SUD TIZIMIDA JORIY ETILGAN INTERAKTIV XIZMATLARNING KORRUPTSIYA XAVFINI KAMAYTIRISHDAGI O‘RNI VA AHAMIYATI
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 21-avgustdagi “Sudlar faoliyatiga sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish orqali odil sudlovga erishish darajasini oshirish hamda sud tizimining moddiy-texnik ta’minotini yaxshilashga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g’risida”gi PF-140-sonli hamda “Odil sudlov sohasida yuqori malakali kadrlar tayyorlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g’risida”gi PF-141-sonli Farmon bilan eng avvalo sudlar faoliyatiga sun’iy intelekt texnologiyalarini joriy etish uchun texnik ta’minotni yaxshilash, raqamlashtirish ishlarini izchil davom ettirish, sudning interaktiv xizmat turlarini kengaytirish orqali korruptsiya xavfini kamaytirish, sudlarda fuqarolar va tadbirkorlik sub’ektlari uchun qulay shart-sharoit yaratishga e’tibor qaratilganligin. Mazkur farmon ijrosi bilan sud ishlarini elektron shaklda yuritish, ishlarni qog’oz shaklidan voz kechish, fuqarolar va tadbirkorlik sub’ektlariga ko‘rsatiladigan interaktiv elektron xizmatlar turlarini oshirib boriladi, sud hujjatlaridan nusxa olish, sud ishlari bilan tanishish, arizani sudga taalluqliligi va sudlovga tegishliligini aniqlash, sun’iy intelekt yordamida sud xarajatlarini hisoblash imkoniyatlari yaratiladi.
Sud tizimida axborot kommunikatsiya texnalogiyalarini keng joriy etish korruptsion omillarni bartaraf etibgina qolmay balki fuqarolarga qulaylik xamda sudga nisbattan ishonchni ortishiga sabab bo‘lmoqda.
Bugingi kunda Oliy sud tomonidan joriy etilgan interaktiv xizmatlar tom ma’noda fuqarolar va tadbirkorlik subektlari uchun asosiy foydalaniladigan instrumenga aylanib bormoqda. Buni sudlarda joriy etilgan interaktiv xizmat turlarining kengaytirilishi xamda undan foydalanuvchilarning soni kundan kunga ortib borayotganligining o‘zi misol bo‘la oladi.
Shu bilan birga interaktiv xizmatlar ommalashib borishi bilan sudlarda korruptsion xolatlarning kamayayotganligi, sud tizimida joriy etilgan axborot tizimlari ne chog’lik axamiyatliligini ko‘rsatibgina qolmay ushbu texnalogiyalarni yanada kung joriy etish kerakligini talab etmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025 yil 21 avgustdagi PF-140-son farmoniga ko‘ra respublikamizda sudlar faoliyatiga sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish hamda raqamlashtirish jarayonlarini jadallashtirish, shuningdek, sudlarda fuqarolar va tadbirkorlik sub’ektlari uchun qulay shart-sharoitlar yaratib berishning kelgusi yillardagi ustuvor maqsadlari etib quyidagilar belgilangan:
1. Sud ishlarini yuritishda qog’oz shaklidan voz kechish maqsadida “Raqamli sud” kontseptsiyasi asosida ishlarning yuritilishini bosqichma-bosqich to‘liq elektron shaklga o‘tkazish;
2. Fuqarolar va tadbirkorlik sub’ektlariga ko‘rsatiladigan interaktiv elektron xizmatlar turlarini oshirib borish, sud hujjatlaridan nusxa olish, sud ishlari bilan tanishish, arizaning sudga taalluqliligi va sudlovga tegishliligini aniqlash, sun’iy intellekt yordamida sud xarajatlarini hisoblash imkoniyatini yaratish, shuningdek, sud tomonidan taqiqlangan manba va kontentlarning elektron reestrini yuritish;
3. Sudlar faoliyatiga sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish uchun zarur texnik infratuzilma yaratish, shuningdek, ushbu yo‘nalishdagi normativ-huquqiy bazani takomillashtirish bo‘yicha choralar ko‘rish;
4. Oliy sudning axborot tizimlari negizida sud hujjatlari arxivi modulini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish;
5. Sudlar faoliyatini raqamlashtirish bo‘yicha “Kiber huquq” yo‘nalishida ilmiy tadqiqotlar o‘tkazish, shuningdek, sudyalar va sud apparati xodimlarining raqamli savodxonligi va malakasini doimiy oshirib borish;
6. Iqtisodiy sudlar tuzilmasini optimallashtirish orqali ularning faoliyati samaradorligini oshirish va yagona sud amaliyotini shakllantirish;
7. “Raqamli sudi” kontseptsiyasi asosida bosqichma-bosqich sud majlisi zallarini tashkil etish hamda aholi va sudyalar uchun qulay va zamonaviy shart-sharoitlar yaratish, shuningdek, sudyalar va sud xodimlarining ijtimoiy himoyasini kuchaytirish.
2025 yil yakuniga qadar, tajriba tariqasida Toshkent shahrida “Raqamli sudi” kontseptsiyasi asosida iqtisodiy, fuqarolik va ma’muriy nizolarni ko‘rishga mo‘ljallangan sud majlisi zallari tashkil etiladi.
Quyidagilarni nazarda tutuvchi 2025 — 2027 yillarga mo‘ljallangan sud sohasini raqamlashtirish va odil sudlov jarayonlariga zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etish uchun quyidagicha dastur tasdiqlandi:
1. 2025 yil 1 dekabrdan boshlab fuqarolar, advokatlar, yuristlar, sudyalar uchun normativ-huquqiy hujjatlarni tahlil qilish platformasini ishga tushirish;
2. 2025 yil yakuniga qadar sud hujjatlarini avtomatik tayyorlash maxsus axborot dasturini yaratish;
3. 2026 yil 1 yanvardan boshlab “my.sud.uz” interaktiv xizmatlar portalida fuqarolarga huquqiy yordam ko‘rsatish modulini joriy etish, bunda sun’iy intellekt asosida ishlaydigan virtual maslahatchini yaratish, huquqiy murojaatlarga javob berish hamda sud ma’lumotlarini avtomatik etkazish;
4. 2026 yil 1 martdan boshlab fuqarolik, ma’muriy, iqtisodiy va ma’muriy huquqbuzarlik to‘g’risidagi ishlar bo‘yicha dastlabki sud ma’lumotlarini fuqarolarga Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali olish imkoniyatini yaratish.
5. 2026 yil yakuniga qadar fuqarolarga odil sudlovga erishishda qulay imkoniyatlar yaratish maqsadida 5 ta yangi interaktiv xizmatlarni yo‘lga qo‘yish, shuningdek, sudning axborot tizimidagi “Shaxsiy kabinet” platformasining foydalanuvchilar uchun yanada qulay bo‘lgan yangi versiyasini ishlab chiqish kabi vazifalar qo‘yilgan.
Xulosa qilib aytganda, interaktiv xizmatlar sud tizimida shaffoflikni oshirib, korruptsiyaning oldini olishda muhim rol o‘ynaydi va fuqarolarning sud tizimiga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi.
Berdaq ESENBAEV,
Qoraqalpog’iston Respublikasi ma’muriy sudi AKT bo‘limi bosh konsultanti