиси Жасурбек Балтабаев таъкидлаганидек, Олий суд Пленумининг 22-сонли қарори билан жазо тайинлашда мутаносиблик принципига асосланиш ва ҳуқуқий таъсир чоралари қонунда назарда тутилган мақсадларга эришиш учун етарли бўлиши кераклиги белгиланган. Шунингдек, эндиликда шахсни ўта хавфли ресидивист деб топишда нафақат Ўзбекистон, балки бошқа давлат судларининг ҳукмлари ҳам ҳисобга олиниши мумкин. Қолаверса, Қарор билан жазо тайинлашнинг ўзига хос тартиблари киритилмоқда. Эндиликда судларга жиноят содир этган вояга етмаганларга нисбатан жазо ўрнига кўпроқ мажбурлов чораларини қўллаш тавсия этилади.

Фуқаролик ишлари бўйича Амударё туман суди раиси Адилбек Сейтназаров интернет тармоғида шаън ва қадр-қимматни камситувчи маълумотлар тарқатилганда қўлланиладиган чоралар ҳақида тушунтириш берди. Агар ижтимоий тармоқларда шахс ҳақида ҳақиқатга тўғри келмайдиган маълумотлар тарқатилса, жабрланувчи нафақат раддия беришни, балки ушбу маълумотларни ўчириб ташлаш, қидирув тизимларидан олиб ташлаш ҳамда маънавий зарарни ундиришни талаб қилиши мумкин. Эътиборли жиҳати шундаки, тарқатилган маълумотнинг ҳақиқатга тўғри келишини исботлаш мажбурияти эндиликда маълумотни тарқатган жавобгар зиммасига юклатилади.

Семинар давомида фуқаролик ишлари бўйича Амударё туман судининг судяси Муҳаббат Кайпова Пленумнинг 22- ва 23-сонли қарорлари билан амалдаги қонунчиликка киритилган ўзгартиришларга эътибор қаратди. У ўз нутқида кредит муносабатлари ва жазо тайинлаш амалиётидаги янгиликларни шарҳлаб берди.

Қайд қилинганидек, Пленумнинг 23-сонли қарори билан кредит шартномалари бўйича низоларни ҳал қилишда адолатли ёндашув белгиланди. Хусусан, агар қарз олувчи кредитни қайтариш муддатини бузса, банк дарҳол кредитнинг қолган барча қисмини ундиришни талаб қила олмайди. Дастлаб муддати ўтган қисмни ундириш чоралари кўрилиши керак. Фақат шундан кейингина, натижа бўлмаса, кредитнинг тўлиқ суммасини муддатидан олдин ундириш масаласи қўйилиши мумкин. Бу фуқароларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишда муҳим кафолатдир.

Шунингдек, судя Муҳаббат Кайпова жиноят ишлари бўйича жазо тайинлашдаги ўзгаришларга ҳам тўхталди. 22-сонли Пленум қарорига кўра, Конституциямизнинг 20-моддасига асосан, шахсга нисбатан қўлланиладиган ҳуқуқий таъсир чоралари мутаносиблик принципига асосланиши шарт. Судларга вояга етмаганларга нисбатан жазо ўрнига мажбурлов чораларини кенгроқ қўллаш тавсия этилмоқда. Яна бир муҳим жиҳат: жамоат хавфсизлигига таҳдид солувчи материалларни интернетда тарқатган шахсларга озодликни чеклаш жазоси тайинланганда, уларга Интернетдан фойдаланишни тақиқлаш каби қўшимча чекловлар белгиланиши мумкинлиги тушунтирилди.

Тадбир якунида иштирокчилар ўзларини қизиқтирган саволларга судялардан батафсил жавоб олдилар. Ушбу Пленум қарорларининг амалиётга тўғри татбиқ этилиши фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилишга хизмат қилиши таъкидланди.

ҚОНУН ҚЎЛЛАНИЛИШИДА ЯГОНА ЁНДАШУВ — СУД АМАЛИЁТИНИНГ УСТУВОР ВАЗИФАСИ

Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакил девонининг Қорақалпоғистон Республикасидаги сектори, Мажбурий ижро бюроси ва Савдо-саноат палатаси Қорақалпоғистон Республикаси бошқармаларида тегишли соҳа вакиллари билан Қорақалпоғистон Республикаси маъмурий суди судьялари Г.Байназарова, К.Хожамуратов ва Ж.Аймаганбетовалар иштирокида ўқув-семинар бўлиб ўтди.

Семинарда суд амалиётида қонун ҳужжатларини бир хил қўллашни таъминлаш, фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини самарали ҳимоя қилишга қаратилган долзарб масалалар атрофлича муҳокама қилинди.

Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2025 йил 24 ноябрдаги 23-сонли қарори билан бир қатор қарорларга киритилган ўзгартиш ва қўшимчалар мазмун-моҳияти кенг ёритилди. Мазкур ўзгартишлар кредит ва гаров муносабатлари, ижро иши юритиш ҳамда ерга оид низоларни кўриб чиқиш тартибини такомиллаштиришга қаратилгани таъкидланди.

Судьялар томонидан кредитни муддатидан олдин ундириш шартлари, гаровдаги мол-мулкка ундирув қаратиш тартиби, ер ижараси муносабатларида юзага келаётган низоларни ҳал этишда ягона ёндашувни таъминлаш, шунингдек, прокурор иштирокининг мажбурий ҳолатлари юзасидан аниқ тушунтиришлар берилди. Амалда учраётган муаммолар, суд амалиётидаги тафовутлар ва уларни бартараф этиш йўллари муҳокама қилинди.

Очиқ мулоқот шаклидаги семинарда иштирокчилар томонидан амалий саволлар берилди, судьялар эса қонун нормаларини тўғри қўллаш бўйича аниқ мисоллар асосида жавоблар берди.

СУНЪИЙ ИНТЕЛЛЕКТ ВА СУД: ЎЗБЕКИСТОНДА ОДИЛ СУДЛОВНИНГ ЯНГИ ДАВРИ

Сўнгги йилларда Ўзбекистонда суд-ҳуқуқ соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотлар давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланди. “Рақамли Ўзбекистон — 2030” стратегияси доирасида суд тизимини рақамлаштиришга, фуқароларнинг судга мурожаат қилиш имкониятларини кенгайтириш, одил судловнинг шаффофлигини таъминлаш ва ҳисобдорликни оширишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Бу жараён фуқароларнинг ҳуқуқий хавфсизлигини мустаҳкамлаш, иқтисодий ва ижтимоий фаолиятда ҳуқуқий барқарорликни таъминлашга хизмат қилади.

Президентимизнинг 2025 йил 21 августдаги “Судлар фаолиятига сунъий интеллект технологияларини жорий этиш орқали одил судловга эришиш даражасини ошириш ҳамда суд тизимининг моддий-техник таъминотини яхшилашга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида” Фармони суд тизимида рақамли технологияларни жорий этишнинг янги босқичини бошлаб берди. Мазкур ҳужжат нафақат суд ишларини қоғоз шаклидан тўлиқ воз кечиш, балки сунъий интеллект орқали “Рақамли суд” концепциясини амалга оширишни ҳам назарда тутади.

Фармонда белгиланган вазифалар миллий қонунчилик ва халқаро стандартлар билан уйғун. Хусусан, Конституциянинг 44-моддаси ҳар бир шахснинг судга мурожаат қилиш ҳуқуқини кафолатлайди, Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясининг 10-моддаси эса адолатли судловга эришиш ҳуқуқини эътироф этади. Шу боис “Рақамли суд” концепцияси Ўзбекистоннинг ҳуқуқий тизими ва халқаро стандартларга мувофиқ амалга оширилмоқда.

Рақамли суд тизими қатор ҳуқуқий ва амалий афзалликларни тақдим этади:

Сунъий интеллект орқали прогнозлаш: суд жараёнининг тахминий натижаси ва харажатлари олдиндан баҳоланади, фуқаролар ва тадбиркорлар учун ҳуқуқий таваккалчилик камаяди.

Электрон мурожаат ва масофавий иштирок: суд иштирокчилари бинога ташрифсиз, онлайн тарзда қатнашиши мумкин, бу вақт ва харажатларни тежайди ҳамда суд жараёнининг очиқлигини таъминлайди.

Ҳужжат айланмаси шаффофлиги: иш материаллари электрон шаклда тақдим қилиниши орқали ортиқча бюрократик тўсиқлар бартараф этилади.

Автоматик жараёнлар: ижро варақалари ва баённомалар сунъий интеллект томонидан тайёрланиши инсон омилларидан келиб чиқадиган суиистеъмол эҳтимолини камайтиради.

Суд тизимини рақамлаштиришнинг илмий аҳамияти ҳам катта. “Кибер ҳуқуқ” соҳасида янги тадқиқотларнинг зарурияти пайдо бўлади, шу жумладан, электрон далилларни баҳолаш, сунъий интеллект орқали тайёрланган ҳужжатнинг юридик кучга эгалиги масалалари алоҳида тадқиқотларни талаб қилади.

Амалий жиҳатдан эса, “Рақамли суд” концепцияси судларнинг самарадорлигини ошириб, иқтисодий ва фуқаролик айланмасида ҳуқуқий барқарорликни таъминлайди. Суд жараёнлари тезкор ва шаффоф ўтказилганда, тадбиркорлик муҳити ҳам ривожланади, фуқаролар судга мурожаат қилишда қийинчиликка дуч келмайди, ҳуқуқий барқарорлик эса мустаҳкамланади.

Эндиликда суд ишлари замонавий технологиялар ёрдамида тезроқ, шаффоф ва оддий тарзда амалга оширилади. Фуқаролар ва тадбиркорлар учун суд тизими нафақат очиқ, балки ишончли ва халққа яқин адолат қўрғонига айланади. Бу эса давлатнинг ҳуқуқ устуворлиги ва фуқароларнинг ҳуқуқий хавфсизлигини таъминлашда муҳим қадамдир.

Султанмурат ДАВЛЕТМУРАТОВ,

Жиноят ишлари бўйича Хўжайли тумани суди раиси

ПРЕЗИДЕНТ МУРОЖААТНОМАСИ: АДОЛАТ ЙЎЛИДАГИ ВАЗИФАЛАР

2025 йил 26 декабрь куни Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан Олий Мажлис ва халқимизга йўлланган Мурожаатнома нафақат йилнинг сарҳисоби, балки келгуси йилга қаратилган муҳим вазифаларни белгилавчи ҳужжат бўлди. Судья сифатида уни диққат билан ўрганиб чиқдим ва юртимизда одил судловни таъминлаш ҳамда фуқароларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишдаги аҳамиятини баҳоладим.

Мурожаатномада давлат раҳбари 2026 йилда амалга ошириладиган олти асосий йўналишни белгилаб, фуқароларни пассив кутиб ўтиришга эмас, балки ўз масъулияти ва меҳнати билан ўзгаришларни яратишга чақирди. Тарихий қадриятларимиз — бирдамлик ва маҳалла тизимининг аҳамияти ҳам қайд этилди. Шу боис 2026 йил “Маҳаллани ривожлантириш ва жамиятни такомиллаштириш йили” деб эълон қилиниши қўллаб-қувватланади.

Суд соҳасида эса энг долзарб муаммолар сифатида гиёҳвандлик, оилавий зўравонлик ва коррупция қайд этилди. Мамлакатда сўнгги икки йилда аёллар ва болаларга нисбатан 2 мингдан ортиқ оилавий зўравонлик ҳолати аниқланган, шунингдек 14 мингдан ортиқ гиёҳвандлик жинояти содир этилган. Судья сифатида таъкидлашим мумкинки, оиладаги зўравонлик — фақат ички масала эмас, бу бутун жамиятга дахлли, унинг олдини олишда барча давлат органлари, жумладан судлар ҳам сафарбар бўлиши лозим.

Коррупция масаласи ҳам алоҳида эътиборга молик. Суд соҳасидаги тажрибам шуни кўрсатадики, адолат ва қонун устуворлиги учун коррупцияга қарши қатъий чоралар жорий этилиши зарур. Мурожаатномада кўрсатилган комплаенс тизимлари ва ички назорат механизмлари бу борада муҳим қадам саналади.

Шу билан бирга, Президент Мурожаатномаси замонавий давлат бошқаруви ва одил суд-ҳуқуқ тизимини ривожлантириш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш ҳамда барча учун ишончли муҳит яратишга қаратилганлиги билан муҳим аҳамиятга эга.

Жанат АЙМАҒАНБЕТОВА,
Қорақалпоғистон Республикаси маъмурий суди судьяси

ЗЎРАВОНЛИККА ҚАРШИ ҚОНУН ВА АМАЛИЁТ

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 26-моддасига мувофиқ, ҳар бир инсоннинг шаъни ва қадр-қиммати дахлсиз бўлиб, ҳеч ким тазйиқ, зўравонлик ёки таҳқирлашга дучор этилмаслиги лозим. Мазкур конституцион тамойилдан келиб чиққан ҳолда мамлакатимизда хотин-қизларни зўравонликдан ҳимоя қилишга қаратилган мустаҳкам ҳуқуқий асослар яратилган.

Хусусан, “Хотин-қизларни тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни қабул қилиниб, унда жисмоний, руҳий, иқтисодий ва жинсий зўравонлик, шунингдек тазйиқ ва таъқиб тушунчаларига аниқ ҳуқуқий таъриф берилди. Қонунда жабрланувчиларни ҳимоя қилиш механизмлари, ҳимоя ордерини бериш тартиби ҳамда масъул давлат органларининг ваколатлари белгилаб қўйилган.

Жабрланувчиларни ҳимоя қилишнинг самарали ҳуқуқий воситаларидан бири сифатида ҳимоя ордери институти жорий этилган. Унга кўра, тазйиқ ёки зўравонликка дуч келган шахс ваколатли органлар ёки суд томонидан белгиланган муддатга ҳимоя ордери олиши мумкин. Ушбу ордер зўравонлик содир этган шахсга жабрланувчи билан алоқа қилиш, уни таъқиб этиш ёки қидиришни тақиқлайди. Амалиёт шуни кўрсатмоқдаки, ҳимоя ордери зўравонлик ҳолатларининг такрорланишини олдини олишда муҳим профилактик ҳуқуқий чора сифатида ўз самарасини бермоқда.

Шу муносабат билан жиноят ишлари бўйича Нукус тумани судининг тергов судьяси Г.Утепбергенова томонидан Нукус тумани ҳокимлигида учрашув ўтказилди. Унда туман ҳокимининг ўринбосари — Оила ва хотин-қизлар бўлими бошлиғи С.Абатова, туман ички ишлар бўлими хотин-қизлар масалалари бўйича катта инспектори, подполковник Р.Сарманова ва ибратли нуроний онахонлар иштирок этди.

Учрашув давомида хотин-қизлар ўртасида ҳуқуқбузарлик ва жиноятчиликнинг олдини олиш, зўравонлик ҳолатларига барҳам бериш бўйича амалга оширилаётган чора-тадбирлар муҳокама қилинди. Шунингдек, хотин-қизларни оилавий (маиший) зўравонликдан ҳимоя қилишнинг ҳуқуқий механизмлари, хусусан, ҳимоя ордерини бериш тартиби ва уни бузганлик учун белгиланган жавобгарлик масалаларига алоҳида эътибор қаратилди.

Тадбир доирасида тергов судьяси томонидан жамоатчилик иштирокида оилавий зўравонлик билан боғлиқ иш материали кўриб чиқилди. Аёлига нисбатан берилган ҳимоя ордери талабларини бузган ҳуқуқбузарга нисбатан қонунга мувофиқ маъмурий жарима жазоси тайинланди.

Бундай очиқ суд мажлислари аҳолининг ҳуқуқий онгини ошириш, зўравонликка нисбатан муросасиз муносабатни шакллантириш ҳамда фуқароларни қонунларга ҳурмат руҳида тарбиялашда муҳим аҳамият касб этади.

ГЕНДЕР ТЕНГЛИК — АДОЛАТ ВА ИНСОН ҚАДРИ УСТУВОРЛИГИНИНГ АСОСИ

Бугунги кунда гендер сиёсати инсон қадрини улуғлаш, адолатли жамият барпо этиш ва барқарор тараққиётга эришишнинг муҳим омилларидан бири сифатида қаралмоқда. Гендер тушунчаси хотин-қизлар ва эркаклар ўртасидаги муносабатларнинг сиёсат, иқтисодиёт, ҳуқуқ, таълим, маданият ва бошқа барча соҳалардаги ижтимоий жиҳатини ифодалайди. Гендер тенглик эса фақат аёллар ҳуқуқлари билан боғлиқ масала эмас, балки бутун жамият манфаатларига дахлдор ижтимоий адолат тамойилидир.

Ўзбекистонда сўнгги йилларда гендер тенгликни таъминлаш, хотин-қизларни зўравонлик ва камситишдан ҳимоя қилиш давлат сиёсати даражасига кўтарилди. Президентимиз Шавкат Мирзиёев Олий Мажлис ва Ўзбекистон халқига йўллаган мурожаатномасида бу масалага алоҳида тўхталиб, қуйидаги муҳим фикрларни таъкидлади:
“Ўзбекистонда – фуқароларимиз, тадбиркорларимиз ва инвесторларни ҳар қандай вазиятда ҳам ишончли ҳимоя қиладиган давлат бор, Конституция бор, қонунлар бор!”

Давлат раҳбари хотин-қизларнинг қадр-қимматини ҳимоя қилиш, болаларни зўравонликдан асраш қадимдан халқимиз учун шаън ва ғурур масаласи бўлиб келганини алоҳида таъкидлаб, жамиятимизда аёллар ва болаларга нисбатан зўравонлик ҳолатлари мавжудлиги асло қабул қилиб бўлмас ҳолат эканини очиқ-ойдин билдирди. Хусусан, мурожаатномада келтирилишича, сўнгги икки йилда аёллар ва болаларга нисбатан оилавий зўравонлик билан боғлиқ 2 мингдан зиёд жиноят ҳолати аниқланган.

Президент таъбири билан айтганда, оилавий зўравонлик фақат оиланинг ички иши эмас, балки бутун жамиятни ташвишга солиши лозим бўлган муаммодир. Аёлни ўз муаммоси билан ёлғиз қолдиришга ҳеч кимнинг ҳаққи йўқ. Шу боис, аёллар ва болаларга нисбатан зўравонликнинг олдини олиш бўйича республика мувофиқлаштирувчи кенгаши барча давлат идоралари ва фуқаролик жамияти институтларини сафарбар этган ҳолда, самарали тизим яратиши зарурлиги қайд этилди. Парламент ва жамоатчиликнинг фаол иштироки эса бу борада ижобий натижаларга олиб келиши шубҳасиз.

Ўзбекистонда гендер сиёсатининг ҳуқуқий асослари мустаҳкам шаклланган. 2019 йилда қабул қилинган “Хотин-қизлар ва эркаклар учун тенг ҳуқуқ ҳамда имкониятлар кафолатлари тўғрисида”ги Қонун миллий қонунчилигимизда гендер тенглик масаласини ҳуқуқий жиҳатдан мустаҳкамлади. Шунингдек, “Хотин-қизларни тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Қонун аёлларни жисмоний, жинсий, руҳий ва иқтисодий зўравонликдан муҳофаза қилишнинг аниқ механизмларини белгилаб берди.

2030 йилга қадар гендер тенгликка эришиш стратегияси эса аёлларнинг ижтимоий, иқтисодий ва сиёсий фаоллигини оширишга хизмат қилмоқда. Гендер масалалари бўйича республика комиссияси фаолияти ҳам давлат сиёсатини изчил амалга оширишда муҳим ўрин тутади.

Ўзбекистонда гендер тенгликни таъминлаш ва зўравонликка қарши курашиш бўйича қатъий сиёсий ирода мавжуд. Қонунлар қабул қилинди, институтлар шакллантирилди. Энди эса ушбу ҳуқуқий нормаларни амалиётга тўлиқ татбиқ этиш, жамиятда муросасиз муносабатни шакллантириш ҳар биримиздан масъулият талаб этади. Зеро, хотин-қизларнинг қадр-қимматини ҳимоя қилиш — адолатли жамият, мустаҳкам оила ва барқарор тараққиётнинг ишончли кафолатидир.

Зульфия БАБАДЖАНОВА,
Қорақалпоғистон Республикаси суди судьяси

СУДЛАРНИНГ ЧИНАКАМ МУСТАҚИЛЛИГИНИ ТАЪМИНЛАШ — ОДИЛ СУДЛОВ СИФАТИНИ ОШИРИШНИНГ МУҲИМ ОМИЛИ

Бугунги кунда жаҳонда глобал таҳдидлар трансформациялашаётган мураккаб шароитда ҳар бир давлат олдида, энг аввало, фуқароларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш, инсон учун муносиб ва фаровон ҳаёт кечириш шароитларини яратиш вазифаси турибди. Ушбу стратегик муҳим мақсадларга эришишда инсон ҳуқуқлари ва эркинликларини ҳимоя қилишни ўзининг асосий вазифаси этиб белгилаган давлат ҳокимиятининг мустақил тармоғи — суд ҳокимияти алоҳида аҳамият касб этади.

Шубҳасиз, судлар фаолияти самарадорлиги ва одил судлов сифати кўп жиҳатдан суд ҳокимиятининг чинакам мустақиллиги билан бевосита боғлиқ. Шу боис халқаро-ҳуқуқий ҳужжатларда ҳам суд ҳокимияти мустақиллигини таъминлашга оид аниқ кафолатлар белгиланган. Жумладан, БМТ томонидан 1985 йилда қабул қилинган Суд ҳокимияти мустақиллигининг асосий принципларининг 1-бандига мувофиқ, суд ҳокимияти мустақиллиги давлат томонидан кафолатланади ҳамда мамлакат Конституцияси ёки қонунларида мустаҳкамланади. Барча давлат органлари ва бошқа институтлар суд ҳокимияти мустақиллигини ҳурмат қилиши ва ҳимоя қилиши шарт.

Шу маънода, судларнинг чинакам мустақиллигини таъминлаш Ўзбекистон Республикасида давлат сиёсати даражасига кўтарилган. Муҳтарам Президентимиз Шавкат Мирзиёев таъкидлаганидек, «судлар фаолиятига ҳар қандай аралашиш одил судловга соя солиш ҳисобланади. Бу бўйича ҳам сўров, ҳам жавобгарлик қаттиқ бўлади».

Мамлакатимиз миллий ҳуқуқ тизимида суд ҳокимияти мустақиллиги алоҳида кафолатланган. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 136-моддасида судьялар мустақил эканлиги, фақат қонунга бўйсуниши, судьянинг одил судловни амалга ошириш фаолиятига ҳар қандай шаклда аралашишга йўл қўйилмаслиги ҳамда бундай аралашиш қонунга мувофиқ жавобгарликка сабаб бўлиши қатъий белгилаб қўйилган.

Ушбу конституциявий қоидалар қонунларимизда янада батафсил ривожлантирилган. Жумладан, “Судлар тўғрисида”ги Қонуннинг 67-моддасига кўра, судьяларнинг мустақиллиги қуйидаги кафолатлар орқали таъминланади:

судьяларни қонунда белгиланган тартибда сайлаш, тайинлаш ва озод қилиш;

судьяларнинг дахлсизлиги;

одил судловни амалга оширишда қатъий процессуал таомилларга риоя этилиши;

қарор қабул қилишда судьялар маслаҳатининг сир сақланиши ҳамда уни ошкор этишни талаб қилишнинг тақиқланиши;

судга ҳурматсизлик қилиш ёки муайян ишларни ҳал этишга аралашганлик, судьялар дахлсизлигини бузганлик учун жавобгарлик белгиланиши;

судьяларга давлат ҳисобидан уларнинг юксак мақомига муносиб моддий ва ижтимоий таъминот яратилиши.

Мазкур қонун нормалари талаблари бузилган тақдирда, қонунчиликда тегишли жавобгарлик чоралари назарда тутилган. Хусусан, судга ҳурматсизлик қилганлик учун Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 180-моддасида, тергов ёки суд ишларини ҳал этишга аралашганлик учун эса Жиноят кодексининг 236-моддасида қатъий жавобгарлик белгиланган. Бу эса суд ҳокимияти мустақиллигига оид кафолатларни янада мустаҳкамлайди.

Хулоса қилиб айтганда, суд ҳокимиятининг мустақиллиги — одил судлов сифатини оширишнинг энг муҳим кафолатидир. Ушбу тамойил Конституция ва қонунларимизда алоҳида мустаҳкамлаб қўйилган. Суд ҳокимияти мустақиллигига қарши қаратилган ҳар қандай ҳаракат ижтимоий хавфли қилмиш сифатида баҳоланиб, қонун билан жавобгарликка сабаб бўлади.

Муҳтарам Президентимиз Шавкат Мирзиёев таъкидлаганидек, «судларнинг чинакам мустақиллигини таъминлаш биз учун энг устувор вазифадир. Айниқса, суд бирон-бир мансабдор шахс қўли етадиган идорага айланиб қолишига мутлақо йўл қўймаслик шарт».

Азат ИМАТОВ,
Қорақалпоғистон Республикаси маъмурий суди судьяси