SHAXSTÍ ÍQTÍYARSÍZ TÁRTIPTE PSIXIATRIYA STANCIARÍNA JATQARÍWDÍŃ HUQÍQÍY TIYKARLARÍ
Shaxstı ıqtıyarsız tártipte psixiatriya stacionarına jatqarıw menen baylanıslı huqıqıy qatnasıqlar medicinalıq járdem kórsetiwdiń ayrıqsha túri bolıp esaplanadı. Bul qatnasıqlar ıqtıyarlı hám májbúriy emleniw processlerinde júzege kelip, insan salamatlıǵın qorǵaw hám tiklewge qaratılǵan boladı. Onda kórsetiletuǵın medicinalıq xızmet birden-bir medicinalıq standartlar hám usıllar tiykarında ámelge asırıladı.
Ózbekstan Respublikasınıń Puqaralıq processual kodeksine «Shaxstı ıqtıyarsız tártipte psixiatriya stacionarına jatqarıw yamasa onıń usı mákemede bolıw múddetin sozıw» haqqındaǵı 32-baptıń kirgiziliwi puqaralardıń sud arqalı qorǵalıwın jáne de bekkemledi. Sebebi ayırım jaǵdaylarda shaxstıń ruwxıy jaǵdayı átiraptaǵılar ushın qáwip tuwdırıwı múmkin bolıp, bul bolsa unamsız aqıbetlerdiń aldın alıw maqsetinde onı májbúriy tártipte emlew zárúrligin keltirip shıǵaradı.
Bul kategoriyadaǵı islerdiń sud tártibinde kórip shıǵılıwı huqıqbuzarlıqlardıń aldın alıwda hám puqaralardıń nızamlı máplerin qorǵawda úlken áhmiyetke iye.
Ózbekstan Respublikasınıń «Psixiatriya járdemi haqqında»ǵı Nızamınıń 30 hám 31-statyalarına muwapıq, shaxstı ıqtıyarsız tártipte psixiatriya stacionarǵa jatqarıw tek tómendegi jaǵdaylarda ámelge asırıladı:
shaxstı tek stacionar sharayatında tekseriw yamasa emlew múmkin bolǵanda;
onıń ruwxıy jaǵdayı awır bolıp, ózine yamasa átiraptaǵılarǵa tikkeley qáwip tuwdırǵanda;
shaxs óziniń tiykarǵı turmıslıq mútájliklerin óz betinshe qanaatlandırıwǵa uqıpsız bolǵanda;
psixiatriya járdemi kórsetilmese, onıń densawlıǵına awır zıyan jetkeriw itimalı bar bolǵanda.
Bul jaǵdaylarda shaxstı stacionarǵa jaylastırıw máselesi sud tárepinen sheshiledi.
Shaxstı ıqtıyarsız tártipte psixiatriya stacionarına jatqarıw yamasa onıń stacionarda bolıw múddetin sozıw haqqındaǵı isler sud tárepinen óz aldına is júrgiziw tártibinde kórip shıǵıladı. Bul isler psixiatriya mákemesi jaylasqan aymaqtaǵı sudqa tiyisli.
Arzada nızamshılıqta názerde tutılǵan tiykarlar anıq kórsetiliwi kerek. Sonday-aq, oǵan shıpaker-psixiatrlar komissiyasınıń shaxstı stacionarǵa jatqarıw yamasa onıń emleniw múddetin sozıw zárúrligi haqqındaǵı tiykarlanǵan juwmaǵı qosımsha etiliwi shárt.
Sud arzanı qabıl etip, isti kórip shıǵıw dáwirinde shaxstıń stacionarda bolıwı máselesin de sheshedi.
Bul isler, ádette, on kúnlik múddette kórip shıǵıladı. Sud májilisinde shaxstıń nızamlı wákili, shıpaker-psixiatrlar komissiyasınıń wákili, prokuror hám de psixiatriya mákemesiniń wákili qatnasadı.
«Psixiatriya járdemi haqqında»ǵı Nızamnıń 10-statyasına muwapıq, shaxs psixiatriya járdemi kórsetilip atırǵanda óz huqıqları hám nızamlı máplerin qorǵaw ushın wákil usınıs etiw huqıqına iye. Wákillik nızamshılıqta belgilengen tártipte rásmiylestiriledi.
Sud tárepinen qarım-qatnasqa uqıpsız dep tabılǵan shaxslardıń huqıqları menen máplerin olardıń qáwenderleri, jas óspirimlerdiń huqıqların bolsa ata-anası yamasa basqa nızamlı wákilleri qorǵaydı.
Is sudta kórip shıǵılǵannan soń sheshim qabıl etiledi. Sudtıń arzanı qanaatlandırıw haqqındaǵı qararı shaxstı ıqtiyarsız tártipte psixiatriya stacionarına jatqarıw yamasa onıń ol jerde bolıw múddetin sozıw ushın huqıqıy tiykar bolıp esaplanadı.
Íqtıyarsız túrde stacionarǵa jatqarılǵan shaxslar nızam hújjetlerinde belgilengen barlıq huqıqlardan paydalanadı. Sonıń ishinde, olardıń huqıqları medicina tarawındaǵı basqa da normativlik-huqıqıy hújjetler menen qorǵaladı.
Sonday-aq, «Psixiatriya járdemi haqqında»ǵı Nızamnıń 39-statyasına muwapıq, shaxs psixiatriya stacionarınan onıń sawalǵanı yamasa ruwxıy jaǵdayı jaqsılanıp, stacionar sharayatında emleniw zárúrligi qalmaǵan jaǵdayda, sonday-aq, tekseriw yamasa ekspertiza juwmaqlanǵan jaǵdaylarda shıǵarıladı.
Ulıwmalastırıp aytqanda, shaxstı ıqtiyarsız tártipte psixiatriya stacionarına jatqarıw tártibi insan huqıqları hám jámiyet qáwipsizligi arasındaǵı teń salmaqlılıqtı támiyinlewge qaratılǵan áhmiyetli huqıqıy mexanizm bolıp esaplanadı.
Saodat KAIPNAZAROVA,
Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń sudyası