HÁKIMSHILIK SUD ISLERIN JÚRITIW HAQQÍNDAǴÍ NÍZAMSHÍLÍQ JETILISTIRILMEKTE
Búgingi kúnde dúnyada globallasıw processleriniń kúsheyiwi hár bir mámleket aldına, birinshi gezekte, puqaralardıń konstituciyalıq huqıqları menen erkinliklerin sud arqalı isenimli qorǵaw, olardıń nızamlı máplerin támiyinlew jáne abadan turmıs keshiriwi ushın zárúr sharayatlardı jaratıw wazıypasın áhmiyetli etip qoymaqta. Bul bolsa, óz gezeginde, jámiyette puqaralardıń erteńgi kúnge bolǵan isenimin bekkemlewdi talap etedi.
Bul processte hákimshilik sudlardıń ornı ayrıqsha áhmiyetke iye. Hákimshilik sudlardıń tiykarǵı wazıypası puqaralar hám isbilermenlik subyektleriniń mámleketlik uyımlar menen qatnasıqlarında nızam ústinligin támiyinlew, olardıń huqıqları menen nızamlı máplerin nátiyjeli qorǵawdan ibarat.
Usı wazıypalardıń tolıq ámelge asırılıwı kópshilik jaǵdayda hákimshilik sud islerin júritiwde qollanılatuǵın processual májbúrlew sharaları sheńberi menen tikkeley baylanıslı. Usı mániste, hákimshilik sudlardıń huqıqıy tásir sharaların jáne de keńeytiw arqalı mámleketlik uyımlar menen qatnasıqlarda puqaralar hám isbilermenlik subyektleriniń huqıqları menen nızamlı mápleriniń nátiyjeli hám isenimli qorǵalıwın támiyinlew imkaniyatları jáne de artadı.
Ámeldegi nızamshılıqqa bola, atap aytqanda, Ózbekstan Respublikasınıń Hákimshilik sud islerin júritiw haqqındaǵı kodeksi tiykarında hákimshilik sudlar tárepinen sud járiymaları, sonday-aq, ayrıqsha uyǵarıw hám xabarnama túrinde processual tásir sharaları qollanılıp kelinbekte. Sonıń menen birge, Ózbekstan Respublikasınıń Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodeksinde de sud iskerligin támiyinlewge qaratılǵan bir qatar áhmiyetli normalar belgilengen.
Sonıń ishinde, usı Kodekstiń 180-statyasında sudqa húrmetsizlik etkeni, 181-statyasında bolsa sudtıń ayrıqsha uyǵarıwı (qararı) menen sharalar kórmegeni ushın hákimshilik juwapkershilik ilajları názerde tutılǵan. Tartıslardı sheshiw procesinde bul kategoriyadaǵı huqıqbuzarlıqlar anıqlanǵan jaǵdayda bunday isler Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodekstiń 245-statyasına muwapıq jınayat isleri boyınsha sudları, 245¹-statyasına muwapıq ekonomikalıq sudları hám 245⁴–statyasına muwapıq puqaralıq isleri boyınsha sudları tárepinen kórip shıǵılıwı belgilengen.
Endi bul tarawda jańa basqısh baslanbaqta. Anıǵıraq aytqanda, Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2025-jıl 30-yanvardaǵı PP-33-sanlı qararı menen tastıyıqlanǵan Ózbekstan Respublikası hákimshilik sud islerin júritiw haqqındaǵı nızamshılıqtı jetilistiriw Koncepciyasında tartıslardı sheshiw procesinde anıqlanǵan huqıqbuzarlıqlar boyınsha hákimshilik huqıqbuzarlıqlar haqqındaǵı islerdi kóriw wákilligin hákimshilik sudlarǵa da beriw názerde tutılǵan.
Sonıń menen birge, Qararda hákimshilik sud islerin júritiwde qollanılatuǵın processuallıq májbúrlew sharalarınıń sheńberin anıq belgilew hám olardı sistemalı túrde jetilistiriw máseleleri de názerde tutılǵan. Bul bolsa hákimshilik sudlardıń huqıqıy tásir imkaniyatların jáne de keńeytiwge xızmet etedi.
Juwmaqlap aytqanda, Mámleketimiz basshısınıń joqarıda atap ótilgen Qararı tarawda izbe-iz ámelge asırılıp atırǵan keń kólemli reformalardıń logikalıq dawamı sıpatında elimizde hákimshilik sud islerin júritiw haqqındaǵı nızamshılıqtı jetilistiriwdiń jańa basqıshın baslap berdi. Aldınǵı sırt el tájiriybesine muwapıq hákimshilik sudlardıń iskerligine jańa institut hám mexanizmlerdiń engiziliwi mámleketlik uyımlar menen qatnasıqlarda puqaralar hám isbilermenlik subyektleriniń huqıqları menen nızamlı mápleriniń nátiyjeli hám isenimli qorǵalıwın támiyinlewge, sonday-aq Ózbekstannıń investiciyalıq tartımlılıǵı hám xalıqaralıq maydandaǵı imidjiniń jáne de joqarılawına xızmet etedi.
Azat IMATOV,
Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń sudyası