ZORLÍQQA QARSÍ HUQÍQÍY KEPILLIKLER KÚSHEYTILDI
Shańaraq – jámiyettiń tayanıshı. Onıń bekkemligi bolsa tek ǵana ruwxıy qádiriyatlar emes, al anıq huqıqıy kepillikler menen de támiyinlenedi. Keyingi jılları elimizde shańaraq institutın bekkemlew, hayal-qızlardıń huqıqları menen máplerin isenimli qorǵawǵa qaratılǵan izbe-iz reformalar ámelge asırılmaqta.
Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń 76-statyasında shańaraq jámiyettiń tiykarǵı buwını ekeni, ol jámiyet hám mámleket qorǵawında bolıwı qatań belgilep qoyılǵan. Sonday-aq, 58-statyaǵa muwapıq, hayal-qızlar hám erkekler teń huqıqlı bolıp, mámleket olarǵa jámiyet hám mámleketlik basqarıwda jáne jámiyetlik turmıstıń barlıq tarawlarında teńdey imkaniyatlar jaratıwdı kepilleydi. Búgingi kúnde shańaraqlarda salamat ruwxıy ortalıqtı qáliplestiriw, olardıń abadanlıǵın arttırıw hám hayal-qızlardıń jámiyettegi belsendiligin kúsheytiw boyınsha bekkem huqıqıy tiykar jaratıldı. Sonıń menen birge, shańaraqlıq (turmıslıq) zorlıqtan jábirlengen shaxslardıń huqıqların jáne de nátiyjeli qorǵaw zárúrligi áhmiyetli wazıypa sıpatında kún tártibine shıqtı.
Mine, usı zárúrlikten kelip shıǵıp, 2025-jıl 9-aprelde qabıl etilgen «Shańaraq hám hayal-qızlardı qollap-quwatlaw sistemasınıń jetilistiriliwi múnásibeti menen Ózbekstan Respublikasınıń ayırım nızam hújjetlerine qosımshalar hám ózgerisler kirgiziw haqqında»ǵı Ózbekstan Respublikasınıń 1053-sanlı Nızamı menen bir qatar áhmiyetli jańalıqlar engizildi. Oǵan bola, Shańaraq kodeksiniń 40-statyası jańa qaǵıyda menen tolıqtırıldı: endi sud shańaraqlıq (turmıslıq) zorlıqtan jábirlengen shaxs talap etken jaǵdayda jarasıw ushın múddet belgilemeydi. Bul norma ámeliyatta júdá úlken áhmiyetke iye. Sebebi aldın ayırım jaǵdaylarda jarasıw múddeti tayınlanıwı jábirlengen shaxstıń qáwipsizligine unamsız tásir kórsetiwi múmkin edi. Jańa tártip bolsa birinshi gezekte insan qáwipsizligin ústin qoyadı. Nızam menen Turaq jay kodeksine de áhmiyetli qosımsha kirgizildi. Endi turaq jaydan paydalanıwǵa baylanıslı tartıslar kórilgende sud táreplerdiń kelisimine tiykarlanıp múlk iyesine májbúriy kirgizilip atırǵan shaxstı teń sharayattaǵı basqa turaq jay menen támiyinlew yamasa ijara haqısın tólew minnetlemesin júklewi múmkin. Bul norma ásirese tartıslı jaǵdaylarda sociallıq ádillikti támiyinlewge xızmet etedi.
Bul ózgerisler sud ámeliyatında birdey qollanılıwın támiyinlew maqsetinde Joqarǵı sud Plenumınıń 2025-jıl 23-iyundaǵı 15-sanlı qararı menen tiyisli qararlar da jańalandı. Atap aytqanda, nekeden ajıratıw islerin kórip shıǵıw tártibine baylanıslı qaǵıydalar qayta kórip shıǵılıp, zorlıqtan jábirlengen shaxstıń máplerin ústin qorǵaw mexanizmleri anıq belgilep berildi.
Sonıń menen birge, sudlarǵa shańaraqlıq (turmıslıq) zorlıq jaǵdayların bahalawda Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodekstiń 592-statyası hám Jınayat kodeksiniń 1261-statyası talaplarınan kelip shıǵıw zárúr ekenligi ayrıqsha kórsetip ótildi.
Ulıwma alǵanda, nızamshılıqqa kirgizilgen bul ózgerisler hám qosımshalar shańaraqlıq zorlıqtan jábirlengen shaxslardıń huqıqıy qorǵalıwın bunnan bılay da kúsheytiwge, hayal-qızlardıń jámiyettegi belsendiligin arttırıwǵa jáne shańaraq institutın bekkemlewge xızmet etedi. Bul bolsa mámleketimizde insan qádirin ulıǵlaw principi izbe-iz támiyinlenip atırǵanınıń jáne bir ámeliy kórinisi bolıp esaplanadı.
Erkin ÓTENIYAZOV,
Qaraqalpaqstan Respublikası sudı puqaralıq isleri boyınsha sudyası