KORRUPCIYA NÁTIYJESINDE JETKERILGEN ZÍYANDÍ ÓNDIRIW: SUD ÁMELIYATÍN TALQÍLAW
Korrupciya búgingi kúnde jámiyettiń rawajlanıwı, mámleketlik basqarıwdıń nátiyjeliligi hám nızam ústinligine úlken qáwip tuwdırıp atırǵan eń áhmiyetli mashqalalardan biri bolıp esaplanadı. Ol mámleketlik hám jámiyetlik turmıstıń túrli tarawlarına unamsız tásir kórsetip, demokratiyalıq qádiriyatlar, ádillik principleri hám puqaralardıń huqıqları menen erkinliklerine zıyan jetkeredi. Sonday-aq, korrupciya ekonomikalıq rawajlanıwǵa tosqınlıq etedi, investiciyalıq ortalıqtıń tartımlılıǵın tómenletedi, mámleketlik basqarıw sistemasına bolǵan isenimdi tómenletedi.
Korrupciya dúnyanıń derlik barlıq mámleketlerinde ushırasatuǵın global mashqala bolıp esaplanatuǵının atap ótiw kerek. Onıń kólemi hám formaları hár qıylı bolıwı múmkin, biraq aqıbetleri bárqulla jámiyet máplerine qayshı keledi. Xalıqaralıq shólkemler hám mámleketler tárepinen bul illetke qarsı gúresiw boyınsha keń kólemli ilajlar ámelge asırılıp atırǵan bolsa da, korrupciya elege shekem úlken qáwip sıpatında saqlanıp qalmaqta.
«Korrupciya» ataması latinsha «corruptio» – «buzıw,» «izden shigarıw» mánilerin anlatadi. Ol ádette lawazımlı shaxstıń óziniń xızmet wákillikleri hám lawazımınan jeke máplerin gózlep, nızamshılıq hám ádep-ikramlılıq qaǵıydalarına qayshı túrde paydalanıwın bildiredi. Korrupciyalıq háreketler nátiyjesinde mámleket, jámiyet, yuridikalıq hám fizikalıq táreplerge úlken muǵdarda materiallıq hám ruwxıy zıyan jetkeriledi.
Korrupciyaǵa qarsı gúresiw tek ǵana ayıpker shaxslardı jınayıy juwapkershilikke tartıw menen sheklenbeydi. Bul processtiń áhmiyetli strukturalıq bólegi sıpatında korrupciya aqıbetinde jetkerilgen zıyandı qaplaw, nızamsız arttırılǵan dáramatlardı qaytarıw hám mámleket jáne jámiyet máplerin tiklew máseleleri de ayrıqsha áhmiyetke iye. Bul wazıypalardı ámelge asırıwda sudlar sheshiwshi orın iyeleydi.
Sud ámeliyatı analizi sonı kórsetedi, korrupciyalıq jınayatlar boyınsha kóriletuǵın islerde jetkerilgen zıyandı óndiriw máselesi tiykarǵı wazıypalardan biri sıpatında bahalanadı. Para alıw, para beriw, lawazım wákilliginen paydalanıw, ózlestiriw hám rastrata sıyaqlı jınayatlar nátiyjesinde mámleketke yamasa basqa shaxslarǵa jetkerilgen zıyan jınayat isi sheńberinde yamasa ayrıqsha puqaralıq dawa tártibinde óndiriledi. Bunda zıyan muǵdarı, ádette, finanslıq auditler, buxgalteriyalıq hújjetler, ekspertiza juwmaqları hám basqa da dáliller tiykarında anıqlanadı.
Sud ámeliyatında qáliplesken áhmiyetli baǵdarlardan jáne biri regress tártibinde zıyandı óndiriw esaplanadı. Ayırım jaǵdaylarda mámleketlik uyımlar yamasa shólkemler jábirleniwshilerge jetkerilgen zıyandı óz qarjıları esabınan qaplaydı. Keyin ala bul qarjılar ayıpker lawazımlı shaxslardan regress tártibinde óndiriledi. Bul bolsa mámleket qarjılarınıń tiykarsız jumsalıwınıń aldın alıwǵa xızmet etedi.
Korrupciyalıq jınayatlar boyınsha sudlar tárepinen nızamsız arttırılǵan dáramatlardı konfiskaciyalaw máselesine de ayrıqsha itibar qaratıladı. Onda tek ǵana tikkeley jetkerilgen zıyandı qaplaw menen sheklenbesten, korrupciya nátiyjesinde arttırılǵan múlk, pul qarjıları hám basqa da aktivlerdi mámleket paydasına ótkeriw ilajları kóriledi. Bul bolsa jınayat arqalı bayıwǵa umtılıwdıń aldın alıwda áhmiyetli huqıqıy mexanizm esaplanadı.
Korrupciya sebepli jetkerilgen zıyandı qaplawdıń huqıqıy tiykarları Ózbekstan Respublikası nızamshılıǵında bekkem belgilengen. Sonıń ishinde, Ózbekstan Respublikası Puqaralıq kodeksiniń 985-statyasına bola, shaxstıń nızamsız háreketleri yamasa háreketsizligi nátiyjesinde jetkerilgen zıyan tolıq kólemde qaplanıwı kerek. Bul qaǵıyda korrupciya aqıbetinde jetkerilgen zıyanlarǵa da tolıq qollanıladı.
Sonıń menen birge, ámeliyatta ayırım mashqalalar da ushırasıp turadı. Atap aytqanda, ayıpker shaxslar tárepinen múlklerdi basqa shaxslardıń atına rásmiylestirip qoyıw, qarjılardı jasırıw yamasa sırt elge alıp shıǵıp ketiw jaǵdayları zıyandı óndiriw procesin qıyınlastıradı. Bunday jaǵdaylarda xalıqaralıq huqıqıy birge islesiw mexanizmleri, mámleketleraralıq huqıqıy járdem haqqındaǵı shártnamalar hám aktivlerdi qaytarıwǵa qaratılǵan arnawlı tártip-qaǵıydalar úlken áhmiyetke iye.
Puqaralardıń huqıqları korrupciya nátiyjesinde tikkeley buzılǵan hám olarǵa ruwxıy zıyan jetkerilgen jaǵdaylarda sudlar tárepinen ruwxıy zıyandı óndiriw máselesi de kórip shıǵıladı. Bul insan huqıqları hám nızamlı máplerin nátiyjeli qorǵawdıń áhmiyetli qurallarınan biri bolıp esaplanadı.
Korrupciya aqıbetinde jetkerilgen zıyandı óndiriw boyınsha qabıl etilgen sud hújjetleriniń orınlanıwın támiyinlew tiykarınan Májbúriy orınlaw byurosı uyımlarına júklengen. Ámeliyat sonı kórsetedi, ayırım jaǵdaylarda zıyandı qısqa múddetlerde tolıq óndiriw imkaniyatı bolmaydı. Bunıń sebepleri sıpatında ayıpker shaxslardıń múlklerin jasırıwı, basqa shaxslar atına ótkeriwi yamasa aktivlerdi mámleket sırtına shıǵarıp jiberiwi sıyaqlı jaǵdaylardı keltiriw múmkin.
Sudlarda kórilip atırǵan jumıslardı tallaw korrupciyalıq jınayatlar tiykarınan sociallıq hám finanslıq resurslar úlken aylanısta bolatuǵın tarawlarda júz berip atırǵanın kórsetpekte. Atap aytqanda, mektepke shekemgi hám mektep bilimlendiriwi sisteması, densawlıqtı saqlaw tarawı, jergilikli mámleketlik hákimiyat uyımları, qurılıs hám turaq jay kommunallıq xojalıǵı tarmaqlarında bul túrdegi huqıqbuzarlıqlar salıstırmalı túrde kóbirek ushıraspaqta.
Juwmaqlap aytqanda, korrupciya tek ǵana mámleket hám jámiyet máplerine emes, al ekonomikalıq rawajlanıw hám xalıqtıń mámleketlik institutlarǵa bolǵan isenimine de ayrıqsha zıyan jetkeredi. Sonlıqtan korrupciyaǵa qarsı mawasasız gúresiw, onıń kelip shıǵıw sebeplerin saplastırıw, ayıpker shaxslardıń jetkergen zıyanın tolıq qaplawdı támiyinlew hám sud qararlarınıń nátiyjeli orınlanıwına erisiw huqıqıy mámleket qurıwdıń áhmiyetli shártlerinen biri bolıp esaplanadı.
Gulrano ABÍNIYAZOVA,
puqaralıq isleri boyınsha Qońırat rayonlar aralıq sudınıń sudyası