КОНСТИТУЦИЯ — ҲУҚУҚ ВА АДОЛАТНИНГ МУСТАҲКАМ ПОЙДЕВОРИ

КОНСТИТУЦИЯ — ҲУҚУҚ ВА АДОЛАТНИНГ МУСТАҲКАМ ПОЙДЕВОРИ

Ажиниёз номидаги Нукус давлат педагогика институтида Қорақалпоғистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганининг 33 йиллигига бағишланган тантанали тадбир бўлиб ўтди.

Тадбирда Қорақалпоғистон Республикаси Жўқорғи Кенгеси Раисининг ўринбосари Раджапбай Нуразизов, Қорақалпоғистон Республикаси суди раиси Камал Тарихов, республика прокурорининг ўринбосари Тўлқин Нурметов, профессор-ўқитувчилар, талабалар ва оммавий ахборот воситалари вакиллари иштирок этди.

Тантанали тадбир давлат мадҳиялари ижроси билан бошланди.

Тадбир давомида сўзга чиққанлар Қорақалпоғистон Республикаси Конституциясининг қабул қилиниши тарихи, унинг давлат ва жамият ҳаётидаги аҳамияти, инсон ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлашдаги ўрни ҳақида сўз юритдилар.

Таъкидланганидек, Конституция — демократик ислоҳотларни амалга оширишнинг мустаҳкам ҳуқуқий асоси, инсон ҳуқуқ ва манфаатларининг ишончли кафолати ҳисобланади. Бош Қомусда “инсон — жамият — давлат” тамойили устувор этиб белгиланган.

Шунингдек, сўнгги йилларда мамлакатимизда қонун устуворлигини таъминлаш, фуқаролар ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш, таълим соҳасини ривожлантириш борасида амалга оширилаётган ишлар алоҳида таъкидланди.

Тадбир доирасида маърузалар тингланиб, ёшлар онгида ҳуқуқий маданиятни юксалтириш, Конституция нормаларига ҳурмат руҳини мустаҳкамлаш муҳим вазифа экани қайд этилди.

Тантанали тадбир маданий дастур билан якунланди.

КИМГА ҚАНДАЙ ИМКОНИЯТ? МЕҲНАТДА ТЕНГЛИК МАСАЛАСИ

Мамлакатимиз мустақилликка эришганидан сўнг амалга оширилаётган кенг кўламли ҳуқуқий ислоҳотлар натижасида жамиятда бозор иқтисодиёти талабларига мос янги ҳуқуқий тафаккур шаклланмоқда. Бу ўзгаришлар қонунчилик тизимида ҳам ўз ифодасини топиб, айниқса меҳнат муносабатларини тартибга солиш соҳасида замонавий тамойиллар қарор топмоқда.

Жумладан, янги таҳрирдаги Меҳнат кодексининг қабул қилиниши ҳамда меҳнатга оид бошқа қонун ҳужжатларининг такомиллаштирилиши натижасида ушбу соҳада инсон ҳуқуқ ва манфаатларини устувор қўювчи янги ҳуқуқий ёндашувлар шаклланди.

Меҳнат ҳуқуқи ҳуқуқ тизимида муҳим ўрин эгаллайди. У меҳнат бозорида юзага келадиган ижтимоий муносабатларни, хусусан ёлланма меҳнатдан фойдаланиш ва уни ташкил этиш жараёнини ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солади.

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 42-моддасига мувофиқ, ҳар бир инсон муносиб меҳнат қилиш, касб ва фаолият турини эркин танлаш, хавфсиз ва гигиена талабларига жавоб берадиган шароитларда ишлаш, камситишларсиз адолатли иш ҳақи олиш ҳамда ишсизликдан қонун асосида ҳимояланиш ҳуқуқига эга.

Меҳнатга ҳақ тўлашнинг энг кам миқдори инсоннинг муносиб турмуш даражасини таъминлаш мақсадида белгиланади. Шу билан бирга, ҳомиладорлиги ёки боласи борлиги сабабли аёлларни ишга қабул қилишни рад этиш, уларни ишдан бўшатиш ёки иш ҳақини камайтириш қонунан тақиқланади.

Меҳнат кодексининг 4-моддасига кўра, ҳар ким меҳнат ҳуқуқларини амалга ошириш ва ҳимоя қилишда тенг имкониятларга эга. Меҳнат ва бандлик соҳасида ҳар қандай камситиш қатъиян ман этилади.

Жумладан, жинси, ёши, ирқи, миллати, тили, ижтимоий келиб чиқиши, мулкий аҳволи, мансаб мавқеи, яшаш жойи, динга муносабати, эътиқоди ёки бошқа шахсий белгиларга қараб тўғридан-тўғри ёки билвосита чекловлар ўрнатиш ёки имтиёзлар бериш камситиш деб баҳоланади.

Бироқ айрим ҳолларда, меҳнатнинг хусусияти ёки айрим тоифадаги шахсларнинг ижтимоий ҳимояга муҳтожлиги ҳисобга олиниб, қонун доирасида белгиланган фарқлар камситиш ҳисобланмайди. Масалан, вояга етмаганлар, ногиронлиги бўлган шахслар, ҳомиладор аёллар ёки оилавий вазифаларни бажараётган шахсларга нисбатан қўшимча кафолатлар берилиши шулар жумласидандир.

Ўзини меҳнат соҳасида камситилган деб ҳисоблаган шахс белгиланган тартибда шикоят қилиш, жумладан судга мурожаат этиш, етказилган моддий ва маънавий зарарни қоплатиш ҳуқуқига эга.

Меҳнат ҳуқуқи субъекти бўлиш учун шахс муайян ёшга етган ва меҳнат қилиш қобилиятига эга бўлиши лозим. Амалдаги қонунчиликка кўра, меҳнат ҳуқуқий субъектлилик одатда 16 ёшдан бошланади. Айрим ишлар учун эса шахснинг 18 ёшга тўлган бўлиши талаб этилади.

Меҳнат қилиш ҳуқуқи инсоннинг асосий ҳуқуқларидан бири бўлиб, унинг ҳимояси давлат томонидан кафолатланади. Хусусан, суд орқали ҳуқуқларни ҳимоя қилиш имконияти муҳим аҳамиятга эга. Суд қарори асосида ишга тикланган ходимнинг бузилган ҳуқуқлари тўлиқ тикланади ва мажбуран ишламаган даври учун ҳақ тўланади.

Фуқароларнинг меҳнат қилиш ҳуқуқини бузган мансабдор шахслар қонунчиликка мувофиқ интизомий, маъмурий, моддий, айрим ҳолларда эса жиноий жавобгарликка тортилади.

Шунингдек, «Аҳолини иш билан таъминлаш тўғрисида»ги қонунга мувофиқ, фуқароларнинг ишсизликдан ҳимояланиш ҳуқуқи кафолатланган.

Умуман олганда, меҳнатга оид қонун ҳужжатлари ходимлар ва иш берувчилар манфаатларини мувозанатли таъминлаш, адолатли ва хавфсиз меҳнат шароитларини яратиш, меҳнат унумдорлигини ошириш ҳамда аҳолининг турмуш даражасини юксалтиришга хизмат қилади.

Саодат КАИПНАЗАРОВА,

Қорақалпоғистон Республикаси судининг судьяси

ОТА-ОНАЛИК ҲУҚУҚИДАН МАҲРУМ ҚИЛИШ ВА ТИКЛАШ ШАРТЛАРИ

Болаларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини, шу жумладан оилавий-ҳуқуқий соҳада ҳимоя қилиш даражасини ошириш давлатимиз сиёсатининг устувор йўналишларидан бири ҳисобланади. Ҳозирда давлат оила сиёсати жамият ҳаётида юз бераётган объектив ўзгаришлар таъсири остида шаклланмоқда. Шу боис, республикамиз миқёсида оилаларни қўллаб-қувватлаш ва ижтимоий муаммоларнинг сабабларини бартараф этишга қаратилган мақсадли чора-тадбирлар амалга оширилмоқда.

Афсуски, баъзи оилаларда ота-оналар қийин ҳаётий вазият сабабли болаларига зарур ғамхўрлик кўрсата олмайдилар. Бу жумладан, болаларга нисбатан жисмоний ва руҳий зўравонлик, шунингдек мулкий ҳуқуқларнинг бузилиши ҳам кузатилади. Асосий сабаблар қаторида қашшоқлик, алкоголизм, гиёҳвандлик, ота-она мажбуриятларига масъулиятсиз муносабат ва оилавий ҳамда ахлоқий қадриятларнинг паст даражаси кўрсатилади. Бу ҳолатлар оилавий муносабатларнинг беқарорлигига ва ижтимоий муаммоларнинг кучайишига олиб келади.

Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш – бу ота-оналарнинг фарзандларига нисбатан айбли ҳуқуқбузарлик содир этганлик ҳолатлари учун қўлланиладиган охирги қатъий санкциядир. Қонунга кўра, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш фақат суд қарори билан амалга оширилади ва бу боланинг манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида қўлланилади.

Амалда, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш фақат қуйидаги ҳолларда мумкин:

• Ота-оналик мажбуриятларини бажаришдан бош тортиш, шу жумладан алимент тўлашдан воз кечиш;
• Болани даволаш, тарбиялаш ёки ижтимоий ҳимоя муассасаларидан олишдан ўз иродаси билан бош тортиш;
• Ота-оналик ҳуқуқини суиистеъмол қилиш ва болаларга нисбатан шафқатсиз муомалада бўлиш;
• Муттасил ичкиликбозлик ёки гиёҳвандликка мойиллик;
• Боланинг ёки оила аъзоларининг ҳаёти ва соғлиғига қарши қасддан жиноят содир этиш.

Суд ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш жараёнида боланинг таъминоти, таълими ва хавфсизлигини таъминлаш билан боғлиқ барча масалаларни ҳал қилади. Шунингдек, суд ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота-онанинг болага алимент тўлаш мажбуриятидан озод қилмаслигини таъминлайди.

Ота-онанинг ҳуқуқини тиклаш мумкин бўлиб, бу фақат уларнинг хулқ-атворини ва бола тарбиясига муносабатини ўзгартирган ҳолатда ва суд қарори асосида амалга оширилади. 10 ёшга тўлган болаларнинг розилиги ота-оналик ҳуқуқини тиклашда асосий шарт саналади.

Шу тариқа, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш институтлари нафақат жавобгарлик чораси сифатида, балки боланинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва оилада тарбиявий муҳитни сақлаш воситаси сифатида ҳам қонунчиликда ўз ўрнига эга. Бу жараёнда асосий мақсад — боланинг қонуний манфаатларини таъминлаш ва унинг келажагини муҳофаза қилишдир.

Саодат КАИПНАЗАРОВА,

 Қорақалпоғистон Республикаси судининг  судьяси

АПЕЛЛЯЦИЯДА ҲУКМ ЎЗ КУЧИДА ҚОЛДИ: ГИЁҲВАНДЛИК ВОСИТАСИ БИЛАН БОҒЛИҚ ИШ БЎЙИЧА ҚАРОР ЎЗГАРТИРИЛМАДИ

Қорақалпоғистон Республикаси жиноят ишлари бўйича судлари томонидан  томонидан жиноят ишларини қонун талабларига мувофиқ, очиқ ва шаффоф тарзда кўриб чиқиш амалиёти изчил давом эттирилмоқда.

Жумладан, навбатдаги бўлиб ўтган очиқ суд мажлисида гиёҳвандлик воситалари билан боғлиқ жиноят иши апелляция тартибида кўриб чиқилиб, биринчи инстанция суди томонидан чиқарилган ҳукмнинг қонунийлиги ва асослилиги юзасидан ҳуқуқий баҳо берилди.

Суд ҳайъати раиси Х.Бердикличев, судьялар Д.Разов ва А.Аметовдан иборат таркибда, суд мажлисида Қорақалпоғистон Республикаси прокуратураси бўлим катта прокурори А.Ниязимбетов, судланувчи «Ё.Я»  ҳамда унинг ҳимоячилари иштирок этди.

Жиноят ишлари бўйича Беруний туман судининг 2025 йил 11 сентябрдаги ҳукмига кўра, «Ё.Я» Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 276-моддаси 2-қисми “а” банди билан айбли деб топилиб, 3 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинган.

Иш материалларига кўра, судланувчи қонунга хилоф равишда 0,4 грамм миқдордаги героин гиёҳвандлик воситасини ўтказиш мақсадисиз, шахсий истеъмол қилиш мақсадида сақлаб келган. У 2025 йил 16 июнь куни Беруний тумани ҳудудида ўтказилган тезкор тадбир давомида ушбу модда билан ушланган.

Суд-кимёвий экспертиза хулосасига мувофиқ, олинган модда таркибида фаол гиёҳванд модда — диацетилморфин мавжуд бўлиб, у героин экани ва унинг соф оғирлиги 0,4 граммни ташкил этиши аниқланган.

Судланувчи ва унинг ҳимоячиси томонидан берилган апелляция шикоятида биринчи инстанция суди ҳукмини ўзгартириш, енгилроқ жазо тайинлаш сўралган.

Апелляция инстанцияси томонидан иш материаллари қонун талабларига мувофиқ ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона ўрганилди. Биринчи инстанция суди томонидан чиқарилган ҳукмда келтирилган хулосалар ишнинг ҳақиқий ҳолатларига тўлиқ мос келиши, далиллар эса ЖПК талабларига мувофиқ баҳолангани аниқланди.

Шунингдек, жазо тайинлашда судланувчининг шахси, айбига иқрорлиги, пушаймонлиги, оилавий аҳволи ва бошқа енгиллаштирувчи ҳолатлар инобатга олингани қайд этилди.

Шу асосда, апелляция инстанцияси қарорига кўра, жиноят ишлари бўйича Беруний туман судининг 2025 йил 11 сентябрдаги ҳукми ўзгаришсиз қолдирилди, апелляция шикояти қаноатлантирилмади.

Мазкур жиноят иши бўйича апелляция инстанцияси томонидан қабул қилинган қарор биринчи инстанция суди хулосаларининг қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилигини яна бир бор тасдиқлади.

Судлар томонидан жиноят ишларини кўриб чиқишда қонун талабларига қатъий риоя этилиши, далилларни ҳар томонлама ва холис баҳолаш, шунингдек, жазо тайинлашда шахсга оид барча ҳолатларни инобатга олиш амалиёти изчил таъминланмоқда.

Шу билан бирга, мазкур қарор гиёҳвандлик воситалари билан боғлиқ ҳуқуқбузарликларга нисбатан муросасиз муносабат юритилиши, қонун устуворлиги ва жавобгарликнинг муқаррарлигини таъминлашда суд ҳокимиятининг қатъий позициясини намоён этади.

Қонун устуворлиги таъминланган жамиятда ҳар қандай ҳуқуқбузарликка нисбатан жавобгарлик муқаррар бўлиб, суд қарорлари орқали адолатнинг таъминланиши — ҳуқуқий давлатнинг энг муҳим белгисидир.

Хамра БЕРДИКЛИЧЕВ,
Қорақалпоғистон Республикаси суди судьяси

АЁЛЛАР ВА БОЛАЛАРНИ ЗЎРАВОНЛИКДАН ҲИМОЯ ҚИЛИШ — ДАВЛАТ СИЁСАТИНИНГ УСТУВОР ЙЎНАЛИШИ

Ўзбекистонда инсон ҳуқуқларини таъминлаш, айниқса аёллар ва болаларни ҳар қандай тазйиқ ва зўравонликдан муҳофаза қилиш давлат сиёсатидаги энг муҳим устувор вазифалардан бири ҳисобланади. Шу мақсадда Shavkat Mirziyoyev томонидан 2026 йил 3 мартда «Аёллар ва болалар ҳуқуқларининг ҳимоясини кучайтириш ҳамда уларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик ҳолатларининг олдини олиш бўйича қўшимча ташкилий-ҳуқуқий чоралар тўғрисида»ги Фармон қабул қилинди.

Мазкур ҳужжат мамлакатимизда аёллар ва болалар ҳуқуқларини ишончли таъминлаш, уларни турли кўринишдаги тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш, жамиятда бундай ҳолатларга нисбатан муросасиз муносабатни шакллантиришга қаратилган муҳим қадам бўлди.

Фармонда аввало эрта никоҳ ҳолатларининг олдини олишга алоҳида эътибор қаратилган. Бу орқали ёшларнинг ўз ҳаёт йўлини онгли равишда танлаши, оила қуришга тайёр бўлган ҳолда никоҳ тузиши рағбатлантирилади. Жумладан, 2027 йилдан бошлаб ҳар икки тараф камида 21 ёшга тўлган ҳолда биринчи марта никоҳдан ўтган ёш оилалар учун давлат томонидан қўшимча имтиёзлар ва қўллаб-қувватлаш чоралари назарда тутилган.

Шунингдек, ҳомиладор талаба-қизлар ёки 3 ёшгача бўлган фарзанд тарбияси билан шуғулланаётган талабалар учун таълимни давом эттириш бўйича «иккинчи имконият» яратилиши ҳам муҳим ижтимоий кафолатлардан бири ҳисобланади. Бу эса ёш аёлларнинг билим олиш ва касбий ривожланиш ҳуқуқини таъминлашга хизмат қилади.

Фармоннинг яна бир муҳим жиҳати — аёллар ва болаларга нисбатан зўравонлик ҳолатларига қарши курашиш механизмларини янада кучайтиришдир. Хусусан, 2026 йил 1 апрелдан бошлаб ҳимоя ордери берилган жабрланувчи хотин-қизларнинг алоқа воситаларига уларнинг розилиги билан махсус “my.ihma.uz” мобил иловаси ўрнатилади. Ушбу илова орқали жабрланувчи шахслар тезкор равишда SOS сигнали юбориб, зарур ёрдам олиш имкониятига эга бўлади.

Бундан ташқари, зўравонлик ҳолатларини содир этган шахслар билан ишлаш, уларни мажбурий психиатр кўригидан ўтказиш, шунингдек, айрим жиноятлар бўйича тергов ваколатларини прокуратура органларига юклаш каби нормалар ҳам белгиланган. Бу эса ҳуқуқбузарликлар учун жавобгарликнинг муқаррарлигини таъминлашга хизмат қилади.

Фармонда яна бир муҳим янгилик сифатида 2027 йилдан бошлаб аёллар ва болаларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик билан боғлиқ жиноят ишларини, қоида тариқасида, махсус тайёргарликдан ўтган терговчилар ва судьялар томонидан кўриб чиқиш тартиби жорий этилиши белгиланди. Бу эса бундай тоифадаги ишларни кўриб чиқишда профессионал ёндашувни таъминлайди.

Албатта, ушбу чора-тадбирлар нафақат ҳуқуқий ҳимояни кучайтиришга, балки жамиятда оила қадриятларини мустаҳкамлашга ҳам хизмат қилади. Чунки соғлом оила — барқарор жамиятнинг асоси ҳисобланади.

Суд органлари ҳам мазкур Фармонда белгиланган вазифаларни амалга оширишда фаол иштирок этиб, аёллар ва болаларнинг ҳуқуқлари ишончли ҳимоя қилиниши, адолат принциплари тўлиқ таъминланишига алоҳида эътибор қаратади.

Аёллар ва болаларни ҳимоя қилишга қаратилган бу каби ташаббуслар жамиятимизда инсон қадрини улуғлаш, адолат ва қонунийлик тамойилларини мустаҳкамлашга хизмат қилиши билан аҳамиятлидир.

Раиса БЕКМУРАТОВА,

жиноят ишлари бўйича Кегейли тумани суди раиси 

АДОЛАТ ЙЎЛИДА ЁЗИЛГАН 75 ЙИЛЛИК ИБРАТ

Умрлар бор — бир яшагулик. Умрлар бор — мангу яшагулик. Шундай умр эгалари борки, уларнинг ҳаёт йўли фақат шахсий тақдир эмас, балки бир даврнинг маънавий қиёфасига айланади. Ана шундай инсонлардан бири — “Қорақалпоғистонда хизмат кўрсатган юрист”, “Дўстлик” ордени ва “Содиқ хизматлари учун” медали соҳиби, суд фахрийси Парахат Айтниязов бу йил муборак 75 ёшни қарши олди.

Нукус шаҳрида ўтказилган тантанали анжуман фақат юбилей эмас, балки бир умрлик садоқат, ирода ва адолатга бағишланган ҳаётнинг эътирофи сифатида ўтди. Тадбирда юбилярнинг ҳамкасблари, шогирдлари, кенг жамоатчилик вакиллари жам бўлди. Залда фақат табриклар эмас, самимий ҳурмат, устозга бўлган чексиз эҳтиром ҳукм сурарди.

Анжуманда Ўзбекистон Судьялар ассоциацияси раиси, Ўзбекистонда хизмат кўрсатган юрист Убайдулла Мингбоевнинг маърузаси ўқиб эшиттирилди. У ўз нутқида Парахат Айтниязовнинг ҳаёт йўлини “тасодифлар эмас, балки аниқ мақсад, мустаҳкам ирода ва адолатга бўлган чуқур ишонч асосида қурилган ибратли йўл” дея таърифлади.

Дарҳақиқат, юбилярнинг меҳнат фаолияти ҳуқуқшунослик соҳасида алоҳида саҳифаларни ташкил этади. У Нукус шаҳар суди судьясидан тортиб, Қўнғирот туман суди раиси, Қорақалпоғистон Республикаси Адлия вазири ўринбосари, собиқ иттифоқ даврида СССР Адлия вазирлиги катта маслаҳатчиси каби масъул лавозимларда ишлади.

Мустақилликнинг илк йилларида эса қонунчилик ва ҳуқуқ тартибот қўмитасига раҳбарлик қилиб, янги давлатчилик пойдеворини мустаҳкамлашга муносиб ҳисса қўшди.

Кейинчалик унга ишонч билдирилиб, Қорақалпоғистон Республикаси Олий суди раиси лавозими топширилди. Ушбу масканда ўн беш йил давомида одил судловни таъминлаш, қонун устуворлигини қарор топтириш, инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш йўлида сабот билан меҳнат қилди.

Парахат Айтниязов нафақат раҳбар, балки устоз сифатида ҳам юзлаб ёш ҳуқуқшуносларга ҳаёт мактаби бўлди. Бугун унинг шогирдлари турли масъул лавозимларда адолат анъаналарини давом эттиришмоқда. Бу — устоз меҳнатининг энг катта самараси.

Тадбирда шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси Б.Исламовнинг табриги ҳам ўқиб эшиттирилди. Юбилярнинг жамият ривожига қўшган ҳиссаси, юксак инсонпарварлик фазилатлари алоҳида эътироф этилди.

Қорақалпоғистон ҳақида сўз кетганда эл қалбида қолган буюк номлар ёдга олинди: Ибройим Юсупов, Муса Ерниязов, Қаллыбек Камалов. Ана шундай эл ардоқлаган инсонлар сафида Парахат Айтниязов номи ҳам муносиб ўрин эгаллаши таъкидланди.

Бугун у ҳали-ҳамон фаол — Қорақалпоғистон Республикаси Конституциявий назорат қўмитаси раиси сифатида фаолият юритмоқда. Бу ишонч — унинг йиллар давомида орттирган тажрибаси ва юксак обрўсининг ёрқин далилидир.

Тантана якунида устознинг ҳаёт йўли ибрат сифатида тилга олинди. У ҳақда “Бу одам ҳудди чинордек — илдизлари чуқур, сояси кенг” дея таъриф берилди.

Дарҳақиқат, айрим инсонлар борки, уларнинг умри йиллар билан эмас, эзгу амаллар билан ўлчанади. Парахат Айтниязов ана шундай мангу яшагулик умр соҳибларидан.

75 ёш — бу фақат бир сана эмас, балки адолатга бағишланган умрнинг яна бир нурли манзили. Илдизлари чуқур, сояси кенг чинордек бу ҳаёт йўли ҳали кўпларга паноҳ, унинг бой тажрибаси эса ёш ҳуқуқшунослар учун йўлчи юлдуз бўлиб хизмат қилишда давом этади. Чунки ҳақиқий устознинг умри йиллар билан эмас, тарбиялаган шогирдлари, қолдирган анъаналари ва жамиятда қолдирган изи билан ўлчанади. Парахат Айтниязов мана шундай инсонлардан – нафақат адолатга хизмат қилган арбоб, балки бутун бир ҳуқуқшунослик мактабини яратган устоз сифатида эл ҳурматида азиз ва қадрли.

ЗЎРАВОНЛИККА ҚАРШИ ҲУҚУҚИЙ КАФОЛАТЛАР КУЧАЙТИРИЛДИ

Оила — жамиятнинг таянчи. Унинг мустаҳкамлиги эса нафақат маънавий қадриятлар, балки аниқ ҳуқуқий кафолатлар билан ҳам таъминланади. Сўнгги йилларда мамлакатимизда оила институтини мустаҳкамлаш, хотин-қизларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ишончли ҳимоя қилишга қаратилган изчил ислоҳотлар амалга оширилмоқда.

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 76-моддасида оила жамиятнинг асосий бўғини экани, у жамият ва давлат ҳимоясида бўлиши қатъий белгилаб қўйилган. Шунингдек, 58-моддага мувофиқ, хотин-қизлар ва эркаклар тенг ҳуқуқли бўлиб, давлат уларга жамият ва давлат бошқарувида ҳамда ижтимоий ҳаётнинг барча соҳаларида тенг имкониятлар яратишни кафолатлайди.

Бугунги кунда оилаларда соғлом маънавий муҳитни шакллантириш, уларнинг фаровонлигини ошириш ва хотин-қизларнинг жамиятдаги фаоллигини кучайтириш бўйича мустаҳкам ҳуқуқий пойдевор яратилди. Шу билан бирга, оилавий (маиший) зўравонликдан жабрланган шахсларнинг ҳуқуқларини янада самарали ҳимоя қилиш зарурати долзарб вазифа сифатида кун тартибига чиқди.

Ана шу эҳтиёждан келиб чиқиб, 2025 йил 9 апрелда қабул қилинган «Оила ва хотин-қизларни қўллаб-қувватлаш тизими такомиллаштирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш тўғрисида» Ўзбекистон Республикасининг 1053-сонли Қонуни билан қатор муҳим янгиликлар жорий этилди. Унга кўра, Оила кодексининг 40-моддаси янги қоида билан тўлдирилди: эндиликда суд оилавий (маиший) зўравонликдан жабрланган шахс талаб қилган тақдирда ярашиш учун муддат белгиламайди.

Бу норма амалиётда жуда муҳим аҳамиятга эга. Чунки аввал айрим ҳолатларда ярашиш муддати тайинланиши жабрланган шахс хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин эди. Янги тартиб эса биринчи навбатда инсон хавфсизлигини устувор қўяди.

Қонун билан Уй-жой кодексига ҳам муҳим қўшимча киритилди. Энди уй-жойдан фойдаланишга оид низолар кўрилганда суд тарафлар келишувига асосан мулкдор зиммасига мажбурий киритилаётган шахсни тенг шароитли бошқа уй-жой билан таъминлаш ёки ижара ҳақини тўлаш мажбуриятини юклаши мумкин. Бу норма айниқса низоли ҳолатларда ижтимоий адолатни таъминлашга хизмат қилади.

Мазкур ўзгартишлар суд амалиётида бир хил қўлланилишини таъминлаш мақсадида Олий суд Пленумининг 2025 йил 23 июндаги 15-сон қарори билан тегишли қарорлар ҳам янгиланди. Хусусан, никоҳдан ажратиш ишларини кўриш тартибига оид қоидалар қайта кўриб чиқилиб, зўравонликдан жабрланган шахс манфаатларини устувор ҳимоя қилиш механизмлари аниқ белгилаб берилди.

Шу билан бирга, судларга оилавий (маиший) зўравонлик ҳолатларини баҳолашда Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 59²-моддаси ва Жиноят кодексининг 126¹-моддаси талабларидан келиб чиқиш зарурлиги алоҳида кўрсатиб ўтилди.

Умуман олганда, қонунчиликка киритилган мазкур ўзгартиш ва қўшимчалар оилавий зўравонликдан жабрланган шахсларнинг ҳуқуқий ҳимоясини янада кучайтиришга, хотин-қизларнинг жамиятдаги фаоллигини оширишга ҳамда оила институтини мустаҳкамлашга хизмат қилади. Бу эса мамлакатимизда инсон қадрини улуғлаш тамойили изчил таъминланаётганининг яна бир амалий ифодасидир.

Еркин ЎТЕНИЯЗОВ,

Қорақалпоғистон Республикаси суди фуқаролик ишлари бўйича судьяси

ГИЁҲВАНДЛИК — ЖАМИЯТГА ТАҲДИД: ҚОНУН МУҚАРРАР ЖАЗОНИ ТАЪМИНЛАЙДИ

Гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларнинг ноқонуний муомаласи жамият хавфсизлиги, аҳоли саломатлиги ҳамда ёшлар тарбиясига жиддий таҳдид солувчи ўта оғир жиноятлардан ҳисобланади. Бундай қилмишлар нафақат алоҳида шахс, балки бутун жамият барқарорлигига салбий таъсир кўрсатади.

Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексида гиёҳвандлик билан боғлиқ жиноятлар учун қатъий жавобгарлик белгиланган бўлиб, хусусан, Кодекснинг 270–276-моддаларида тақиқланган экинларни етиштиришдан тортиб, гиёҳвандлик воситаларини тайёрлаш, сақлаш, ташиш, ўтказиш ҳамда уларни истеъмол қилишга жалб этиш каби барча ноқонуний ҳаракатлар учун жиноий жавобгарлик назарда тутилган.

Суд амалиётида мазкур тоифадаги ишлар қонунийлик, адолат ва жазонинг муқаррарлиги принциплари асосида кўриб чиқилиб, жамият манфаатларини ҳимоя қилиш устувор вазифа сифатида таъминланмоқда.

Қорақалпоғистон Республикаси судининг жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати тафтиш инстанцияси томонидан очиқ суд мажлисида судланган И.С.га нисбатан жиноят иши тафтиш тартибида кўриб чиқилди.

Иш материалларига кўра, И.С. 2024 йил 4 май куни тезкор тадбир давомида шартли харидорга гиёҳвандлик воситаси — опийни пул эвазига сотиш вақтида жиноят устида ушланган. Шунингдек, у ўз яшаш манзилида яна гиёҳвандлик воситаларини сақлаганлиги аниқланиб, уларни ихтиёрий равишда тақдим этган.

Суд-кимёвий экспертизалар хулосаларига кўра, ушбу моддалар таркибида морфин, кодеин ва тебаин каби фаол гиёҳванд моддалар мавжудлиги тасдиқланган.

Биринчи инстанция суди томонидан И.С.нинг ҳаракатлари Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 273-моддаси 5-қисми ҳамда 25,273-моддаси 5-қисми билан тўғри квалификация қилиниб, унга нисбатан узил-кесил 10 йил 6 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланган.

Апелляция инстанцияси томонидан мазкур ҳукм ўзгаришсиз қолдирилган.

Шундан сўнг, судланган И.С. тафтиш тартибида шикоят бериб, ўз айбини қисман инкор этган ҳолда жазони енгиллаштиришни сўраган.

Бироқ судлов ҳайъати иш материалларини ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона ўрганиб чиқиб, биринчи ва апелляция инстанциялари қарорлари қонуний ва асосли эканлигига ишонч ҳосил қилди.

Жумладан:

• айбдорнинг кўрсатмалари,
• тезкор тадбир баённомалари,
• ашёвий далиллар,
• суд-кимёвий экспертиза хулосалари
  каби далиллар йиғиндиси унинг айбини тўлиқ тасдиқлаган.

Суд, шунингдек, жазо тайинлашда айбдорнинг шахси, оилавий аҳволи ва пушаймонлиги каби енгиллаштирувчи ҳолатларни инобатга олган ҳолда, унга нисбатан адолатли жазо тайинланганини қайд этди.

Шу асосда тафтиш инстанцияси томонидан суд қарорларини ўзгартириш ёки бекор қилиш учун ҳуқуқий асослар мавжуд эмаслиги аниқланди.

Суд томонидан мазкур иш юзасидан қабул қилинган қарор қонун устуворлиги, адолат ва жазонинг муқаррарлиги принципларининг амалий ифодасидир.

Гиёҳвандлик воситалари билан боғлиқ жиноятлар жамият учун ўта хавфли эканлиги сабабли, бундай қилмишларга нисбатан муросасиз кураш олиб бориш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири бўлиб қолмоқда.

Ҳар бир шахс шуни англаши лозимки, гиёҳвандлик билан боғлиқ ноқонуний ҳаракатлар оғир ҳуқуқий оқибатларга олиб келади ва қонун олдида жавобгарлик муқаррардир.

Судлар эса бундай жиноятларга нисбатан қатъий ва адолатли қарорлар қабул қилиш орқали жамиятда қонун устуворлигини таъминлашда муҳим ўрин тутади.

Хамра БЕРДИКЛИЧЕВ,

Қорақалпоғистон Республикаси суди судьяси

СУД ТИЗИМИДА КОРРУПЦИЯГА ҚАРШИ КУРАШ

Ўзбекистонда коррупцияга қарши кураш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланди. Давлат раҳбари Шавкат Мирзиёев фаолиятининг илк кунлариданоқ бу иллатга қарши муросасиз курашиш, ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш ҳамда давлат органлари фаолиятида очиқлик ва шаффофликни таъминлашни устувор вазифа сифатида белгилаб берди.

Бу борадаги муҳим ҳуқуқий асослардан бири — «Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида»ги Қонуннинг қабул қилиниши бўлди. Мазкур ҳужжат коррупция тушунчасига аниқ таъриф бериб, унга қарши тизимли курашнинг мустаҳкам пойдеворини яратди. Қонунга кўра, шахснинг ўз хизмат мавқеидан шахсий ёки бошқалар манфаати йўлида қонунга хилоф равишда моддий ёки номоддий наф олиши коррупция сифатида баҳоланади. Оддий тил билан айтганда, бу — пора олиш-бериш, таниш-билишчилик ва лавозимдан шахсий манфаат йўлида фойдаланиш ҳолатларидир.

Сўнгги йилларда суд тизимида коррупциянинг олдини олиш ва унга қарши курашиш борасида изчил ва комплекс чора-тадбирлар амалга оширилмоқда. Хусусан, Олий суд раиси Б.Исломов раҳбарлигида судлар фаолиятида очиқликни кучайтириш, мурожаатлар билан ишлаш тизимини такомиллаштириш ва жамоатчилик назоратини кенгайтиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Бугунги кунда фуқаролар учун суд тизимида коррупция ҳолатларига дуч келган тақдирда тезкор мурожаат қилиш имкониятлари яратилган. Ишонч телефони, Telegram-бот ва расмий веб-сайт орқали мурожаат юбориш мумкин. Энг муҳими, мурожаат қилган шахснинг шахси сир сақланиши ҳамда мурожаат белгиланган тартибда кўриб чиқилиши қонун билан кафолатланган.

Суд тизимида ҳалоллик муҳитини мустаҳкамлаш мақсадида Олий суд Президиумининг қарори билан пора таклиф этилгани ҳақида хабар бериш ва уни кўриб чиқиш тартиби ҳам жорий этилди. Бу эса судьялар ва суд ходимлари фаолиятида очиқлик стандартларини янада кучайтиришга хизмат қилмоқда.

2024 йил 27 декабрда қабул қилинган «Судларда коррупцияга қарши курашиш тизимини янада жадаллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги буйруқ эса соҳада янги босқични бошлаб берди. Ушбу ҳужжат билан коррупцияга қарши сиёсат, манфаатлар тўқнашувини бошқариш, хавф-хатарларни баҳолаш, давлат харидлари шаффофлигини таъминлаш ва мурожаатларни қабул қилиш тартибини қамраб олган қатор муҳим ички ҳужжатлар тасдиқланди.

Шунингдек, судьялар ва суд ходимларининг ҳуқуқий онги ва масъулиятини ошириш мақсадида коррупцияга қарши курашиш бўйича махсус ўқув дастурлари йўлга қўйилган. Амалда турли мавзуларда маъруза ва семинарлар мунтазам ўтказиб келинмоқда.

Қисқаси, суд тизимида коррупцияга қарши курашиш фақат жазо чоралари билан чекланиб қолмаяпти. Бугун бу жараён профилактика, очиқлик, рақамлаштириш ва институционал назорат механизмлари орқали комплекс тарзда йўлга қўйилган. Бу эса, ўз навбатида, одил судловга бўлган ишончни мустаҳкамлашга хизмат қилмоқда.

Жанат АЙМАГАНБЕТОВА,
Қорақалпоғистон Республикаси  маъмурий суди судьяси

ҚАРЗНИ УНДИРИШ ҲАҚИДА СУДГА МУРОЖААТ ҚИЛИШ ТАРТИБИ  

Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 732-моддасида белгиланганидек, қарз шартномаси бўйича бир тараф — қарз берувчи иккинчи тарафга, яъни қарз олувчига пул ёки турга хос аломатлари билан белгиланган бошқа ашёларни мулк қилиб беради. Қарз олувчи эса, қарз берувчига бир йўла ёки бўлиб-бўлиб, ўшанча суммадаги пулни ё қарзга олинган ашёларнинг хили, сифати ва миқдорига баравар ашёларни ёхуд қарз суммасини қайтариб бериш мажбуриятини олади.

Қарз шартномаси шартига кўра, қийматга эга олинган нарса шартномада кўрсатилган вақтда қайтарилиши лозим. Борди-ю, қайтариш муддати шартномада кўрсатилмаган бўлса, қарз қарзни берувчи талаб қилган вақтда қайтарилиши керак.

Қарз шартномасининг бошқа шартномалардан фарқланадиган, юридик аҳамиятга эга ўзига хос хусусиятлари мавжуд.

Хусусан, қарз шартномаси реал бўлиб, унинг маъноси шундаки, шартнома нарса, пул ёки ашёни қарз берувчи қарз олувчига топшириш пайтидан вужудга келади ва худди шу вақтдан шартнома тузилган ҳисобланади. Қарз шартномаси бир томонлама шартнома ҳисобланиб, бир тараф — қарз берувчи қарз бериш ҳуқуқига эга бўлса, иккинчи томонда қарз нарсасини қайтариш мажбурияти вужудга келади. Шартномага кўра, қарздор олган мулкдан фойдаланиб, уни бошқариш ҳуқуқи берилганлиги туфайли мулкнинг вақтинчалик эгаси ҳисобланади. Қарз шартномаси аксарият ҳолларда текинга тузилади. Қонун ёки шартномада назарда тутилган ҳолларда фоизлар олишга йўл қўйилади. Фуқаролар ўртасида қарз суммаси энг кам иш ҳақининг ўн бараваридан ортиқ бўлса, шартнома оддий ёзма шаклда тузилиши шарт. Шартномадаги тарафлардан бири юридик шахс бўлганида эса, суммасидан қатъи назар қарз шартномаси ёзма шаклда тузилиши керак.

Агар қарз олувчининг тилхати ёки унга қарз берувчи томонидан муайян сумма ёхуд муайян миқдордаги ашёлар топширилганини тасдиқлайдиган бошқа ҳужжатлар мавжуд бўлса, қарз шартномаси ёзма шаклда тузилган ҳисобланади. Борди-ю, қарз мажбурияти қарз олувчи томонидан вексель, облигация ёки қарз суммасини ва қарз берувчининг уни ундириб олиш ҳуқуқини белгилайдиган бошқа қимматли қоғоз билан тасдиқланган бўлса, бундай ҳолда қарз шартномасининг ёзма шаклига риоя қилинган ҳисобланади.

Қарз берувчи қарзни вақтида қайтариб ололмаганида фуқаролик ишлари бўйича судга мурожаат қилиш ҳуқуқи мавжуд.

Қарзни ундириш ҳақида судга агар нотарила тасдиқланган низосиз талаб бўлса суд буйруғини бериш тўғрисида ариза билан ёки даъво ариза шаклида фуқаролик ишлари бўйича туманлараро, туман (шаҳар) судларига мурожаат қилинади.

Судга ариза берилганда даъво баҳосининг (қарз суммаси) 4 фоизи миқдорида давлат божи ундирилади. Агар қарз шартномаси бўйича тарафлар юридик шахслар бўлса, давлат божи даъво баҳосининг 2 фоизи миқдорида ундирилади.

Даъво аризада (аризада) суднинг номи, даъвогар (аризачи) ва жавобгар (қарздор) Ф.И.Ш ва яшаш манзиллари, боғланиш маълумотлари, реквизитлари (агар мавжуд бўлса), даъво асоси ва суммаси ҳамда талаб кўрсатилади ва даъвогар (аризачи) ёки унинг вакили томонидан имзоланади.

Даъво ариза (ариза)га унинг нусхаси, даъво талабларини тасдиқловчи ҳүужжатлар, яъни қарз шартномаси ёки унга тенглаштирилган ёзма ҳужжатлар асл нусхаси, давлат божи ва почта харажати тўлангани тўғрисида ҳүжжатлар ва бошқа ҳужжатлар илова қилинади.

Қорақалпоғистон Республикаси фуқаролик ишлари бўйича биринчи инстанция судлари томонидан 2025 йил давомида қарзни ундириш билан боғлик жами 1188 фуқаролик иши кўриб тамомланган, шундан 1030 даъво ариза қаноатлантирилган, 48 таси рад этилган, 13 та иш иш юритишдан тугатилган, 97 та ариза кўрмасдан қолдирилган.

Шу ўринда суд амалиётидан бир мисол, даъвогар Х.Ахмедов судга даъво ариза билан мурожаат қилиб, жавобгар Н.Кобейсиновдан 15.000.000 сўм қарз пулини ундириб беришни сўраган.

Суд ҳал қилув қарори билан даъво ариза қаноатлантирилиб, жавобгар Н.Кобейсиновдан даъвогар Х.Ахмедовнинг фойдасига 15.000.000 сўм қарз пули ва суд харажатлари ундирилган.

Чунки, даъвогар Х.Ахмедов 2025 йили май ойида жавобгар Н.Кобейсиновга қайтариб бериш шарти билан қарзга 15.000.000 сўм берган. Бу ҳақида жавобгар Н.Кобейсинов тил хат ёзиб берган лекин қарз пулни даъвогар талаб қилган пайтдан буён қайтармаган.

Суд мажлисларида Н.Кобейсинов даъво талабини тан олиб, даъвогар Х.Ахмедовдан қарз олганлигини, лекин ҳозирги кунда моддий аҳволи туфайли қайтара олмаётганлигини билдирган.

Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 732, 733, 735-моддаларига кўра,  қарз шартномаси бўйича бир тараф (қарз берувчи) иккинчи тарафга (қарз олувчига) пул ёки турга хос аломатлари билан белгиланган бошқа ашёларни мулк қилиб беради, қарз олувчи эса қарз берувчига бир йўла ёки бўлиб-бўлиб, ўшанча суммадаги пулни ёки қарзга олинган ашёларнинг хили, сифати ва миқдорига баравар ашёларни (қарз суммасини) қайтариб бериш мажбуриятини олади. Қарз шартномаси пул ёки ашёлар топширилган пайтдан бошлаб тузилган ҳисобланади. Фуқаролар ўртасида қарз шартномаси, агар бу қарзнинг суммаси энг кам иш ҳақининг ўн бараваридан ортиқ бўлса, оддий ёзма шаклда тузилиши шарт, шартномадаги тарафлардан бири юридик шахс бўлганида эса суммасидан қатъи назар, ёзма шаклда тузилиши шарт. Қарз шартномасининг ёзма шаклига риоя қилмаслик ушбу Кодекснинг 109-моддасида назарда тутилган оқибатларга олиб келади. Агар қарз олувчининг тилхати ёки унга қарз берувчи томонидан муайян сумма ёки муайян миқдордаги ашёлар топширилганлигини тасдиқлайдиган бошқа ҳужжат мавжуд бўлса, қарз шартномаси ёзма шаклда тузилган ҳисобланади.

Амалдаги Фуқаролик кодекси 735-моддасининг 1 ва 2-қисмларига кўра, қарз олувчи олинган қарз суммасини қарз шартномасида назарда тутилган муддатда ва тартибда қарз берувчига қайтариши шарт. Агар қарз суммасини қайтариш муддати шартномада белгиланган бўлмаса, қарз олувчи уни қарз берувчи қарзни қайтариш ҳақида талаб қўйган кундан бошлаб ўттиз кун мобайнида қайтариши керак.

Ушбу қонун талабларига асосан суд, даъвогар Х.Ахмедовнинг даъво аризасини қаноатлантириш ҳақида хулосага келган.

 Саодат КАИПНАЗАРОВА,

Қорақалпоғистон Республикаси судининг судьяси