SUDQA ISENIM QAY JERDEN BASLANADÍ? «ÁDILLIK QORǴANÍ»NAN
«Ádil sudlaw – 2030» strategiyasında belgilengen áhmiyetli tiykarǵı baǵdarlardan biri – bul «Ádillik qorǵanı.»
Bul túsiniktiń ózinde úlken máni bar. Sebebi sud, eń aldı menen, insan huqıqları menen nızamlı máplerin isenimli qorǵaytuǵın, hár qanday tásir hám aralasıwdan jıraq bolǵan bekkem súyenish bolıwı kerek.
Búgingi sud-huqıq reformalarınıń tiykarǵı maqseti de – insandı sudqa emes, sudtı insanǵa jáne de jaqınlastırıw bolıp tabıladı.
Puqara óz huqıqları menen máplerin qorǵaw ushın sudqa múrájat etiwde artıqsha áweregershilik, byurokratiyalıq tosqınlıqlarǵa ushıramawı kerek. Usı maqsette sudlarǵa múrájat etiw tártibin ápiwayılastırıw, «bir ayna» principin keńeytiw, sudlardı xalıqqa jaqınlastırıw hám alıs aymaqlarda jasap atırǵan puqaralar ushın da ádil sudlawdan paydalanıw imkaniyatın keńeytiwge ayrıqsha itibar qaratılmaqta.
Bul jerde jáne bir áhmiyetli másele bar. Sudqa múrájat etken insan, bárinen burın, onıń sózi tıńlanıwın, isine qalıs hám ádil baha beriliwin kútedi. Sonıń ushın sud procesinde táreplerdiń teńligi, hár bir dálil hám sebepke qalıs baha beriw, islerdi aqılǵa uǵras múddetlerde kórip shıǵıw úlken áhmiyetke iye.
Sud qararları da puqara ushın túsinikli bolıwı kerek. Qarar qanshelli quramalı huqıqıy hújjet bolmasın, onıń mazmunı anıq, logikalıq hám ayqın bayan etilse, insan óz huqıq hám minnetlemelerin jaqsıraq ańlaydı.
Álbette, «Ádillik qorǵanı»nıń eń áhmiyetli baǵanalarınan biri – sudyanıń ǵárezsizligi bolıp esaplanadı. Sudya qarar qabıl etiwde tek ǵana nızamǵa, is boyınsha toplanǵan dálillerge hám óziniń huqıqıy isenimine súyenedi. Onıń isine hár qanday sırtqı tásir yamasa aralasıwǵa jol qoyılmawı – ádil sudlawdıń eń áhmiyetli kepili bolıp esaplanadı.
Sonıń menen birge, sudyalardı sudlawǵa tikkeley baylanıslı bolmaǵan wazıypalardan azat etiw, sudlardıń shólkemlestiriwshilik hám hákimshilik jumısın nátiyjeli shólkemlestiriw de sud erkinligin bunnan bılay da bekkemlewge xızmet etedi.
Sud tek ǵana tartıstı sheshetuǵın mákeme emes. Sud – insannıń huqıqı, qádir-qımbatı hám nızamlı máplerin qorǵaytuǵın áhmiyetli mámleketlik institut.
Usı mániste, «Ádillik qorǵanı» – tek ǵana atama emes. Onıń tiykarında anıq maqset jámlengen: insan huqıqlarınıń ústinligin támiyinlew, nızam ústinligin bekkemlew hám erkin sudlawdı kepillew.
Ádilliktiń haqıyqıy ólshemi bolsa – hár bir insannıń huqıqı nızam aldında birdey qorǵalǵanında kórinedi. Sudqa isenim bekkem bolsa, jámiette nızamǵa isenim de bekkem boladı.
Jetkinshek QDÍRNIYAZOV,
jınayat isleri boyınsha Shomanay rayonı sudınıń tergew sudyası