KORRUPCIYAǴA QARSÍ GÚRES: JAZA EMES, ÁDILLIK ÚSTINLIGI
Korrupciya – jámiyettiń rawajlanıwına tosqınlıq etetuǵın, mámleketlik basqarıwdıń nátiyjeliligine hám puqaralardıń nızamǵa bolǵan isenimine keri tásir kórsetetuǵın qáwipli illet.
Sonıń ushın korrupciyaǵa qarsı gúresiw búgin tek ǵana huqıq qorǵaw uyımlarınıń wazıypası emes. Bul – mámleketlik uyımlar, puqaralıq jámiyeti hám hár bir puqaranıń ulıwma juwapkershiligi bolıp esaplanadı.
Sudya sıpatında iskerligim dawamında usı haqıyqatqa isendim, korrupciyaǵa qarsı gúresiwde tek ǵana jazanı kúsheytiwdiń ózi jeterli emes. Eń áhmiyetlisi – nızam buzılıwına alıp keletuǵın sharayatlardı erte anıqlaw, olardı saplastırıw hám jámiyette korrupciyaǵa mawasasız múnásibetti qáliplestiriw bolıp esaplanadı.
Korrupciyaǵa qarsı gúresiw nátiyjeliligin arttırıw, korrupciyaǵa baylanıslı jınayatlar ushın juwapkershiliktiń sózsiz ekenligin támiyinlew hám profilaktikalıq mexanizmlerdi kúsheytiw maqsetinde 2026-jıl 22-iyunda Ózbekstan Respublikasınıń «Ózbekstan Respublikasınıń ayırım nızam hújjetlerine korrupciyaǵa qarsı gúresiw nátiyjeliligin arttırıwǵa, korrupciyaǵa baylanıslı jınayatlar ushın juwapkershiliktiń sózsiz ekenligin támiyinlewge qaratılǵan qosımshalar hám ózgerisler kirgiziw haqqında»ǵı Nızamı qabıl etildi.
Bul nızam korrupciyaǵa qarsı gúresiwdiń huqıqıy mexanizmlerin bunnan bılay da jetilistiriwge qaratılǵanı menen áhmiyetli.
Atap aytqanda, korrupciyaǵa baylanıslı jınayatlardıń huqıqıy sheńberi jáne de anıqlastırılıp, ayırım korrupciyalıq qılmıslar ushın juwapkershilik ilajları kúsheytilmekte.
Onda tiykarǵı maqset tek ǵana jazalaw emes, al korrupciyaǵa qarsı huqıqıy immunitetti kúsheytiw, lawazımlı shaxslardıń nızamǵa boysınıwı hám juwapkershiligin arttırıwdan ibarat.
Sud hákimiyatınıń tiykarǵı wazıypası – nızam ústinligi hám ádil sudlawdı támiyinlew.
Korrupciyaǵa baylanıslı jınayatlar boyınsha islerdi kórip shıǵıwda bul talap jáne de ayrıqsha áhmiyetke iye. Sebebi bunday isler kóbinese lawazım, xızmet wákilligi hám jeke mápler menen baylanıslı boladı.
Biraq shaxstıń lawazımı, abıroyı yamasa jámiyettegi ornı sud ushın tiykarǵı norma bola almaydı.
Hár bir iste jınayat quramı, shaxstıń ayıbı, qılmıstıń aqıbetleri hám basqa da barlıq jaǵdaylar nızam talapları tiykarında puqta tekseriliwi kerek.
Juwapkershiliktiń sózsizligi – hár qanday jaǵdayda jaza tayınlawdı ańlatpaydı. Bul, bárinen burın, jınayat islegen hám ayıbı nızamlı tártipte dálillengen shaxstıń juwapkershilikten shette qalmawın támiyinlew bolıp esaplanadı.
Sonıń menen birge, ayıpsız shaxstıń tiykarsız juwapkershilikke tartılıwına jol qoymaw da ádil sudlawdıń ajıralmas talabı bolıp esaplanadı.
Jańa nızamnıń áhmiyetli táreplerinen biri korrupciyaǵa baylanıslı jınayatlardıń huqıqıy sheńberin anıqlastırıw menen baylanıslı.
Bul, óz gezeginde, huqıqtı qollaw ámeliyatında birden-bir qatnastı qáliplestiriw, korrupciyalıq xarakterge iye qılmıslardı anıq ajıratıw hám olarǵa nızamlı huqıqıy baha beriw imkaniyatın keńeytedi.
Korrupciyadan alınǵan nızamsız dáramatlardı jasırıw yamasa olardı legallastırıwǵa qaratılǵan háreketlerdi de korrupciyaǵa qarsı gúresiw sistemasınan shette qaldırmaw áhmiyetli.
Sebebi korrupciyaǵa qarsı gúresiw tek ǵana para beriw yamasa alıw jaǵdayın anıqlaw menen sheklenip qalmawı kerek. Ol korrupciya arqalı arttırılǵan payda hám qarjılardıń keyingi háreketine de tiyisli bolıwı kerek.
Korrupciyaǵa qarsı gúresiwde juwapkershiliktiń sózsizligi principi ayrıqsha orın iyeleydi.
Jańa nızamshılıqta ayırım korrupciyalıq ózgeshelikke iye qılmıslar ushın juwapkershiliktiń kúsheytiliwi de áyne usı maqsetke xızmet etedi.
Ásirese, lawazımlı shaxslardıń xızmet wákilliklerinen paydalanıwı menen baylanıslı qılmıslarǵa huqıqıy baha beriwde anıq normalardıń belgileniwi áhmiyetli.
Lawazımlı shaxsqa berilgen wákillik – jeke jeńillik emes, al jámiyet aldındaǵı juwapkershilik.
Sonıń ushın xızmet wákilliginen nızamǵa qayshı túrde paydalanıw tek ǵana belgili bir shaxsqa emes, al mámleketlik uyımǵa bolǵan isenimge de zıyan jetkeredi.
Zamanagóy qatnas korrupciya júz bergennen keyin oǵan qarsı shara kóriw menen sheklenip qalmawı kerek.
Korrupciyalıq qáwip-qáterlerdi aldınnan anıqlaw, mápler soqlıǵısıwınıń aldın alıw, mámleketlik uyımlar hám shólkemlerde ishki qadaǵalawdı kúsheytiw – profilaktikanıń áhmiyetli quralları bolıp esaplanadı.
Mine usı tiykarda jańa nızam menen korrupciyaǵa qarsı ishki qadaǵalaw hám komplaens mexanizmlerin kúsheytiwge qaratılǵan kózqaraslar ayrıqsha áhmiyetke iye.
Korrupciyalıq qáwip-qáterlerdi anıqlaw hám bahalaw, olardı minimallastırıw ilajların islep shıǵıw, shólkemlerde korrupciyaǵa qarsı ishki qadaǵalawdı jetilistiriw – huqıqbuzarlıq júz bergennen keyin onı saplastırıwǵa qaraǵanda nátiyjelirek profilaktikalıq qatnas bolıp esaplanadı.
Sebebi korrupciyaǵa qarsı gúresiwdiń eń jaqsı nátiyjesi kórilgen jınayat isleriniń kópliginde emes, al jınayat islewge imkaniyat beretuǵın sharayatlardıń azayıwında kórinedi.
Korrupciyaǵa qarsı gúresiwde jáne bir áhmiyetli qatnas – korrupciyalıq qáwip-qáterlerdi aymaqlar hám tarawlar kesiminde anıqlaw bolıp esaplanadı.
Bunday qatnas korrupciyaǵa qarsı ilajlardı ulıwma túrde emes, al anıq qáwip bar bolǵan tarawlar hám processlerge baǵdarlaw imkaniyatın beredi.
Mámleketlik satıp alıwlar, ruqsat beriw, licenziyalaw, jer qatnasıqları, byudjet qarjılarınan paydalanıw, kadrlar menen baylanıslı qararlar sıyaqlı tarawlardaǵı korrupciyalıq qáwiplerdi sistemalı tallaw olardıń aldın alıwda úlken áhmiyetke iye.
Usı tiykarda korrupciyaǵa qarsı gúresiwde statistika tek ǵana júz bergen jınayatlardı esaplaw quralı emes, al keleshektegi profilaktikalıq ilajlardı belgilew ushın áhmiyetli dárek bolıwı kerek.
Korrupciyaǵa qarsı nátiyjeli gúresiwde puqaralıq jámiyetiniń qatnasıwı da áhmiyetli.
Korrupciya jaǵdayı haqqında xabar bergen shaxstıń huqıqları qorǵalmasa, bunday jaǵdaylar haqqında xabar beriwge isenimsizlik payda bolıwı múmkin.
Sol sebepli korrupciya haqqında xabar bergen shaxslardı huqıqıy qorǵaw, olardı quwdalawdan saqlaw hám nızamshılıqta belgilengen tártipte xoshametlew mexanizmlerin kúsheytiw áhmiyetli qádem bolıp esaplanadı.
Biraq bul jerde de tiykarǵı huqıqıy norma – qalıslıq. Korrupciya haqqındaǵı hár qanday xabar wákillikli uyımlar tárepinen nızam sheńberinde tekseriliwi kerek. Xabar beriwdiń ózi shaxstıń ayıplılıǵın ańlatpaydı.
Ayıplılıq tek nızamda belgilengen tártipte dálillengende ǵana huqıqıy aqıbet keltirip shıǵaradı.
Korrupciyaǵa qarsı gúresiwde nızamshılıq ilajları menen bir qatarda insan faktorı da sheshiwshi áhmiyetke iye.
Hadallıq, hújdanı menen miynet etiw, xızmet wákilliginen jeke máp jolında paydalanbaw sıyaqlı qádiriyatlar jámiyette qanshelli bekkem bolsa, korrupciya ushın sonsha az imkaniyat qaladı.
Ásirese, jas áwladta korrupciyaǵa mawasasız múnásibetti qáliplestiriw áhmiyetli.
Jaslarǵa korrupciyanıń huqıqıy aqıbetlerin túsindiriw menen birge, olarǵa hadallıqtıń qádirin túsindiriwimiz kerek. Sebebi, korrupciyaǵa qarsı immunitet jaza qorqınıshınan emes, nızamǵa húrmet hám hadallıq iseniminen qáliplesedi.
Sudya ushın korrupciyaǵa qarsı gúresiw – tek ǵana jınayatqa jaza tayınlaw emes.
Bul – hár bir iste nızam ústinligin támiyinlew, shaxstıń huqıqları menen erkinliklerin qorǵaw, dálillerge qalıs baha beriw hám ádil qarar qabıl etiw degeni.
Sudtıń hár bir nızamlı hám tiykarlı qararı jámiyette nızamǵa bolǵan isenimdi bekkemleydi.
Sonıń ushın sudyanıń juwapkershiligi tek ǵana qarar qabıl etiw menen sheklenbeydi. Onıń hár bir qararı artında insan táǵdiri, jámiyettiń ádillikke bolǵan isenimi hám nızam ústinligi turadı.
Korrupciyaǵa baylanıslı jınayat islerinde sudtıń qalıslıǵı hám ǵárezsizligi ayrıqsha áhmiyetli. Sud jámiyetshiliktegi talaptı emes, nızamdı ólshem etiwi kerek.
Sebebi, qatańlıq – nızamlılıqtan, ádillik bolsa qalıslıqtan baslanadı.
2026-jıl 22-iyunde qabıl etilgen bul nızam korrupciyaǵa qarsı gúresiwdiń huqıqıy tiykarların bunnan bılay da bekkemlew, korrupciyaǵa baylanıslı jınayatlar ushın juwapkershiliktiń sózsiz ekenligin támiyinlew, profilaktika mexanizmlerin kúsheytiw hám jámiyette korrupciyaǵa mawasasız qatnastı qáliplestiriwge xızmet etedi.
Biraq nızam qanshelli jetik bolmasın, onıń nátiyjesi ámeliyatta qalay qollanılıwına baylanıslı.
Korrupciyaǵa qarsı gúresiwde mámleketlik uyımlar, sudlar, huqıq qorǵaw uyımları, puqaralıq jámiyeti institutları hám hár bir puqaranıń ornı bar.
Meniń sudya sıpatındaǵı bekkem isenimim sonnan ibarat: nızam hámme ushın birdey islegen jerde ádillik ornaydı; ádillik ornaǵan jámiyette bolsa korrupciyaǵa orın qalmaydı.
Sonıń ushın korrupciyaǵa qarsı gúresiwdiń eń kúshli quralı – tek ǵana jaza emes, al nızam ústinligi, ashıq-aydınlıq, hadallıq hám ádil sudlawǵa bolǵan isenim bolıp esaplanadı.
Erpolat BERDIEV,
Jınayat isleri boyınsha Qońırat rayonı sudınıń baslıǵı