БОЛА ҲУҚУҚЛАРИ — ДАВЛАТ ҲИМОЯСИДАГИ ОЛИЙ ҚАДРИЯТ

БОЛА ҲУҚУҚЛАРИ — ДАВЛАТ ҲИМОЯСИДАГИ ОЛИЙ ҚАДРИЯТ

Бола ҳуқуқлари — бу ҳар бир бола, яъни 18 ёшга тўлмаган шахс ҳеч қандай чекловларсиз эга бўлиши лозим бўлган асосий ҳуқуқ ва эркинликлар мажмуидир. Болалар ва ёшлар катталар билан бир хил инсон ҳуқуқларига эга экани халқаро ҳамжамият томонидан тўла тан олинган. Шу билан бирга, болаларнинг жисмоний ва руҳий жиҳатдан ҳимояга муҳтожлиги улар учун қўшимча кафолатлар ва алоҳида ғамхўрлик зарурлигини ҳам тақозо этади.

Бола ҳуқуқлари тушунчаси ўз илдизини Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясининг асосий ғояларидан олади. Мазкур ҳужжатда “оналик ва болалик алоҳида ғамхўрлик ва ёрдам олиш ҳуқуқини беради”, деб белгилаб қўйилган. Бу норма болаларнинг барча умумий инсон ҳуқуқларига тенг эгалигини эътироф этган ҳолда, уларни ҳимоя қилишга алоҳида ёндашув зарурлигини кўрсатади.

1989 йил 20 ноябрда қабул қилинган БМТнинг Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенцияси болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш соҳасидаги энг муҳим халқаро ҳужжат ҳисобланади. Ушбу Конвенция инсоният тарихида энг кўп ратификация қилинган инсон ҳуқуқлари шартномаси сифатида болалар ҳаётида туб бурилиш ясади. Ўзбекистон Республикаси мазкур Конвенцияга 1992 йил 9 декабрда қўшилиб, болалар олдидаги халқаро мажбуриятларни ўз зиммасига олди.

Шундан сўнг Ўзбекистон Конвенцияга доир болалар савдоси, болалар фоҳишабозлиги, болалар порнографияси ҳамда болаларнинг қуролли можароларда иштирокига оид Факультатив протоколларни ҳам ратификация қилди. Давлат томонидан Конвенция ижроси юзасидан БМТнинг Бола ҳуқуқлари бўйича қўмитасига мунтазам равишда миллий ҳисоботлар тақдим этиб келинмоқда.

Конвенцияда болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг асосий принципи сифатида “боланинг энг яхши манфаати” тамойили белгиланган. Бу тамойил ҳар қандай қарор, чора-тадбир ёки ҳуқуқий таъсир аввало боланинг манфаатига хизмат қилиши шартлигини англатади.

Ўзбекистон Республикаси Конституциясида ҳам болалар ҳуқуқлари алоҳида ўрин эгаллайди. Асосий қонуннинг XIV боби “Оила, болалар ва ёшлар” деб номланиб, унда давлатнинг болалар олдидаги мажбуриятлари мустаҳкамланган. Жумладан, Конституцияга кўра, боланинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини таъминлаш, унинг жисмоний, ақлий ва маданий жиҳатдан тўлақонли ривожланиши учун энг яхши шарт-шароитларни яратиш давлатнинг бевосита мажбурияти ҳисобланади.

Сўнгги йилларда мамлакатимизда “ҳеч бир бола эътибордан четда қолмайди” деган тамойил асосида болалар манфаатларига қаратилган кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилмоқда. “Инсон қадри учун” ғояси ҳамда “ҳеч кимни орқада қолдирмаслик” принципи доирасида янгиланган Конституцияда болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилишга доир кафолатлар янада кучайтирилди.

Айниқса, 2024 йил 14 ноябрда қабул қилинган “Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Қонун болаларга нисбатан зўравонликка қарши курашишда янги босқични бошлаб берди. Ушбу қонун билан болаларга нисбатан зўравонлик шакллари учтадан олтитагача кенгайтирилиб, ғамхўрлик қилмаслик, эксплуатация ва буллинг каби ҳолатлар ҳам ҳуқуқий жиҳатдан аниқ белгилаб қўйилди.

Мазкур йўналишдаги ислоҳотларнинг мантиқий давоми сифатида 2025 йил 24 декабрь куни “2026–2030 йилларга мўлжалланган Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегиясини тасдиқлаш тўғрисида”ги Президент Фармони қабул қилинди. Ушбу ҳужжат болаларни ҳимоя қилишга қаратилган давлат сиёсатини тизимли ва узоқ муддатли асосда амалга оширишни кўзда тутади.

Стратегияга мувофиқ, зўравонликдан жабрланган ёки хавф остидаги болаларга давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатиш, уларнинг дастлабки кўрсатувларини видеойозув орқали қайд этиш, васийлик ва ҳомийлик органлари иштирокини таъминлаш, шунингдек, болаларга нисбатан зўравонлик ҳақида хабар бермаган мансабдор шахслар учун жавобгарлик жорий этиш каби муҳим механизмлар белгиланди.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистонда болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш соҳасида қабул қилинган қонунлар ва Президент Фармонлари болани ҳимоя қилишни фақат оила ёки алоҳида институтлар вазифаси эмас, балки бутун жамиятнинг умумий масъулияти сифатида белгиламоқда. Боланинг ҳуқуқи ва қадри — давлат сиёсатидаги энг олий қадрият сифатида эътироф этилиб, уни таъминлашга қаратилган ислоҳотлар изчил давом этмоқда.

Алишер АМЕТОВ,

Қорақалпоғистон Республикаси судининг судьяси

БОЛА ҲУҚУҚЛАРИ КАФОЛАТИ КУЧАЙТИРИЛМОҚДА

Жамият тараққиётининг энг муҳим кўрсаткичи — болага бўлган муносабатдир. Зеро, боланинг ҳуқуқ ва манфаатлари ишончли ҳимоя қилинган мамлакатдагина барқарор келажак пойдевори мустаҳкам бўлади. Шу маънода, Давлатимиз раҳбари томонидан қабул қилинган “2026–2030 йилларга мўлжалланган Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегиясини тасдиқлаш тўғрисида”ги Фармон Ўзбекистонда инсонпарвар сиёсатнинг янги босқичини бошлаб берди.

Глобаллашув жараёнлари кучайган бугунги даврда болалар турли хавф-хатарлар — жисмоний тазйиқ, руҳий босим, ахборот муҳитидаги таҳдидлар ва кибербуллингга дуч келмоқда. Бундай шароитда болани ҳимоя қилиш масаласи фақат ижтимоий ёки оилавий муаммо эмас, балки давлат хавфсизлиги ва миллат генофондини асраш билан бевосита боғлиқ стратегик вазифа сифатида намоён бўлмоқда.

Қабул қилинган Стратегия болаларга нисбатан зўравонликнинг ҳар қандай кўринишига нисбатан «мутлақо муросасизлик» тамойилини давлат сиёсати даражасига олиб чиқди. Эндиликда бола ҳуқуқи бузилган ҳар қандай ҳолат жавобгарликсиз қолмайди.

Ўзбекистон мустақиллик йилларида бола ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича мустаҳкам ҳуқуқий база яратди. БМТнинг Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенциясига қўшилиши, “Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида”ги Қонун қабул қилиниши бунга ёрқин мисол. Аммо ҳаёт тўхтаб тургани йўқ — замон янги ёндашувларни талаб қилмоқда.

Янги Стратегия болани фақат жисмоний эмас, балки руҳий, ахборот ва ижтимоий хавфлардан ҳимоя қилишни ҳам ўз ичига олган яхлит тизимни шакллантиришни кўзда тутади. Бу эса давлат сиёсатининг инсон қадрига асосланганлигини янада мустаҳкамлайди.

2026–2027 йилларга мўлжалланган чора-тадбирлар дастурида жамиятда “бегона бола бўлмайди” деган қарашни қарор топтириш асосий устувор вазифа сифатида белгиланди. Болалар хавфсизлигини таъминлашда давлат идоралари билан бир қаторда маҳалла, таълим муассасалари, нодавлат ташкилотлар ва фуқаролик жамияти институтларининг роли кучайтирилади.

Ўзбекистоннинг халқаро ташаббусларга қўшилиши, жумладан, глобал болаларни ҳимоя қилиш механизмларида фаол иштирок этиши мамлакатимизнинг ушбу соҳада халқаро стандартларга содиқ эканини намоён этади.

Стратегиянинг ҳаётга татбиқ этилиши натижасида болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг мутлақо янги ижтимоий-ҳуқуқий модели шаклланади. Бу моделда давлат ва жамият масъулияти бир мақсад — боланинг бехавотир, соғлом ва бахтли улғайиши йўлида уйғунлашади.

Болани ҳимоя қилиш — бу келажакни ҳимоя қилишдир. Президент Фармони Ўзбекистонда бола қадри давлат сиёсатида энг олий мезон эканини яна бир бор тасдиқлади. Бу ҳужжат нафақат бугунги кун, балки эртанги авлодлар тақдири учун ҳам мустаҳкам ҳуқуқий ва маънавий қалқон бўлиб хизмат қилади.

Бауир

жан САБУРОВ,

жиноят ишлар бўйича Тўрткўл тумани судининг тергов судьяси

БОЛАЛАРНИ ЗЎРАВОНЛИКНИНГ БАРЧА ШАКЛЛАРИДАН ҲИМОЯ ҚИЛИШ — ДАВЛАТ СИЁСАТИНИНГ УСТУВОР ЙЎНАЛИШИ

Маълумки, 2025 йил 24 декабрь куни Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан “2026–2030 йилларга мўлжалланган Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегиясини тасдиқлаш тўғрисида”ги Фармон қабул қилинди. Мазкур ҳужжат мамлакатимизда болалар ҳуқуқ ва манфаатларини таъминлаш йўлида муҳим ва тарихий қадам сифатида эътироф этилмоқда.

Ушбу Фармон фақатгина расмий-ҳуқуқий ҳужжат бўлиб қолмасдан, балки ҳар бир боланинг тинч, соғлом ва бахтли болаликка бўлган ҳақ-ҳуқуқини таъминлашга қаратилган кенг қамровли давлат стратегиясидир. Зеро, болалар — жамиятнинг энг нозик, энг ҳимояга муҳтож қатлами ҳисобланади.

Афсуски, ҳаётда болалар турли шаклдаги зўравонликка дуч келиши мумкин. Жумладан:

• оиладаги қаттиққўллик ва беэътиборлик,

• мактаб ёки жамоат жойларида таҳқирлаш ва босим,

• интернет маконидаги кибербуллинг,

• психологик ёки жисмоний тазйиқ ҳолатлари.

Аввал ҳам мамлакатимизда болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилишга қаратилган қонунлар мавжуд эди. Бироқ янги қабул қилинган Фармон мазкур муаммога тизимли, комплекс ва узоқ муддатли ёндашувни таклиф этмоқда. Яъни, зўравонлик оқибатлари билан курашиш эмас, балки унинг олдини олиш, хавфли омилларни бартараф этиш стратегиянинг асосий мақсади сифатида белгиланган.

2026–2030 йилларга мўлжалланган мазкур стратегиянинг бош мақсади — болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш, улар учун хавфсиз муҳит яратиш ҳамда ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини тўлиқ таъминлашдан иборат.

Бу эса қуйидагиларни англатади:

• ҳар бир бола ўзини ҳимояланган ҳис қилиши лозим;

• боланинг фикри ва овози эшитилиши шарт;

• муаммога дуч келган бола ҳеч қачон ёрдамсиз қолмаслиги керак.

Стратегияда қатор муҳим янгилик ва устувор йўналишлар белгилаб берилган. Жумладан, барча қарорлар қабул қилинишида “боланинг энг яхши манфаати” асосий мезон сифатида белгиланмоқда. Яъни, ҳар қандай чора-тадбир аввало болага зарар етказмаслиги, аксинча унинг манфаатига хизмат қилиши лозим.

Фармонда фақат жазоловчи чоралар эмас, балки профилактикага қаратилган механизмлар ҳам алоҳида ўрин олган. Хусусан:

• ота-оналарнинг бола тарбияси бўйича ҳуқуқий ва психологик саводхонлигини ошириш,

• таълим муассасаларида психологик хизматларни кучайтириш,

• болаларга ўз ҳуқуқлари ва ҳимоя механизмлари ҳақида тушунча беришга қаратилган чоралар белгилаб олинган.

Шунингдек, давлат органлари ўртасидаги ҳамкорлик масаласи ҳам янги босқичга олиб чиқилмоқда. Энди болалар билан боғлиқ муаммолар таълим, соғлиқни сақлаш, ички ишлар, ижтимоий ҳимоя ва суд органлари ўртасида ўзаро ҳамжиҳатлик ва ахборот алмашуви асосида ҳал этилади.

Зўравонликка учраган ёки хавф остидаги болаларнинг кимга мурожаат қилишини, қаердан ва қандай ёрдам олишини билиши учун осон, ишончли ва самарали ҳимоя тизимлари жорий этилиши ҳам стратегиянинг муҳим йўналишларидан бири ҳисобланади.

Хулоса қилиб айтганда, мазкур Фармон ижроси жараёнида болани тарбиялаш ва уни ҳимоя қилиш фақат оиланинг эмас, балки бутун жамиятнинг масъулияти эканлиги яна бир бор тасдиқланмоқда. Давлат ушбу ҳужжат орқали ҳар бир боланинг тақдирига бефарқ эмаслигини, уни эшитишга, ҳимоя қилишга ва ҳар бир вояга етмаган шахс учун жавобгарликни ўз зиммасига олишга тайёр эканини намоён этмоқда.

Хамра БЕРДИКЛИЧЕВ,

Қорақалпоғистон Республикаси суди судьяси

МАЪЛУМОТ ОШКОР ҚИЛГАНЛИК — ЖАВОБГАРЛИК: ЁПИҚ СУДЛАРДА ҲУҚУҚИЙ НАЗОРАТ МУСТАҲКАМЛАНДИ

Ҳозирги кунда судлар томонидан аксарият ишлар очиқ суд мажлисларида кўриб чиқилади ва ҳал этилади. Бироқ қонунда белгиланган ҳолларда, баъзи ишлар суднинг қарори билан ёпиқ мажлисларда кўриб чиқилиши мумкин. Конституциянинг 137-моддасига кўра, барча судлар ишлари асосан очиқ бўлиши шарт, ёпиқ мажлислар эса фақат қонунда назарда тутилган ҳолларда амалга оширилади.

Шу билан бирга, ёпиқ суд мажлисларини ўтказиш тартиби ва шартлари қатъий белгиланган. Бу масалалар Конституция, “Судлар тўғрисида”, “Ахборот олиш кафолатлари ва эркинлиги тўғрисида”, “Журналистик фаолиятини ҳимоя қилиш тўғрисида”, “Давлат ҳокимияти ва бошқаруви органлари фаолиятининг очиқлиги тўғрисида”ги қонунлар ҳамда Фуқаролик, Жиноят, Иқтисодий ва Маъмурий процессуал кодексларда, шунингдек, Олий суд Пленумининг 2020 йил 21 февралдаги 04-сон қарорида муфассал тартибга солинган.

Ёпиқ суд мажлисларида иштирок этувчи судья, котиб, прокурор, даъвогар, жавобгар ва бошқа шахслар иш тафсилотларини рухсатсиз ошкор қилишлари мумкин эмас. Илгари, қонунда бундай маълумотларни ошкор қилганлик учун жавобгарлик кам ёритилган эди.

Шу муносабат билан, 2025 йил 26 сентябрьда қабул қилинган ЎРҚ-1084-сон Қонуни ёпиқ суд мажлислари маълумотлари ва тафсилотларини суд рухсатисиз ошкор қилган шахслар учун жиноий жавобгарликни белгиловчи ўзгартириш ва қўшимчаларни киритди. Хусусан, Жиноят кодексининг 239-моддасида ёпиқ суд мажлисларида муҳокама қилинган маълумотларни суд рухсатисиз ошкор қилганлик учун жиноий жавобгарлик назарда тутилган.

Қонунчиликка киритилган бу ўзгартиришлар ёпиқ суд мажлисларида кўрилган ишлар бўйича маълумотларнинг ҳимоясини таъминлаб, иштирокчиларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилади. Шу билан бирга, судларнинг мустақиллиги ва нуфузини мустаҳкамлашда муҳим омил сифатида хизмат қилади.

Азат ИМАТОВ,
Қорақалпоғистон Республикаси Маъмурий суди судьяси

МАЪМУРИЙ СУД ИШЛАРИНИ ЮРИТИШ ТЎҒРИСИДАГИ ҚОНУНЧИЛИК ТАКОМИЛЛАШТИРИЛМОҚДА

Бугунги кунда жаҳон миқёсида глобаллашув жараёнларининг кучайиши ҳар бир давлат олдида, аввало, фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ишончли ҳимоя қилиш, уларнинг қонуний манфаатларини таъминлаш ҳамда фаровон ҳаёт кечиришлари учун зарур шарт-шароитларни яратиш вазифасини долзарб қилиб қўймоқда. Бу эса, ўз навбатида, жамиятда фуқароларнинг эртанги кунга бўлган ишончини мустаҳкамлашни тақозо этади.

Мазкур жараёнда маъмурий судларнинг ўрни алоҳида аҳамият касб этади. Зеро, маъмурий судларнинг асосий вазифаси фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг давлат органлари билан муносабатларида қонун устуворлигини таъминлаш, уларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини самарали ҳимоя қилишдан иборат.

Ушбу вазифаларнинг тўлақонли амалга оширилиши кўп жиҳатдан маъмурий суд ишларини юритишда қўлланиладиган процессуал мажбурлов чоралари доираси билан бевосита боғлиқ. Шу маънода, маъмурий судларнинг ҳуқуқий таъсир чораларини янада кенгайтириш орқали давлат органлари билан муносабатларда фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатларининг самарали ва ишончли ҳимоя этилишини таъминлаш имкониятлари янада ошади.

Амалдаги қонунчиликка кўра, хусусан, Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекси асосида маъмурий судлар томонидан суд жарималари, шунингдек, хусусий ажрим ва хабарнома шаклида процессуал таъсир чоралари қўлланилиб келинмоқда. Айни пайтда, Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексида ҳам суд фаолиятини таъминлашга қаратилган қатор муҳим нормалар белгиланган.

Жумладан, мазкур Кодекснинг 180-моддасида судга ҳурматсизлик қилганлик, 181-моддасида эса суднинг хусусий ажрими (қарори) бўйича чоралар кўрмаслик учун маъмурий жавобгарлик чоралари назарда тутилган. Низоларни ҳал этиш жараёнида ушбу тоифадаги ҳуқуқбузарликлар аниқланган тақдирда, бундай ишлар Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 245-моддасига мувофиқ жиноят ишлари бўйича судлар, 245¹-моддасига мувофиқ иқтисодий судлар ҳамда 245⁴-моддасига мувофиқ фуқаролик ишлари бўйича судлар томонидан кўриб чиқилиши белгиланган.

Эндиликда мазкур соҳада янги босқич бошланмоқда. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 30 январдаги ПҚ–33-сон қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги қонунчиликни такомиллаштириш Концепциясида низоларни ҳал этиш жараёнида аниқланган ҳуқуқбузарликлар бўйича маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги ишларни кўриш ваколатини маъмурий судларга ҳам бериш назарда тутилган.

Шу билан бирга, ушбу Қарорда маъмурий суд ишларини юритишда қўлланиладиган процессуал мажбурлов чораларининг доирасини аниқ белгилаш ва уларни тизимли равишда такомиллаштириш масалалари ҳам кўзда тутилган. Бу эса маъмурий судларнинг ҳуқуқий таъсир имкониятларини янада кенгайтиришга хизмат қилади.

Хулоса ўрнида таъкидлаш жоизки, Давлатимиз раҳбарининг мазкур Қарори соҳада изчил амалга оширилаётган кенг кўламли ислоҳотларнинг мантиқий давоми сифатида мамлакатимизда маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги қонунчиликни такомиллаштиришнинг янги босқичини бошлаб берди. Ишонч билан айтиш мумкинки, илғор хорижий тажрибага мувофиқ маъмурий судлар фаолиятида янги институт ва механизмларнинг жорий этилиши давлат органлари билан муносабатларда фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатларининг самарали ва ишончли ҳимоя этилишини таъминлашга, пировардида эса Ўзбекистоннинг инвестициявий жозибадорлиги ва халқаро майдондаги имижининг янада юксалишига хизмат қилади.

Азат ИМАТОВ,
Қорақалпоғистон Республикаси маъмурий суди судьяси

МАЪМУРИЙ СУДЛАРДА ФОТОТАСВИРГА ТУШУРИШ ВА ВИДЕОЁЗУВГА ОЛИШ ТАРТИБИ

Ўзбекистон Республикаси Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги Кодексининг 143-моддасига асосан, маъмурий суд ишларини юритиш иштирокчилари ва суд мажлиси залида ҳозир бўлганлар ёзма қайдлар қилиш, стенограмма юритиш ва овоз ёзиб олиш ҳуқуқига эга. Суд мажлисининг фототасвирига, видеоёзувига, шунингдек радио ва телевидение орқали трансляция қилинишига ишни кўраётган суднинг рухсати билан йўл қўйилади.

Суд муҳокамасининг ошкоралиги, судлар фаолиятига боғлиқ ахборот олиш ҳуқуқининг амалга оширилишининг, шунингдек, судлар томонидан ушбу масалага боғлиқ қонун ҳужжатларининг бир хилда қўлланилишини таъминлаш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Олий суди пленуми томонидан 2020 йил 21 февраль куни 4-сонли «Суд муҳокамаси ошкоралигини ва судлар фаолиятига доир ахборот олиш ҳуқуқини таъминлаш тўғрисида»ги қарори қабул қилиниб, қарорнинг 14-бандига асосан, қонунга мувофиқ:

а) очиқ суд мажлисини фототасвирга тушириш, видеоёзувни амалга ошириш, шунингдек, оммавий ахборот воситаларида трансляция қилишга қуйидаги тартибда йўл қўйилади:

фуқаролик ишини кўриш пайтида — суд мажлисида раислик қилувчининг тарафлар розилиги олингандан кейин берган рухсати билан;

жиноят, маъмурий, иқтисодий ишни ва маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишни кўриш пайтида — суд мажлисида раислик қилувчининг тарафлар фикрини эшитгандан кейин берган рухсати билан;

б) очиқ суд мажлисида аудиоёзувни амалга оширишга қуйидаги тартибда йўл қўйилади:

фуқаролик ишини кўриш пайтида — суд мажлисида раислик қилувчининг тарафлар розилиги олингандан кейин берган рухсати билан;

жиноят иши ва маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишни кўриш пайтида – суд мажлисида раислик қилувчининг тарафлар фикрини эшитгандан кейин берган рухсати билан.

Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, суд мажлиси залида ҳозир бўлганлар ҳар қандай иш бўйича эркин тарзда ёзма қайдлар қилишлари, стенограмма юритишлари, иқтисодий иш ёки маъмурий ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиққан иш кўрилаётганда эса, шунингдек, аудиоёзув олиб боришлари мумкин.

Процесс иштирокчилари илтимосномаларини, оммавий ахборот воситалари вакиллари мурожаатларини қаноатлантириш ёки рад этиш ҳақида суд жойида ажрим чиқаради ва суд мажлиси баённомасига киритади.

Суд оммавий ахборот воситалари вакилларини тарқатилаётган ахборотнинг тўғрилиги, ҳаққонийлиги, холислиги ва ишончлилиги учун жавобгарлик ҳақида огоҳлантиради ва бу ҳақда суд мажлиси баённомасида ёзиб қўйилади.

Суд мажлиси боришини қонунда йўл қўйилган кўринишда қайд этишни амалга ошираётган шахслар ҳаракати суд мажлиси тартибига халақит бермаслиги лозим.

Суд мажлисида иштирок этаётган ва унинг боришини қайд этиш ҳуқуқидан фойдаланаётган шахслар томонидан бу ҳуқуқнинг суиистеъмол қилиниши суд мажлиси тартибини бузиш ҳисобланади. Бундай ҳолда суд айбдор шахсларга нисбатан процессуал қонунда назарда тутилган таъсир чораларини қўллашга ҳақли.

Жанат АЙМАГАНБЕТОВА,

Қорақалпоғистон Республикаси маъмурий суди судьяси  

Ижтимоий тармоқларда эълон қилинган билдириш  юзасидан

Айрим ахборот манбаларида фуқаролик ишлари бўйича Беруний туманлараро судида кўрилаётган иш асоссиз равишда чўзилгани ҳақида тарқатилган маълумотлар ҳақиқатга тўғри келмайди.

Фуқаро Г.Ташимованинг «TILLA-MAKON» МЧЖ ҳамда «KO`CHMAS MULK SAVDO XIZMATI» МЧЖ Хоразм филиалига нисбатан олди-сотди шартномасини ҳақиқий эмас деб топиш ҳақидаги даъво аризаси 2025 йил 10 июль куни судга келиб тушган ва иш белгиланган тартибда қўзғатилган.

Иш бир неча суд мажлисларида кўриб чиқилган бўлиб, жавобгарлардан бирининг манзилини аниқлаш зарурати ҳамда суд-психиатрия экспертизаси тайинланиши сабабли қонунчиликка мувофиқ равишда муддатлар узайтирилган ва иш вақтинча тўхтатилган.

2025 йил 28 ноябрь куни даъвогар томонидан қўшимча даъво аризаси киритилган бўлиб, суд жараёнида низони судгача ҳал қилиш тартибига риоя қилинмагани аниқланган. Шу асосда даъво аризаси суднинг ажрими билан кўрмасдан қолдирилган.

Мазкур ажрим устидан ҳозирга қадар шикоят келтирилмаган.

Қорақалпоғистон Республикаси судининг матбуот хизмати

ОИЛА — ЖАМИЯТ ТАЯНЧИ

«Оилага эътибор — ўзлигимизга эътибордир.

Оилани сақлаб қолмасак, биз ўзлигимизни йўқотамиз».

Шавкат Мирзиёев,

Ўзбекистон Республикаси Президенти

Жамиятнинг асосий бўғини бўлган оила инсон ҳаётида энг муҳим ижтимоий институтлардан бири ҳисобланади. Оила нафақат шахсий эҳтиёжларни қондириш, балки жамиятда барқарорлик, тартиб ва маънавий қадриятларни сақлашда ҳам ҳал қилувчи ўрин тутади. Инсон шахс сифатида айнан оилада шаклланади, унинг дунёқараши, меҳнатга муносабати, ахлоқий ва маънавий қадриятлари шу муҳитда қарор топади.

Никоҳ ва оилавий муносабатларнинг мустаҳкамлиги давлатнинг нафақат иқтисодий, балки ижтимоий-маданий ва маънавий ривожи учун муҳим асос ҳисобланади. Шу боис оила ҳуқуқи ҳуқуқ соҳалари орасида алоҳида аҳамият касб этади. Чунки ҳар бир инсон оилага муҳтож, оила эса жамият тараққиётининг пойдеворидир.

Мамлакатимизда оилани мустаҳкамлаш, ёш авлодни жисмоний ва маънавий соғлом қилиб тарбиялашга доимий эътибор қаратилмоқда. Сўнгги йилларда қабул қилинган қонунлар, Президент фармон ва қарорлари асосида оилаларни қўллаб-қувватлаш, аёллар, кўп болали оилалар, ёлғиз ота-оналар, мактаб ўқувчилари ва талабаларга давлат томонидан моддий ҳамда маънавий ёрдам кўрсатиш тизими изчил йўлга қўйилди. Бу эса соғлом авлодни тарбиялаш учун мустаҳкам замин яратмоқда.

Оилавий муносабатларни ҳуқуқий тартибга солишдан асосий мақсад — оиланинг мустаҳкам бўлишини таъминлаш, муносабатларни ўзаро муҳаббат, ишонч, ҳурмат ва ҳамжиҳатлик асосида қуришдан иборат. Шу билан бирга, оила аъзоларида ўзаро масъулият ҳиссини шакллантириш ҳам қонунчиликнинг муҳим вазифаларидан саналади. Эр-хотин, ота-она ва болалар, шунингдек, бошқа қариндошлар ўртасидаги қонун билан белгиланган мажбуриятларни сидқидилдан бажариш оила барқарорлигининг асосий омилларидан биридир.

Ўзбекистон Республикаси оила қонунчилигига мувофиқ, хотин-қизлар ва эркаклар оилавий муносабатларда тенг шахсий ва мулкий ҳуқуқларга эга. Улар ҳуқуқлардан тенг фойдаланиши билан бирга, мажбуриятларни ҳам баробар адо этишлари лозим. Мамлакатимизда аёлларнинг жамият ҳаётидаги фаол иштироки, уларнинг меҳнатига муносиб ҳақ тўланиши, турли соҳаларда ўз қобилиятини намоён этиши қонун билан кафолатланган.

Жамият ва давлатнинг оилага бўлган ғамхўрлиги ижтимоий сиёсатимизнинг устувор йўналишларидан бирига айланган. Бош мақсад эса аҳолининг турмуш фаровонлигини ошириш, инсон манфаатларини таъминлашдан иборат. Президентимиз таъбири билан айтганда, давлат органлари халққа хизмат қилиши — адолатли ва барқарор жамият қуришнинг асосий шартларидан биридир.

Оила мустаҳкам бўлса — жамият барқарор, келажак эса фаровон бўлади.

Зульфия БЕРДИМУРАТОВА,

Қорақалпоғистон Республикаси суди судьяси

СУД ФАОЛИЯТИДА ОДОБ-АХЛОҚ: ОДИЛ СУДЛОВНИНГ АСОСИЙ ТАМОЙИЛИ

Ўзбекистон Республикаси Конституциясига мувофиқ, мамлакатимизда одил судлов фақат суд томонидан амалга оширилади ва суд ҳокимияти қонун чиқарувчи ҳамда ижро этувчи ҳокимиятдан тўла мустақил ҳисобланади. Суднинг мустақиллиги – фуқароларнинг ҳуқуқ ва манфаатлари адолатли ҳимоя қилинишига асосий кафолатдир.

Сўнгги йилларда суд ишлари сони ортиб, одил судловга қўйиладиган талаблар янада ошди. Янги шароитлар, янгича ёндашув ва фуқароларнинг адолатга бўлган талаби суд-ҳуқуқ тизимидан юқори масъулиятни талаб этмоқда.

Шу боис суд фаолиятида тартиб-интизом, шахсий жавобгарлик ва холислик – ҳар бир судья ҳамда суд ходимининг кундалик иш меъёрига айланиши зарур. Чунки суд остонасига келган ҳар бир инсон бу ерда адолат ҳукм сураётганига ишонч ҳосил қилиши керак.

Жамиятда қабул қилинган одоб-ахлоқ меъёрлари суд тизимида алоҳида аҳамият касб этади:

Одоб – шахснинг хушмуомалалиги ва миллий қадриятларга таянган хулқи.

Хулқ – инсоннинг жамоа ва муҳитдаги маънавий қиёфаси.

Ахлоқ – жамият учун ибрат бўладган хайрли амаллар мажмуаси.

Интизом – ҳуқуқий ва ахлоқий талабларга риоя этиш, ташкилот қоидаларига мос юриш.

Судья ана шу меъёрларнинг барчасига амал қилиши, қонунга ва жамоатчилик ишончига хилоф келмайдиган хатти-ҳаракатни намоён этиши шарт.

Судьянинг хизматда ҳам, хизматдан ташқари вақтда ҳам қандай ўзини тутиши лозимлиги Судьялар одоб кодексида белгилаб қўйилган. Бу меъёрлар судьянинг ҳуқуқ ва эркинликларини чекламайди, аксинча унинг обрўси, холислиги ва мустақиллигини таъминлашга хизмат қилади.

Кодексда кўрсатилмаган ҳолларда эса судья жамиятдаги умумий ахлоқ меъёрларига ва халқаро стандартларга амал қилиши талаб этилади.

Судья ўз касбий нуқтаи назарини қонунчилик, ҳуқуқ ва суд амалиётига оид вазиятларда билдириши мумкин. Бироқ бунда унинг устидан таъсир ўтказилишига, мустақиллигига шубҳа туғилишига йўл қўйилмаслиги зарур.

Шунингдек, судья давлат органлари фаолиятини оммавий танқид қилишдан тийилиши, турли комиссия ва гуруҳлар ишида қатнашиши унинг холислигига путур етказмаслиги керак.

Суд тизимининг обрўси, адолатли қарорлар қабул қилиниши, фуқароларнинг судга бўлган ишончи – бевосита тартиб-интизом ва одоб-ахлоққа боғлиқ. Шу боис бу қоидаларга нафақат судьялар, балки суд ходимлари ҳам қатъий амал қилишлари керак. Чунки улар келажакнинг судьялари, келажак адолат посбонларидир.

Суд-ҳуқуқ тизимидаги тартиб, принцип ва этика талаблари амалга оширилса, судлар ўз вазифасини тўла қондира олади. Бундай ёндашув фуқароларнинг ҳуқуқ ва манфаатлари ишончли ҳимоя қилиниши, мамлакатда қонунийлик ва адолат устувор бўлишининг асосий кафолатидир.

Зульфия БЕРДИМУРАТОВА,
Қорақалпоғистон Республикаси суди судьяси

КОРРУПЦИЯГА ҚАРШИ КУРАШ: ЖАМИЯТ ТАРАҚҚИЁТИНИНГ МУҲИМ ШАРТИ

Коррупция — бу давлат ва жамият тизимининг ҳар қандай соҳасига кириб бориши мумкин бўлган иллат бўлиб, иқтисодий ривожланишни секинлаштиради, фуқаролар ишончини пасайтиради ва қонун устуворлигига тажовуз қилади. Шунинг учун ҳам дунё мамлакатлари қаторида Ўзбекистонда ҳам коррупцияга қарши кураш давлат сиёсати даражасига кўтарилган.

Коррупциянинг моҳияти ва салбий оқибатлари :

Коррупция — мансаб ёки хизмат мавқеидан шахсий манфаат йўлида ноқонуний фойдаланишдир. Унинг турлари пора олиш, пора бериш, дахлдорлик, манфаатлар тўқнашуви, хизмат мавқеини суиистеъмол қилиш каби кўринишларда намоён бўлади.

Коррупциянинг асосий оқибатлари:

• Иқтисодий зарар. Инвестициялар камаяди, бюджет маблағлари самарасиз сарфланади.
• Ижтимоий адолатга путур етиши. Фуқароларда давлат идораларига ишонч пасаяди.
• Табиий тараққиётнинг секинлашиши. Инновация ва рақобатнинг заифлашиши иқтисодий ўсишни чеклайди.
• Қонун устуворлигининг бузилиши. Жиноятчилик ва тартибсизликка замин яратади.

Коррупцияга қарши курашиш – Ўзбекистоннинг давлат сиёсатидаги энг устувор йўналишлардан бири бўлиб, 2017-2025 йилларда мамлакатда кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилди, бу сиёсат давлат бошқарувини шаффоф қилиш, фуқаролар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва иқтисодий ривожланишни таъминлашга қаратилган.

Сўнгги йилларда мамлакатда коррупцияга қарши курашиш бўйича туб ислоҳотлар орасида:

1. Қонунчиликни такомиллаштириш;

2017 йилда “Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида”ги Қонун қабул қилиниб, ушбу соҳада институционал асос яратилди.

2. Очиқлик ва шаффофликни таъминлаш;

• Давлат харидлари электрон тарзга ўтказилди.
• Лицензия ва рухсатномалар электрон шаклга кўчирилди.
• Давлат идоралари фаолияти бўйича очиқ маълумотлар порталлари ишга туширилди.

3. Махсус институтлар фаолияти;

Коррупцияга қарши курашиш агентлиги ташкил этилиб, мониторинг, таҳлил ва профилактика ишлари кучайтирилди.

4. Жамоатчилик назорати;

Фуқаролик жамияти ва оммавий ахборот воситалари коррупцияга қарши курашда муҳим ўрин тутади. Жамоатчилик фикрини ўрганиш, очиқ муҳокамалар ва журналистик суриштирувлар билан шаффофлик оширилмоқда.

Коррупцияга қарши курашнинг самарали усуллари:

1. Таълим ва маърифат;

Ёшларда ҳуқуқий маданият, ҳалоллик, ватанпарварлик ва масъулиятни шакллантириш энг муҳим омиллардан.

2. Рақамлаштириш;

Бюрократик жараёнларни қисқартириш коррупция хавфини камайтиради. Электрон ҳукумат тизими бора бора манфаатдор шахслар таъсирини йўқотмоқда.

3. Жазони мустаҳкамлаш ва мукофот тизими;

Қонун бузганларни жазолаш билан бирга, ҳалол ишлаган ходимларни рағбатлантириш ҳам муҳим.

4. Жамоатчилик иштирокини кенгайтириш;

Фуқароларнинг хабар бериш тизимлари, коррупция ҳолатлари бўйича ижтимоий мониторинглар муҳим роль ўйнайди.

Коррупцияга қарши кураш — бу бир кунлик жараён эмас, балки жамиятнинг барча қатламлари иштирокини талаб этувчи узоқ муддатли стратегиядир. Давлат идоралари, фуқаролик жамияти, тадбиркорлар ва ҳар бир фуқаро ҳалоллик тамойилларига амал қилиб, коррупцияни камайтиришга ҳисса қўшиши мумкин. Фақат шу тарзда жамиятда адолат, ҳуқуқ устуворлиги ва иқтисодий тараққиётни таъминлаш мумкин.

Хулоса қилиб айтганда, республикамизда коррупцияга қарши кураш сиёсати ислоҳотларнинг марказида бўлиб, бу саъй-ҳаракатлар давлат ва жамият хаётида адолатни мустаҳкамлаш, иқтисодий ривожланишни тазлаштиришга қаратилган.

Зульфия  Бабаджанова,

Қорақалпоғистон Республикаси суди судьяси