ҚОНУНГА МУҲИМ ЎЗГАРТИШ ВА ҚЎШИМЧАЛАР КИРИТИЛДИ

ҚОНУНГА МУҲИМ ЎЗГАРТИШ ВА ҚЎШИМЧАЛАР КИРИТИЛДИ

Қорақалпоғистон Республикаси судида прокуратура органлари билан ҳамкорликда амалий семинар бўлиб ўтди.

Унда Қорақалпоғистон Республикаси судининг судьялари ҳамда прокуратуранинг масъул ходимлари иштирок этишди.

Тадбир давомида “Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига судларда ишларни кўришда прокурорнинг ваколатларини таъминлашга қаратилган ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида” ги Қонуннинг мазмун-моҳияти кенг муҳокама қилинди. Мазкур қонун билан Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик процессуал кодексига давлатнинг қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида прокурорнинг иштироки назарда тутилган бир қатор муҳим ўзгартиш ва қўшимчалар киритилди.

Хусусан, прокурорга ерга оид ҳуқуқий муносабатлар, давлат мулки, давлатга етказилган зарарнинг ўрнини қоплаш ва давлат бюджетидан ундириш билан боғлиқ ишларда судларда иштирок этиш ҳамда давлат манфаатларини ҳимоя қилиш учун судга ариза киритиш ҳуқуқи берилди.

Семинар давомида ушбу қонун ижросини таъминлашда суд ва прокуратура органларининг ўзаро ҳамкорлиги, прокурор иштироки белгиланган ишларнинг суд мажлисларида кўриб чиқилиши тартиби, ушбу ваколатларнинг амалий қўлланилиши каби масалалар юзасидан тажриба алмашилди.

ҚОНУНЧИЛИКДАГИ ЯНГИЛИКЛАР

Одил судловни таъминлаш давлатнинг энг муҳим вазифаларидан бири ҳисобланади. Судлар фаолияти самарали ва барқарор бўлиши учун давлат бюджети асосий манба бўлиб хизмат қилади. Бу жараёнда давлат божи алоҳида аҳамиятга эга, чунки у судларга мурожаат қилишда ундириладиган тўлов сифатида давлат бюджети шаклланишининг таркибий қисмига айланган.

Давлат божини тўғри белгилаш ва ўз вақтида ундириш нафақат давлат молияси учун, балки ҳар бир фуқаро ва тадбиркорлик субъекти учун ҳам муҳимдир. Судларга даъво аризаси беришда, апелляция, кассация ва тафтиш шикоятларини киритишда давлат божи тўланиши шарт. Бироқ қонун айрим шахсларни бож тўлашдан озод этади, айрим ҳолатларда эса тўловни кечиктириш, бўлиб-бўлиб тўлаш ёки камайтириш имкониятини беради. Бу эса иқтисодий қийинчиликка дуч келган шахслар учун ҳам одил судловдан фойдаланиш имкониятини сақлаб қолади.

Шу ўринда, 2025 йил 20 февралда қабул қилинган ЎРҚ-1032-сонли Қонун айрим муҳим ўзгаришларни жорий этди. Хусусан, электр ва иссиқлик энергияси етказиб берувчи ташкилотлар истеъмолчилар қарздорлиги учун судга мурожаат қилганда давлат божини тўлашдан озод қилинди. Бу хизмат кўрсатувчиларнинг молиявий юкини енгиллаштириб, уларга барқарор маблағ топланишига ёрдам беради. Натижада аҳоли учун электр ва иссиқлик таъминотида узилишлар камаяди, хизмат сифатининг ошишига замин яратилади. Бироқ агар суд даъвони рад этса, давлат божи хизмат кўрсатувчи ташкилотнинг ўзи томонидан тўланиши белгиланган. Бу эса қонун нормасининг адолатли ишлашига хизмат қилади.

Қонун хорижий тижорат ташкилотлари ваколатхоналарини аккредитация қилиш тартибини ҳам аниқлаштирди. Энди давлат божи қайси муддат учун тўланиши белгилаб қўйилди. Бу хорижий бизнес учун ҳуқуқий тартибларнинг очиқ ва равшан бўлишига ёрдам беради, шу билан бирга мамлакатимизга инвестициялар кириб келишини рағбатлантиради.

Якуний хулоса шуки, давлат божи — давлат бюджети ва одил судлов тизимининг асосий таянчи. Унинг тўғри белгиланиши ва адолатли тартибда ундирилиши жамиятда ҳуқуқий тенглик ва молиявий барқарорликни таъминлайди. ЎРҚ-1032-сонли Қонун эса бу йўналишдаги ислоҳотларни янада такомиллаштириб, аҳоли, хизмат кўрсатувчи ташкилотлар ва хорижий бизнес манфаатларини уйғунлаштиришга хизмат қилмоқда.

Еркин УТЕНИЯЗОВ,

Қорақалпоғистон Республикаси суди судьяси 

СУД МАЖЛИСЛАРИДА МАСОФАДАН ТУРИБ ИШТИРОК ЭТИШНИНГ ҲУҚУҚИЙ АСОСЛАРИ БЕЛГИЛАНМОҚДА

Сўнгги йилларда мамлакатимизда суд фаолиятини рақамлаштириш бўйича амалга оширилган ислоҳотлар фуқароларнинг ўз ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича судларга мурожаат қилишини либераллаштириш, умуман одил судловга эришиш даражасини ошириш, шунингдек, судлар фаолиятининг очиқлигини таъминлаш имконини яратди.

Натижада ариза бериш, ишда масофадан туриб иштирок этиш, суд ҳужжатларини олиш ва ишларнинг кўрилиши тўғрисида маълумот олиш каби хизматлар Ўзбекистон Республикаси Олий судининг интерактив хизматлар портали орқали электрон шаклда амалга оширилмоқда.

Шу билан бирга, видеоконференцалоқа режимида ўтказиладиган суд мажлисларида мобил видеоконференцалоқа тизимидан фойдаланишнинг ҳуқуқий асосларини яратиш орқали процессуал қонунчиликни такомиллаштириш зарурати пайдо бўлди.

Шу боис, процессуал қонунчиликни такомиллаштириш мақсадида 2025 йил 11 март куни Ўзбекистон Республикасининг «Аҳолига суд муҳокамаларида масофадан иштирок этиш учун янада қулай шароитлар яратилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги ЎРҚ-1047-сонли Қонуни қабул қилинди ва 2025 йил 12 март кунидан қонуний кучга кирди.

Ушбу Қонун билан Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик процессуал кодексига, Иқтисодий процессуал кодексига ва Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодексига аҳолининг суд муҳокамаларида масофадан туриб иштирок этишининг ҳуқуқий асосларини яратишни назарда тутувчи ўзгартириш ва қўшимчалар киритилди.

Хусусан, қонун билан киритилган ўзгартириш ва қўшимчаларга кўра, ишда иштирок этувчи шахсларнинг видеоконференцалоқа режимидаги суд мажлисида иштирокини таъминлаш учун кўрсатилган шахсларнинг яшаш жойи, жойлашган ери ёки турган жойи бўйича тегишли судларнинг видеоконференцалоқа тизимларидан ёки ишни кўраётган суднинг мобил видеоконференцалоқа тизимидан фойдаланиши, видеоконференцалоқа режимидаги суд мажлисида иштирокини таъминлаётган суд ишда иштирок этувчи шахсларнинг келган-келмаганлигини текшириши ва келган шахсларнинг шахсини аниқлаши, видеоконференцалоқа режимидаги суд мажлисида мобил видеоконференцалоқа тизимидан фойдаланган ҳолда иштирок этаётган шахсларнинг шахси ишни кўраётган суд томонидан ахборот технологияларидан фойдаланган ҳолда аниқланиши, видеоконференцалоқа режимидаги суд мажлисида видеоконференцалоқа тизимидан фойдаланган ҳолда иштирок этаётган гувоҳларга, экспертларга, мутахассисларга, таржимонларга ўз ҳуқуқлари, мажбуриятлари ва жавобгарлиги тушунтирилиши, шунингдек гувоҳнинг қасамёди аудио ва видеоёзув орқали ёзиб олиниши ҳамда бу ҳақида суд мажлисининг баённомасида кўрсатилиши назарда тутилмоқда.

Ушбу ўзгартириш ва қўшимчалар фуқароларнинг, тадбиркорлик субъектларининг одил судловга эришиш даражасини янада оширишга, фуқароларнинг, тадбиркорлик субъектларининг бузилган ҳуқуқ ва эркинликлари, шунингдек, қонуний манфаатлари ишончли ҳимоя қилинишини таъминлашга хизмат қилади.

Спартак НИЯЗОВ,

Нукус туманлараро иқтисодий суди раиси

КОРРУПЦИЯГА – ИСЛОҲОТЛАР ЙЎЛИДАГИ ЭНГ КАТТА ТЎСИҚ ВА ҒОВ

Коррупция – жамият ривожига тўсқинлик қилувчи, давлат институтларига бўлган ишончни пасайтирувчи салбий ҳодиса ҳисобланади. Айниқса, маиший коррупция кундалик ҳаётда фуқаролар ва давлат хизматчилари ўртасидаги муносабатларда намоён бўлиб, аҳолининг давлат тизимига бўлган ишончига салбий таъсир кўрсатади.

2025 йил 5 март куни Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев Коррупцияга қарши курашиш бўйича миллий кенгаш йиғилишида иштирок этди. Йиғилишда мамлакатимизда коррупциядан холи муҳит яратиш бўйича амалга оширилган ишлар таҳлил қилиниб, келгусидаги вазифалар белгиланди.

Давлатимиз раҳбари ўз нутқида коррупциянинг ислоҳотлар йўлидаги энг катта тўсиқ эканини таъкидлаб, сўнгги йилларда бу иллатга қарши курашиш бўйича қабул қилинган қонунлар ва яратилган янги тизимлар ҳақида маълумот берди.

Президент Шавкат Мирзиёев коррупцияга қарши курашни умуммиллий вазифа деб атаб, ҳар бир ватанпарвар юртдошимизнинг бу жараёнда фаол иштирок этиши зарурлигини таъкидлади. Кенг жамоатчиликни жалб қилиш, нодавлат ташкилотлар фаоллигини ошириш ва коррупцияга нисбатан муросасиз муносабатни шакллантириш муҳимлиги қайд этилди.

Давлат раҳбари сўнгги йилларда судлар мустақиллигини таъминлаш бўйича катта ислоҳотлар амалга оширилди. Лекин судьяларни мажлисга чақириш, уларга ваколатига кирмайдиган вазифаларни юклаш ҳолатлари ҳам учраб тургани қайд этиб лекин, айрим идоралар томонидан судга таъсир ўтказишга уринишлар ҳали-ҳануз давом этаётгани кўрсатиб ўтилди.

“Барча раҳбарларни қатъий огоҳлантираман. Судлар фаолиятига ҳар қандай аралашиш одил судловга соя солиш, деб баҳоланади. Бу бўйича сўров ҳам, жавобгарлик ҳам қаттиқ бўлади”,  – деди Президент.

Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг раҳбарлигида сўнгги йилларда давлатимизда коррупцияга қарши курашишда тизимли ва комплекс чора-тадбирлар амалга оширилиб, бу борада муҳим натижаларга эришилмоқда.

Ўзбекистонда коррупцияга қарши курашишнинг ҳуқуқий асослари мустаҳкамланиб, халқаро стандартларга мос равишда такомиллаштирилмоқда.

2017 йилда қабул қилинган «Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида»ги Қонун ушбу соҳадаги асосий ҳуқуқий ҳужжатлардан бири бўлиб, давлат органлари ва фуқаролик жамияти институтларининг коррупцияга қарши курашишдаги ваколатлари ва мажбуриятларини белгилаб берди.

Шунингдек, 2020-йил 29-июнда Президентимизнинг ПФ-6013-сонли Фармони билан Коррупцияга қарши курашиш агентлиги ташкил этилди. Ушбу агентлик коррупциянинг олдини олиш, уни аниқлаш ва бартараф этиш бўйича давлат сиёсатини амалга ошириш, шунингдек, коррупцияга оид ҳуқуқбузарликларнинг тизимли сабаб ва шарт-шароитларини бартараф этиш билан шуғулланади.

Коррупцияга қарши курашиш бўйича давлат дастурлари ишлаб чиқилиб, амалиётга татбиқ этилмоқда. 2019-йил 27-майда Ўзбекистон Республикаси  Президентининг ПФ-5729-сонли фармони билан коррупцияга қарши курашиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари белгиланди. Ушбу фармон коррупциянинг сабаб ва шарт-шароитларини аниқлаш ҳамда уларни бартараф этишнинг таъсирчан тизимини яратишга қаратилган.

Бундан ташқари, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2021 йил 6 июлдаги ПФ-6257-сонли Фармони билан давлат ва жамият бошқарувида коррупциявий омилларни кескин камайтириш ва жамоатчилик иштирокини кенгайтириш чора-тадбирлари белгиланди. Ушбу фармон коррупцияга қарши муросасиз муносабатда бўлиш муҳитини яратишга хизмат қилади.

Юқоридаги қонунчилик ҳужжатлари ҳамда суд олдинга қўйилган вазифалардан келиб чиққан ҳолда Ўзбекистон Республикаси Олий суди тизимида ҳам коррупциянинг олдини олиш, коррупцияга қарши курашиш юзасидан ишлар тизимли равишда йўлга қўйилган.

Масалан, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Раёсатининг 2017 йил
30 августдаги РС-30-17-сонли қарори билан «Ўзбекистон Республикаси судлари судьяларининг одил судловни амалга оширишдаги ва суд ходимларининг хизмат вазифаларини бажаришдаги фаолияти давомида муайян ҳаракатларни бажариш ёки бажармаслик учун ҳақ (пора) таклиф қилинганлиги тўғрисида хабар бериш ва уни кўриб чиқиш Тартиби» тасдиқланган бўлиб, Тартибнинг мақсади Ўзбекистон Республикаси Олий суди, қуйи судларнинг судьялари ва суд ходимларини, Олий суд ҳузуридаги Судлар фаолиятини таъминлаш департаменти ва унинг худудий бўлимларининг ходимларини ўз хизмат бурчига садоқатлилик руҳида тарбиялаш, суднинг ва ўз ҳамкасбларининг обрўсига путур етказадиган ҳар қандай хатти-ҳаракатлардан ўзини тийишга чорлаш, пора таклиф қилишга имкон берувчи шароитларни яратишга йўл қўймаслик ҳамда жамиятда порахўрлик иллатини йўқотишга кўмаклашишдан иборатдир.

Шунингдек, 2024 йил 27 декабрда Ўзбекистон Республикаси Олий суди Раисининг “Судларда коррупцияга қарши курашиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги 283-сонли буйруғи қабул қилинди.

Мазкур буйруқ билан қуйидагилар яъни,

-“ Ўзбекистон Республикаси Олий судининг коррупцияга қарши курашиш сиёсати”;

-“Суд органларида манфаатлар тўқнашувини бошқариш тўғрисидаги Низом”;

-“Суд органларида коррупцияга қарши тартиб-таомилларнинг самарадорлигини мониторинг ва назорат қилиш услубиёти”;

– “Ўзбекистон Республикаси Олий суди ҳамда Олий суд ҳузуридаги Судлар фаолиятини таъминлаш департаменти ва унинг ҳудудий бўлимларида давлат харидлари жараёнини ташкил этиш бўйича Низом”;

-“ Суд органларида коррупциявий хавф-хатарларни аниқлаш ва баҳолаш услубиёти”;

– “Ўзбекистон Республикаси Олий судининг алоқа каналлари орқали суд ходимларига оид коррупциявий хатти-ҳаракатлар тўғрисида келиб тушган хабарларни қабул қилиш ва кўриб чиқиш регламенти”;

– “Суд органларида коррупцияга қарши кўраш тизимининг ҳолати тўғрисидаги ҳисоботни шакллантириш ва тақдим этиш регламент”лари тасдиқланди.

Ўзбекистон Республикасида коррупцияга қарши курашиш бўйича амалга оширилаётган ислоҳотлар, бу соҳада қабул қилинаётган қонунлар ва Президент фармонлари давлат ва жамият ҳаётининг барча соҳаларида коррупциявий омилларни камайтиришга қаратилган.

Ушбу чора-тадбирлар натижасида фуқароларнинг давлат институтларига шу қатори судга бўлган ишончи мустаҳкамланади деб ишонамиз.

Хулоса ўрнида барча ҳамкасбларимизни ва фуқароларимизни коррупцияга қарши кураш жараёндан четда турмасликка чақириб қоламиз.

Еркин УТЕНИЯЗОВ,

Қорақалпоғистон Республикаси судлари судьялари малака ҳайъати раиси 

ИҚТИСОДИЙ СУДЛАРДА ЯНГИ ҚОНУННИНГ АҲАМИЯТИ

2025 йил 20 февралда қабул қилинган ЎРҚ-1032-сонли қонун давлат божи масалаларига янги тартиблар киритди. Бу ўзгаришлар, айниқса, иқтисодий судлар фаолияти учун катта аҳамият касб этади.

Энг аввало, электр ва иссиқлик энергияси етказиб берувчи ташкилотлар истеъмолчилар қарздорлиги бўйича судга мурожаат қилганда давлат божини тўлашдан озод этилди. Бу орқали улар учун молиявий енгиллик яратилди ва қарздорликни ундириш жараёни анча осонлашди. Натижада иқтисодий судларга мурожаат қилиш тезлашиб, уларда ишларни кўриб чиқиш самараси ошиши кутилмоқда.

Шу билан бирга, агар суд даъвони рад этса, давлат божини хизмат кўрсатувчи ташкилотнинг ўзи тўлайди. Бу тартиб иқтисодий судларда адолатни таъминлайди, суиистеъмол ҳолатларини олдини олади.

Қонунга киритилган ўзгаришлар хорижий компаниялар учун ҳам аҳамиятлидир. Улар ваколатхоналарини аккредитация қилишда давлат божини қайси муддат учун тўлашини аниқ билиб, ўз фаолиятини режалаштиришда қийинчиликка дуч келмайди. Бу эса инвестиция муҳитини яхшилашга хизмат қилади.

Якуний натижада, янги қонун иқтисодий судлар учун:

• мурожаатлар тартибини енгиллаштиради;

• қарздорликни ундириш жараёнини тезлаштиради;

• адолат ва шаффофликни кучайтиради;

• тадбиркорлик субъектлари учун ҳуқуқий ишончни мустаҳкамлайди.

Демак, ЎРҚ-1032-сонли қонун иқтисодий судларнинг самарали ишлаши ва иқтисодий муносабатларда барқарорликни таъминлашга хизмат қилади.

Алишер АЯПОВ,

Қорақалпоғистон Республикаси суди судьяси

“ДАВЛАТ БОЖИ ТЎҒРИСИДАГИ ҚОНУНГА ЎЗГАРИШЛАР: АҲОЛИ ВА БИЗНЕС УЧУН ЯНГИ ИМКОНИЯТЛАР

2025 йил 20 февралда Ўзбекистон Республикасининг ЎРҚ-1032-сонли “Давлат божи тўғрисида”ги қонунига қўшимча ва ўзгартишлар киритиш тўғрисида”ги Қонуни қабул қилинди. Ушбу ҳуқуқий ҳужжат мамлакатда давлат божи билан боғлиқ муносабатларни замон талабларига мос равишда ислоҳ қилиш, адолат ва самарадорликни таъминлаш мақсадини кўзлайди. Қонуннинг моҳияти ва аҳамиятини таҳлил қиладиган бўлсак, бир нечта муҳим йўналишларни кўрсатиш мумкин.

Аввало, электр ва иссиқлик энергияси етказиб берувчи ташкилотлар энди истеъмолчилар қарздорлиги учун судга мурожаат қилганда давлат божини тўламайди. Бу муҳим ўзгариш ҳисобланади, чунки коммунал хизмат кўрсатувчи корхоналар кўпинча қарздорликни ундириш жараёнида давлат божи учун катта маблағ сарфлашига тўғри келарди. Энди эса уларнинг молиявий юки енгиллашади, хизмат кўрсатиш сифатини сақлаб қолиш ва техник таъмирлаш ишларига маблағ йўналтириш имконияти ошади. Шу билан бирга, агар суд даъвони рад этса, давлат божи хизмат кўрсатувчи ташкилотнинг ўзи томонидан тўланиши белгиланган. Бу ҳолат қонун нормасининг адолатли тарзда ишлашига хизмат қилади.

Иккинчидан, қонун хорижий тижорат ташкилотлари ваколатхоналарини аккредитация қилиш жараёнига ойдинлик киритди. Энди давлат божи қайси муддат учун тўланиши аниқ белгиланган. Бу ўзгариш хорижий бизнес учун ҳуқуқий тартибларнинг шаффофлиги ва барқарорлигини таъминлайди. Ўзбекистонда фаолият юритишни режалаштираётган хорижий компаниялар учун ишончли муҳит яратилиши мамлакат инвестициявий жозибадорлигини янада ошириши шубҳасиз.

Учинчидан, қонун аҳоли манфаатларига ҳам тўғридан-тўғри таъсир қилади. Суд орқали қарздорлик ундириш жараёни енгиллашиши фуқароларни ўз вақтида тўловларни амалга оширишга ундайди. Бу тўлов интизомини кучайтиради, ўз вақтида хизмат ҳақини тўлайдиган фуқароларнинг манфаатлари ҳимоя қилинади. Энг муҳими, хизмат кўрсатувчи ташкилотлар барқарор маблағга эга бўлиб, электр ва иссиқлик таъминотида узилишларнинг олдини олиши мумкин.

Шу билан бирга, қонун ижросида эътибор қаратилиши зарур бўлган жиҳатлар ҳам бор. Хусусан, аҳолида тўлов интизомининг пастлиги кўпинча ижтимоий ёки иқтисодий сабабларга бориб тақалади. Шунинг учун масалани фақат жазо чоралари билан эмас, балки қулай тўлов тизимларини жорий қилиш, аҳолига имтиёз ва қулайликлар яратиш орқали ҳал этиш мақсадга мувофиқ. Бундан ташқари, суд орқали мурожаат қилиш жараёнлари барча учун оддий ва арзон бўлиши, аккредитация жараёни эса тўлиқ шаффоф ташкил этилиши лозим.

Хулоса қилиб айтганда, ЎРҚ-1032-сонли қонун давлат божи тизимини такомиллаштириш орқали хизмат кўрсатувчилар, аҳоли ва хорижий бизнес учун янги имкониятлар очади. У коммунал хизматлар барқарорлигини таъминлаш, инвестиция муҳитини яхшилаш ва ҳуқуқий муносабатларда аниқликни оширишга хизмат қилади. Шунингдек, у аҳоли турмуш сифатини яхшилашга қаратилган қадам сифатида жамият ҳаётида муҳим аҳамият касб этади.

Низаматдин АБДАКИМОВ,

Қорақалпоғистон Республикаси судининг судьяси

ФУҚАРО  К. САБУРОВНИНГ YOUTUBE ВИДЕОХОСТИНГИДА ЭЪЛОН ҚИЛИНГАН ВИДЕОМУРОЖААТИ ЮЗАСИДАН

Аниқланишича, даъвогар К. Сабуров жавобгар Г. Рахимовага нисбатан турар жойлардан мерос улушини олиш ҳақидаги даъво ариза билан судга мурожаат қилган.

Фуқаролик ишлари бўйича Беруний туманлараро судининг 2022 йил     22 декабрь кунги ҳал қилув қарори билан даъвогар К. Сабуровнинг даъво аризаси қисман қаноатлантирилган.

Қорақалпоғистон Республикаси суди апелляция инстанциясининг    2023 йил 14 февралдаги ажрими билан биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори ўзгаришсиз қолдирилган.

Қорақалпоғистон Республикаси суди фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати тафтиш инстанциясининг 2024 йил 14 февралдаги ажрими билан суд қарорлари ўзгаришсиз қолдирилган.

Иш Ўзбекистон Республикаси Олий судида тафтиш тартибида кўрилмаган.

Чунки жавобгар Г.Рахимова 1985 йилдан бошлаб мерос очилгунга қадар мерос қолдирувчи Э.Сабуров билан биргаликда яшаганлиги ва мерос қолдирувчи билан мол-мулкка нисбатан умумий мулк ҳуқуқига эга бўлганлиги сабабли мерос тақсимланишида мерос мулкини асл ҳолида олишда имтиёзли ҳуқуққа эга ҳисобланган.

Аризачи мажбурий ижро бўлими Тўрткўл тумани бўлими ҳал қилув қарори бўйича ундирувни низоли мулкка қаратиш ва ва кадастр паспортини шакллантирилиб, кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқларни рўйхатдан ўтказиш мажбуриятини юклаш ҳақидаги аризаси билан судга мурожаат қилган.

Фуқаролик ишлари бўйича Беруний туманлараро судининг 2024 йил     17 майдаги ажрими билан аризачи мажбурий ижро бўлими Тўрткўл тумани бўлимининг аризаси қаноатлантирилмасдан қолдирилган.

Қорақалпоғистон Республикаси суди апелляция инстанциясининг 2024 йил 23 июль кунги ажрими билан биринчи инстанция судининг ажрими ўзгаришсиз қолдирилган.

Қорақалпоғистон Республикаси суди фуқаролик ишлари бўйича тафтиш инстанциясининг 2024 йил 9 октябрдаги ажрими билан суд қарорлари ўзгаришсиз қолдирилган.

Иш Ўзбекистон Республикаси Олий судида тафтиш тартибида кўрилмаган.

Қорақалпоғистон Республикаси судининг ахборот хизмати

“ДАВЛАТ БОЖИ ТЎҒРИСИДА”ГИ ҚОНУНГА МУҲИМ ҚЎШИМЧА ВА ЎЗГАРИШЛАР КИРИТИЛДИ

2025 йил 20 февралда қабул қилинган ЎРҚ-1032-сонли қонун билан  “Давлат божи тўғрисида”ги қонунга муҳим қўшимча ва ўзгаришлар киритди. Янги тартибга кўра, электр ва иссиқлик энергияси етказиб берувчи ташкилотлар истеъмолчилардан қарздорликни суд орқали ундириш учун мурожаат қилганда давлат божини тўламайди. Бу уларга ўз маблағларини тежаш ва қарздорликни тезроқ ундириш имкониятини беради. Шунингдек, чет эл тижорат ташкилотлари ваколатхоналарини аккредитация қилишда давлат божини тўлаш муддати аниқ белгилаб қўйилди, бу эса хорижий бизнес учун ҳуқуқий тартибларнинг янада равшанлашишига хизмат қилади.

Қонуннинг аҳоли учун аҳамияти, энг аввало, хизматлар сифатини ошириш ва узлуксизлигини таъминлашда намоён бўлади. Хизмат кўрсатувчилар ўз маблағларини давлат божига сарфламай, уларни таъмирлаш ва хизматларни яхшилашга йўналтира олади. Суд орқали қарзларни ундириш имконияти енгиллашгани учун истеъмолчилар ҳам ўз вақтида тўлов қилишга интилади, натижада тўлов интизоми кучаяди. Бу ўз вақтида тўлов қиладиган фуқаролар манфаатларини ҳимоя қилади, адолатлиликни таъминлайди.

Чет эл компаниялари учун аккредитация тартибининг аниқлаштирилиши эса мамлакатимизга янги хизматлар ва технологияларни олиб киришга шароит яратади. Бу орқали иш ўринлари яратилиши, инвестиция муҳити яхшиланиши ва аҳоли учун қўшимча имкониятлар пайдо бўлиши мумкин.

Қонуннинг аҳамияти шундаки, у бир томондан аҳоли ва хизмат кўрсатувчилар ўртасидаги муносабатларни адолатли йўлга қўяди, иккинчи томондан хизматларнинг барқарор ва сифатли бўлишини таъминлайди. Натижада аҳоли электр ва иссиқлик каби кундалик ҳаёт учун зарур хизматларни узлуксиз олиш имкониятига эга бўлади, жамиятда эса тартиб ва масъулият кучаяди.

Гулистан ЕШНАЗАРОВА,

Қорақалпоғистон Республикаси судининг судьяси

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ИҚТИСОДИЙ ПРОЦЕССУАЛ КОДЕКСИНИНГ КЕЛИШУВ БИТИМИ ВА МЕДИАТИВ КЕЛИШУВНИНГ ФАРҚЛИ ЖИҲАТЛАРИ

Келишув битими – ўзаро келишишга асосланган ва ва низони ҳал қилиш юзасидан тарафларнинг ёзма келишуви тушунилади.

Медиация – келиб чиққан низони тарафлар ўзаро мақбул қарорга эришиши учун уларнинг ихтиёрий розилиги асосида медиатор кўмагида ҳал қилиш усулидир.

Медиатив келишув – медиацияни қўллаш натижасида медиация тарафлари томонидан эришилган келишув ҳисобланади.

Жисмоний ва юридик шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш йўлида, низоларни ўзаро тинч (дипломатик) йўл билан ҳал қилиш орқали судларда иш ҳажмини мақбуллаштиришда келишув битими ва медиатив келишув институтлари муҳим аҳамият касб этади.

Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг 2009 йил 18 декабрдаги “Иқтисодий судлар томонидан келишув битимини тасдиқлашда процессуал қонун нормаларининг қўлланилишига оид айрим масалалар тўғрисида”ги 204-сон қарори 2-бандида берилган тушунтиришга кўра, келишув битими деганда, ўзаро келишишга асосланган, даъво талаби (талаблари)га нисбатан аниқликка эришишга қаратилган, низони ҳал қилиш тўғрисидаги тарафларнинг ёзма келишуви тушунилади.

“Медиация тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикасининг Қонуни 4-моддасига кўра, медиация — келиб чиққан низони тарафлар ўзаро мақбул қарорга эришиши учун уларнинг ихтиёрий розилиги асосида медиатор кўмагида ҳал қилиш усулидир. Медиатив келишув эса — медиацияни қўллаш натижасида медиация тарафлари томонидан эришилган келишув ҳисобланади.

Уларнинг умумий жиҳати шундаки, иккиси ҳам низоларни тинчлик ва муроса (дипломатик) йўл билан ҳал қилишга қаратилган низоларни муқобил ҳал қилиш усулидир.

Ўзбекистон Республикасининг Иқтисодий процессуал кодекси 131-моддаси иккинчи қисмига мувофиқ, келишув битими ёки медиатив келишув даъво тартибидаги ҳар қандай иш бўйича тузилиши мумкин.

Фарқли жиҳатлари шундаки, келишув битими иқтисодий суд ишларини юритишнинг ҳар қандай босқичида (ҳаттоки, ишларни апелляция ва кассация инстанциясида кўриш босқичларида ҳам) ва суд ҳужжатини ижро этиш жараёнида, медиатив келишув эса биринчи инстанция судида суд алоҳида хонага (маслаҳатхонага) суд ҳужжатини қабул қилиш учун чиққунига қадар тарафлар томонидан тузилиши мумкин;

иккинчидан, келишув битими у суд томонидан тасдиқланганидан кейин тузилган ҳисобланади, медиатив келишувни эса тасдиқлаш талаб этилмайди;

учинчидан, суд томонидан келишув битимининг тасдиқланиши иш юритишни тугатишга асос бўлади, шу сабабли айни бир шахслар ўртасидаги, айни бир предмет тўғрисидаги ва айни бир асослар бўйича низо юзасидан судга такроран мурожаат қилишга йўл қўйилмайди.

Тарафлар ўртасида медиатив келишув тузилган бўлса, даъво аризаси кўрмасдан қолдирилади, бундай ҳолатда даъвогар судга даъво аризаси билан умумий тартибда янгидан мурожаат қилишга ҳақли;

тўртинчидан, тарафлар ўртасида келишув битими бўйича шартлашилган мажбуриятларни бажармаслик ҳуқуқий оқибатларни келтириб чиқаради. Шу сабабли, келишув битимида мажбуриятларни бажариш шартлари ва муддатлари кўрсатилиши керак, шунингдек келишув битимида жавобгар томонидан мажбуриятларни кечиктириб ёки бўлиб-бўлиб ижро этиш тўғрисидаги, талаб қилиш ҳуқуқидан бошқа шахс фойдасига воз кечиш ҳақидаги, қарздан (неустойка)дан тўлиқ ёки қисман воз кечиш ёхуд қарзни тан олиш тўғрисидаги, суд харажатларини тақсимлаш ҳақидаги шартлар ва қонунга зид бўлмаган бошқа шартлар кўрсатилиши мумкин. Келишув битимининг унда белгиланган тартиб ва муддатларда ижро этилмаслиги суд томонидан манфаатдор тарафнинг аризаси бўйича ижро варақаси бериш учун асос бўлади. Медиатив келишувда эса, гарчи тарафлар маълум мажбуриятларни бажариш ҳақида келишган бўлсалар-да, ҳеч қандай ҳуқуқий оқибат келтириб чиқармайди. Шунга кўра, медиатив келишув шартлари бажарилмаган тақдирда, тарафлар такроран судга мурожаат этишга ҳақли;

бешинчидан, агар келишув битимида суд харажатларини тақсимлаш ҳақидаги шарт мавжуд бўлмаса, суд бу масалани келишув битимини тасдиқлаш чоғида, умумий тартибда ҳал этади. Тарафлар ўртасида медиатив келишув тузилиб, даъво аризаси кўрмасдан қолдирилган тақдирда эса, даъво аризаси тақдим этишда олдиндан тўланган давлат божи даъвогарга қайтарилади (“Давлат божи тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикасининг Қонуни, 18-модда).

Тарафлар иқтисодий суд ишларини юритишнинг барча босқичларида ва суд ҳужжатини ижро этиш жараёнида низони келишув битимини тузган ҳолда тўлиқ ҳажмда ёки қисман ҳал этиши мумкин.

Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг 2009 йил 18 декабрдаги “Иқтисодий судлар томонидан келишув битимини тасдиқлашда процессуал қонун нормаларининг қўлланилишига оид айрим масалалар тўғрисида”ги 204-сон қарори 17,18 ва 19-бандларида келишув битимини тасдиқлаш тўғрисидаги суд ажримининг хулоса қисмида унинг барча шартлари баён этилиши лозим. Бунда тарафларнинг суд харажатларини тақсимлаш бўйича келишувнинг мавжуд эмаслиги келишув битимини тасдиқлашни рад этишга асос бўлмаслигини инобатга олиши керак. Бундай ҳолда, суд харажатларини тақсимлаш масаласини суд Иқтисодий процессуал кодекси 118-моддасининг қоидалари асосида ҳал қилади.

Келишув битимини тасдиқлаш ва иш юритишни тугатиш тўғрисидаги суд ҳужжати устидан Иқтисодий процессуал кодексида белгиланган умумий тартибда шикоят берилиши (протест келтирилиши) мумкин.

Агар келишув битимининг тарафи, келишув битими суд томонидан тасдиқлангандан сўнг келишув битими шартларини қайта кўриб чиқишга ва (ёки) келишув битимини ижро этишдан бош тортишга қаратилган даъво билан мурожаат қилса, суд Иқтисодий процессуал кодекси 173-моддасининг иккинчи қисмини қўллаб, бундай талабларни қаноатлантиришни рад этиши лозим.

Агар суд томонидан тасдиқланган келишув битимини тарафлар ўзаро бекор қилиб ёки уни шартларини ўзгартириб, судга янги таҳрирдаги келишув битимини тасдиқлаш учун тақдим этса, суд бундай аризани қаноатлантиришни рад этиш ҳақида ажрим чиқаради ва бундай ажрим устидан шикоят қилинмайди (протест келтирилмайди).

Мухтасар қилиб айтганда, келишув битими ва медиатив келишув институтлари тарафларга ўрталарида юзага келган низоли масалаларни ўзаро келишув, дипломатик йўл билан ҳал қилиш усуллари бўлиб, алал оқибат низоли вазиятнинг муросаи-мадора йўли билан барҳам топилишига хизмат қилади.

Байрамбек БЕКМУРАТОВ,

Чимбой туманлараро иқтисодий судининг раиси