ÁMENGERLIK HÁM QÁWENDERLIK BOYÍNSHA SUD ÁMELIYATÍ: HUQÍQÍY TIYKARLAR HÁM AKTUAL MÁSELELER
Insan huqıqları hám nızamlı máplerin qorǵaw hár qanday huqıqıy mámlekettiń ústin wazıypalarınan biri esaplanadı. Ásirese, jas óspirimler, háreketke uqıpsız yaki háreket uqıplılıǵı sheklengen shaxslardıń huqıqların támiynlewde ámengerlik hám qáwenderlik institutı áhmiyetli orın iyeleydi. Bul institut tek ǵana sociallıq qorǵaw quralı emes, al insan huqıqların támiyinlewdiń nátiyjeli huqıqıy mexanizmi bolıp esaplanadı.
Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń 78-statyasına muwapıq, mámleket jetim balalardı hám ata-ana qaramaǵınan ayırılǵan balalardı baǵıw, tárbiyalaw hám oqıtıwdı támiyinleydi hámde balalardıń huqıqların qorǵaydı. Bul konstituciyalıq norma ámengerlik hám qáwenderlik múnásebetlerin tártipke salıwshı bárshe huqıqıy mexanizmlerdiń tiykarın quraydı.
Ámengerlik hám qáwenderlik baylanıslı múnásebetler Ózbekstan Respublikasınıń Puqaralıq kodeksi, Shańaraq kodeksi hám Ministrler Kabinetiniń ámengerlik hám qáwenderlik tarawın tártipke salıwshı normativlik-huqıqıy hújjetleri menen tártipke salınadı.
Puqaralıq kodeksiniń tiyisli normalarına kóre, ámengerlik on tórt jasqa tolmaǵan jas óspirimlerge hám sud tárepinen háreketke uqıpsız dep tabılǵan puqaralarǵa belgilenedi. Qáwenderlik bolsa on tórt jastan on segiz jasqa shekemgi bolǵan jas óspirimlerge, sonday-aq, háreket uqıplılıǵı sheklengen dep tabılǵan shaxslarǵa belgilenedi.
Sud ámeliyatında bul kategoriyadaǵı isler tiykarınan háreketke ukıpsız dep tabıw, háreket uqıplılıǵın sheklew, ámenger yaki qáwender háreketleri ústinen shaǵımlardı kórip shıǵıw hámde ámengerlik hám qáwenderlik benen baylanıslı tartıslardı sheshiw menen baylanıslı jaǵdaylarda ushıramaqta.
Ámeliyatta sudlar tárepinen kórip shıǵılıp atırǵan islerdiń analizi sonı kórsetedi, puqaranı háreketke uqıpsız dep tabıw haqqındaǵı isler ayrıqsha itibarlılıq penen kórip shıǵılıwı kerek. Sebebi bunday qarar insannıń bir qatar puqaralıq huqıqların ǵárezsiz túrde ámelge asırıw imkaniyatına tikkeley tásir etedi. Sol sebepli sudlar bul kategoriyadaǵı isler boyınsha sud-psixiatriya ekspertizası juwmaǵı, medicina hújjetleri hám basqa da dálillerdi hár tárepleme bahalaydı.
Puqaralıq processual nızamshılıǵına muwapıq, shaxstı háreketke uqıpsız yamasa háreket uqıplılıǵı sheklengen dep tabıw menen baylanıslı isler ayrıqsha is júritiw tártibinde kóriledi. Bunda sudtıń tiykarǵı wazıypası tek ǵana huqıqıy faktti anıqlaw emes, al insan huqıqları hám nızamlı mápleriniń isenimli qorǵalıwın támiyinlewden ibarat.
Ayırım jaǵdaylarda ámenger yaki qáwender tárepinen wákilliklerinen óz mápi jolında paydalanıw jaǵdayları da ushırap turadı. Atap aytqanda, ámengerliktegi shaxstıń mal-múlkin basqarıwda nızam talaplarına ámel etpew yaki onıń máplerine qayshı háreket etiw jaǵdayları anıqlanǵanda, nızamshılıqta belgilengen tártipte tiyisli huqıqıy sharalar qollanıladı.
Keyingi jıllarda mámleketimizde insan qádirin ulıǵlaw hám xalıqtıń sociallıq qorǵawǵa mútáj qatlamların qollap-quwatlawǵa qaratılǵan reformalar nátiyjesinde ámengerlik hám qáwenderlik uyımları hámde sudlar arasındaǵı birge islesiw jáne de jetilistirildi. Bul bolsa usı kategoriyadaǵı isler boyınsha qararlardıń nızamlılıǵı hám ádilligin támiyinlewge xızmet etpekte.
Juwmaqlap aytqanda, ámengerlik hám qáwenderlik institutı insan huqıqların támiyinlewdiń áhmiyetli kepilliklerinen biri bolıp esaplanadı. Sudlar tárepinen bul kategoriyadaǵı isler Konstituciya, Puqaralıq kodeksi, Shańaraq kodeksi hám xalıq aralıq huqıqtıń ulıwma tán alınǵan principleri tiykarında kórip shıǵılıwı huqıqıy mámleket hám kúshli puqaralıq jámiyetin qurıwdıń áhmiyetli shárti bolıp esaplanadı. Bul processte hár bir sud qararınıń negizinde insan mápi, ásirese, balalar hám sociallıq qorǵawǵa mútáj shaxslardıń huqıqları turıwı lazım.
Sarbinaz OPAEVA,
Puqaralıq isleri boyınsha Shımbay rayonlar aralıq sudınıń sudyası