KORRUPCIYAǴA QARSÍ GÚRES: HUQÍQÍY MÁMLEKETTIŃ BEKKEM TIYKARÍ
Korrupciya huqıqıy mámleket hám puqaralıq jámiyetin qurıw jolındaǵı eń úlken qáwiplerden biri bolıp esaplanadı. Ol mámleketlik hákimiyat uyımları jumısınıń nátiyjeliligine zıyan jetkeredi, nızam ústinligi principin ázziletedi hám puqaralardıń huqıqları menen erkinliklerin ámelge asırıwǵa unamsız tásir kórsetedi. Sonlıqtan korrupciyanıń huqıqıy tábiyatın tereń úyreniw, onıń kelip shıǵıw faktorların tallaw hám oǵan qarsı gúresiwdiń nátiyjeli nızamlı mexanizmlerin jetilistiriw búgingi kúnniń áhmiyetli wazıypalarınan biri.
Ózbekstan Respublikasınıń «Korrupciyaǵa qarsı gúresiw haqqında»ǵı Nızamına muwapıq, korrupciya – shaxstıń óz xızmet lawazımınan jeke yamasa basqa shaxslar mápi jolında nızamǵa qayshı túrde paydalanıwı, sonday-aq, bunday paydalanıw ushın nızamsız payda alıwı yamasa usınıwı bolıp tabıladı. Ol para alıw hám beriw, xızmet wákilliginen paydalanıw, lawazım qálbekiligi, mápler soqlıǵısıwı sıyaqlı túrli kórinislerde kórinedi. Korrupciyalıq huqıqbuzarlıqlardıń huqıqıy sıpatlaması Jınayat kodeksi, Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodeks hám basqa tarawlıq nızam hújjetlerinde bekkemlengen.
Jınayat-huqıqıy sharalar korrupciyaǵa qarsı gúresiwdiń tiykarǵı mexanizmlerinen biri bolıp esaplanadı. Jınayat kodeksinde para alıw, para beriw, dáldalshılıq etiw, lawazım wákilliginen paydalanıw sıyaqlı qılmıslar ushın qatań juwapkershilik belgilengen. Jazanıń sózsizligi principi korrupciyalıq jınayatlardıń aldın alıwda úlken áhmiyetke iye. Biraq tek ǵana jaza sharaları menen sheklenip qalıw jeterli emes. Hákimshilik hám intizamıy juwapkershilik, mápler soqlıǵısıwın saplastırıw, deklaraciya sistemasın engiziw sıyaqlı profilaktikalıq mexanizmler de korrupciya qáwpin azaytıwǵa xızmet etedi.
Korrupciyaǵa qarsı gúresiwde nızam ústinligi principi sheshiwshi orın iyeleydi. Konstituciyada barlıq puqaralar nızam aldında teń ekenligi belgilep qoyılgan. Eger huqıqtı qollanıw ámeliyatında teńlik támiyinlenbese, korrupciya sistemalı xarakterge iye boladı. Usı kózqarastan, sud hákimiyatınıń erkinligi, sudyalardıń qol qatılmaslıǵı hám qalıslıǵı ádil sudlawdı támiyinlewdiń tiykarǵı kepillikleri bolıp esaplanadı. Sudlar tárepinen korrupciyaǵa baylanıslı islerdiń nızamlı, tiykarlı hám qalıs kórip shıǵılıwı jámiyette huqıqıy isenimdi bekkemleydi.
Korrupciyaǵa qarsı gúresiwdiń institucionallıq tiykarları da bekkemlenbekte. Korrupciyaǵa qarsı gúresiw agentligi mámleketlik siyasattaǵı muwapıqlastırıwshı uyım sıpatında profilaktika, tallaw hám monitoring wazıypaların ámelge asıradı. Normativlik-huqıqıy hújjetlerdi korrupciyaǵa qarsı ekspertizadan ótkeriw ámeliyatı bolsa nızam dóretiwshiligi procesinde-aq korrupciyalıq faktorlardı anıqlaw imkaniyatın bermekte. Bul qatnas reaktiv emes, al preventiv mexanizm sıpatında áhmiyetli.
Zamanagóy sharayatta mámleketlik xızmetlerdi sanlastırıw korrupciyaǵa qarsı gúresiwdiń nátiyjeli qurallarınan birine aylanbaqta. Elektron húkimet sisteması, onlayn mámleketlik xızmetler, avtomatlastırılǵan málimleme platformaları insan faktorın qısqartıp, qarar qabıl etiw processleriniń ashıq-aydınlıǵın arttıradı. Sanlı qadaǵalaw mexanizmleri qarjılardıń háreketin baqlaw hám mámleketlik satıp alıwlarda ashıq-aydınlıqtı támiyinlew imkaniyatın beredi. Bul bolsa korrupciya qáwpin sezilerli dárejede azaytadı.
Juwmaqlap aytqanda, korrupciyaǵa qarsı gúresiw tek ǵana jınayıy jaza qollanıw menen sheklenbeydi. Ol huqıqıy, institucionallıq hám shólkemlestiriwshilik ilajlardıń óz-ara úylesimli sistemasın talap etedi. Nızam ústinligi, sud erkinligi, ashıq-aydın basqarıw hám sanlı transformaciya sıyaqlı faktorlar korrupciyaǵa qarsı gúresiwdiń bekkem huqıqıy tiykarın jaratadı. Ádil hám ashıq-aydın jámiyet qurıw jolında hár bir mámleketlik uyım hám lawazımlı shaxs óz juwapkershiligin tereń ańlawı zárúr.
Jasurbek BALTABAEV,
Jınayat isleri boyınsha Ámiwdárya rayonı sudınıń baslıǵı