SHAŃARAQ TÍNÍSHLÍǴÍ – JÁMIYET TURAQLÍLÍǴÍ
Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń 76-statyasında shańaraq jámiyettiń tiykarǵı buwını ekeni hám mámleket qorǵawında bolıwı belgilengen. Bul norma shańaraqta tınıshlıq, óz-ara húrmet hám tatıwlıqtı támiyinlew tek ǵana jeke emes, al jámiyet ushın da úlken áhmiyetke iye ekenin kórsetedi. Sonday-aq, Konstituciyada er adam hám hayaldıń nekede teń huqıqlı ekeni belgilep qoyılǵan. Demek, shańaraqlıq kelispewshiliklerdi sheshiwde hár eki táreptiń huqıqları menen máplerin húrmet etiw áhmiyetli.
Shańaraq insan ómirindegi eń áhmiyetli sociallıq ortalıqlardan biri. Onda insan mehir, húrmet, isenim hám óz-ara qollap-quwatlawdı sezedi. Biraq, túrli minez, dúnyaqaras, zárúrlik hám turmıslıq kózqaraslardıń soqlıǵısıwı nátiyjesinde shańaraqta tartıslı jaǵdaylar da júzege keliwi múmkin. Bunday kelispewshilikler óz waqtında durıs sheshilmese, shańaraq aǵzaları arasındaǵı qatnasıqlarǵa unamsız tásir kórsetiwi múmkin.
Shańaraqlıq kelispewshiliklerdiń kelip shıǵıwına túrli faktorlar sebep boladı. Sonıń ishinde, erli-zayıplılar arasındaǵı óz-ara túsinbewshilik, finanslıq qıyınshılıqlar, jumıssızlıq, turmıslıq mashqalalar, perzent tárbiyasına hár qıylı qatnas, tuwısqanlardıń shańaraqlıq turmısqa artıqsha aralasıwı, isenimsizlik hám sóylesiwdiń jetispewshiligi usılardıń qatarına kiredi. Ayırım jaǵdaylarda bolsa kishi kelispewshilikler jıynalıp barıp, úlken kelispewshilikke aylanıwı múmkin.
Tartıstıń ózi hár dayım shańaraqtıń buzılıwına alıp keletuǵın unamsız jaǵday emes. Mashqalanı tınısh jol menen dodalaw hám bir-birin tıńlaw arqalı kelispewshilikti saplastırıw múmkin. Tiykarǵı mashqala kelispewshilik waqtında aqıretlew, qorqıtıw, zorlıq yamasa bir-birin kemsitiw sıyaqlı usıllardıń qollanılıwında bolıp esaplanadı. Bunday qatnasıqlar shańaraqtaǵı isenim hám húrmetti tómenletedi.
Shańaraqlıq kelispewshiliklerdiń eń úlken tásirlerinen biri perzentler psixologiyasında kórinedi. Turaqlı jánjel ortalıǵında ósken balada qorqıw, qáweterleniw, ózine isenimsizlik hám oqıwǵa qızıǵıwshılıqtıń tómenlewi sıyaqlı jaǵdaylar baqlanıwı múmkin. Sonıń ushın ata-ana tek ǵana óz qatnasıqları haqqında emes, al perzentleriniń ruwxıy qáterjamlıǵı haqqında da oylawı kerek.
Shańaraqta salamat ortalıqtı saqlaw ushın, bárinen burın, nátiyjeli qarım-qatnastı jolǵa qoyıw zárúr. Hár bir shańaraq aǵzası óz pikirin sabırlılıq penen bayan etiwi, basqalardıń pikirin bolsa húrmet penen tıńlawı kerek. Mashqalanı sheshiwde «kim ayıplı?» degen sorawdan góre, «máseleni qalay sheshemiz?» degen kózqaras kóbirek nátiyje beredi.
Sonday-aq, shańaraq aǵzaları arasında isenim hám juwapkershilikti bekkemlew áhmietli. Erli-zayıplılar bir-biriniń miynetin hám úlesin qádirlewi, áhmietli qararlardı ilajı bolǵanınsha birgelikte qabıl etiwi kerek. Finanslıq máseleler, perzent tárbiyası hám turmıslıq wazıypalar boyınsha aldınnan kelisip alıw kóplegen túsinbewshiliklerdiń aldın alıwı múmkin.
Eger kelispewshilik óz betinshe sheshilmese, shańaraqlıq psixolog, mediator yamasa basqa tiyisli qánigege múrájat etiw de paydalı. Qánige jaǵdayǵa qalıs baha berip, táreplerge mashqalanı tınısh hám konstruktivlik tárizde sheshiwge járdem beriwi múmkin.
Kelispewshilik – bul shańaraqtıń tamamlanıwı emes, al jańa basqıshqa ótiw ushın signal dep túsiniw kerek. Salamat shańaraq ulıwma urıspaytuǵın emes, al kelispewshiliklerden durıs juwmaq shıǵaratuǵın shańaraq.
Sud ámeliyatı sonı kórsetedi, shańaraqlıq kelispewshilikler tek erli-zayıplılar arasındaǵı kelispewshilik penen sheklenip qalmaydı. Bunday kelispewshilikler nekeden ajıratıw, aliment óndiriw, atalıqtı belgilew, perzenttiń kim menen jasawın belgilew, bala menen kóriw tártibin belgilew, ulıwma múlkti bóliw hám basqa da huqıqıy máselelerge alıp keliwi múmkin. Sonıń ushın hár qanday shańaraqlıq kelispewshilikti sheshiwde, bárinen burın, shańaraq aǵzalarınıń huqıqları menen nızamlı máplerin, ásirese, erjetpegen perzentlerdiń mápin qorǵaw úlken áhmiyetke iye.
Juwmaqlap aytqanda, shańaraqlıq qatnasıqlardı bekkemlew hár bir shańaraq aǵzasınıń juwapkershiligi bolıp esaplanadı. Óz ara húrmet, sabır-taqat, ashıq sóylesiw hám keshire biliw shańaraqtaǵı kóplegen kelispewshiliklerdiń aldın alıwǵa xızmet etedi. Eń áhmiyetlisi, hár qanday kelispewshilikte insan qádiri, shańaraq tınıshlıǵı hám perzentler mápi ústin bolıwı kerek.
Azamat ABDIRASULIEV,
Puqaralıq isleri boyınsha Qońırat rayonlararalıq sudı baslıǵı