Алиментти шет елде болған қарыздардан өндириў мәселеси

Алиментти шет елде болған қарыздардан өндириў мәселеси

Жаслар ҳәм жас шаңарақлар-мәмлекетимиз келешегин белгилеп бериўши тийкарғы күш. Келешек ийелериниң тәлим-тәрбиясы ең дәслеп шаңарақтан басланады. Соның ушында бала тәрбиясында оның ҳәр тәреплеме камалға жетиўинде тәрбияланып атырған орталықтың орны үлкен.

Деген менен, бүгин жас шаңарақлар арасында ажырасыўлардың көбейиўи ақыбетинде балаларға руўхый ҳәм ҳәр тәреплеме материаллық зыян келип атырғаны бәршемизге белгили.

Суд органларына пуқараларымыздан келип атырған мүрәжатлерде де алимент төлемлериниң төлеў тәртиби ҳаққында ҳуқықый түсиниклерге зәрүрлик бар екенлигин көремиз.

θзбекстан Республикасы Шаңарақ кодексиниң 96 ҳәм 100-статяларында ата-ананың ер жетпеген балаларына, сондай-ақ, ер жеткен мийнетке жарамсыз, жәрдемге мүтәж балаларды тәмийинлеў шәртлиги белгиленген.
Шаңарақ кодексиниң 99-статясына муўапық, ер жетпеген балаларға өндирилетуғын алимент муғдары ата-ананың ҳәр айдағы ис ҳақы ҳәм басқа дәраматының тийисинше бир перзент ушын 1/4, еки перзент ушын 1/3 ҳәмде еки ҳәм оннан көп перзентлер ушын 1/2 бөлеги муғдарында белгиленген.

Бул арқалы мәмлекетимиз шаңарақ нызамшылығына көре ата-аналардың ер жетпеген перзентлерин материаллық тәмийинлеўге миннетли екенлигин аңлаўымызға болады. Яғный, ажырасыў ҳәттеки ата-аналық ҳуқықтан айрылыў ер жетпеген перзент ушын алимент төлеўден азат етпейди.

Бул миннетлеме егер ықтыярый орынланбаған жағдайда пуқаралар өзлери турақлы жасаў жайындағы яки жуўапкердиң жасаў жайындағы пуқаралық ислери бойынша районлараралық (район) судларына арза бериўи мүмкин.

Демек, ата-ана перзентиниң камалға жетиўинде ақылый, физикалық тәрептен раўажланыў жолындағы жуўапкершиликтен қашпаўы зәрүр. Себеби, бүгинги берилген тәрбия соның менен бирге қоллап-қуўатлаў, руўҳый ҳәм материаллық тәмийнат ўақыт өтиўи менен өз жемисин бериўи сөзсиз.

Тилекке қарсы бүгинги күнде ата яки анадан ер жетпеген перзентлери ушын суд қарары менен өндирилген алиментти өндириўде бир қанша машқалалар ушырасып келмекте.

Солардан бири бул – қарыздардың шет елге узақ мүддетке шығып кетиўи ямаса көшип кетиўи себепли алимент пулларын өндириўдеги мәселе болып табылады.

Ҳәммемизге белгили θзбекстан Республикасы дүняның бир қатар мәмлекетлери менен өз-ара ҳуқықый жәрдем ҳаққында еки тәреплеме ҳәм көп тәреплеме шәртнамалар қатнасыўшысы есапланады.
Солардан бири бул «Пуқаралық, шаңарақлық ҳәм жынайый ислер бойынша ҳуқықый жәрдем ҳәм ҳуқықый мүнәсебетлер ҳаққында»ғы Кишинйов конвенциясы болып табылады.

Кишинйов конвенциясының 56-статясына тийкар тән алыў ҳәм орынлаўға қаратыў ушын төмендеги ҳүжжетлер усынылыўы лазым:
-суд қарарын тән алыў ҳәм орынлаўға қаратыў ҳаққындағы илтимаснама;
-суд қарарының тийисли тәризде тастыйықланған нусхасы;
-суд процесси орны ҳәм күни ҳаққында екинши тәрептиң тийисли рәўиште хабардар қылынғанлығын тастыйықлаўшы ҳүжжет;
-суд қарарының нызамлы күшке киргенлиги ҳәм суд қарары бойынша орынлаў ҳәрекетлери әмелге асырылған яки асырылмағаны ҳаққындағы мағлыўматнама;

Илтимаснамаға жоқарыда атап өтилген ҳүжжетлердиң жиберилетуғын мәмлекет тилине йоки рус тилине аўдармасы қосымша етиледи.

Ҳүрметли ата-аналар, перзент алдындағы жуўапкершилигимизди ҳеш қашан умытпаўға сондай-ақ, олардың ҳуқықларының бузылыўына жол қоймаўға шақырып қаламан.

Е.Утениязов,

Қарақалпақстан Республикасы суды судьясы 

Ҳәмиледар келини ҳәм қудағайын өлтирген шахс 22 жылға қамалды

Инсан алдында не боларын билмейди. Гейде енелердиң өзбасымшалығы, өзгелердиң сөзине қулақ салып, қопал айтқанда өсекке жақынлығы ерли-зайыплы арасындағы татыўлықтың жоғалып, шаңарақлардың бузылыўына, ал айырым ўақытлары төмендегидей аўыр ҳәм аянышлы жағдай менен жуўмақланыўына алып келеди. Кеше ғана уйып отырған аўызбиршиликли шаңарақтың тынышлығы ене-келинниң жәнжели менен бузылды. Келинге түрли сөзлер менен азап берген енениң себебинен оның өмирлик жолдасы жынаятшыға айланды.

Гүзийпа (аты өзгертилген) өзи жас келин бир қызы бар, екиншисине ҳәмиледар еди. Барлық келиншеклерде болатуғын «токсикоз» усы Гүзийпада аўырлаў кешти. Ол июнь айының басында төркине барып азырақ ем алды, кейин 10-июнь күни үйине қайтып келди. Бирақ, Гүзийпаның төркинине барып емленгенин жақтырмаған қайыненеси Парша жоқ жерден жыр шығарып, Гүзийпаны күнлеп қоймады. «Таяқ еттен, сөз сүйектен өтеди» дегениндей, енесиниң гәп-сөзлерине шыдамы таўсылған Гүзийпа ашыўланып және төркинлеп кетти. Ертеси күни тал түсте анасы, және қасында еки жеңгеси менен күйеўиниң үйине келди. Парша оларды суўық күтип алды, өз-ара ортада болып өткен әңгимелерди айтып, келисимге келиў қыйынға түсти. Сол арада Гүзийпа ажырасаман, сепимди алып кетемен, қызымды да өзим менен алып кетемен деп сыртқа шыққан бойы сол…

Жеткер Паршаның күйеўи, Гүзийпаның қайын атасы. Үйде болып атырған урыс-жәнжелден оның да жақсы хабары бар еди, бирақ олда «көкирекке салып, ақлығымды мен өлгеннен кейин әкетесең» деп ишинен гижинип турды. Төрги бөлмеден өз қызын излеп шыққан Гүзийпа оның көзине «шайтан» болып көринди, сөйтти де асханада турған «газовый ключ» пенен ойда жоқта келининиң басына урып, басын «қақ» айырды. Гүзийпа «ўай-ўай»лаўғада үлгерместен сес семирсиз сол жерде жан тапсырды.

Иште отырғанлар коридорда бир нәрсениң қатты дүрсилдисинен сескенип кетти. Гүзийпаның анасы Ақшагүл кеўили бир нәрсени сезгендей сыртқа жуўырып шығып қараса қызының басы «қақ айырылып» қанға боялып жатыр. Бул жағдайды еле түсинип үлгерместен қудасы Жеткер оның басына, және ийинлерине қолындағы «қуралы» менен ҳүжим етти. Ақшагүлде есинен айырылып жерге қулады. Бул шаўқымнан иштегилердиң барлығы коридорға шықты. Жеткер қудағайы менен бирге келген еки абысынын да ура баслады. Бирақ олар жан айбат пенен қашып үлгерди. Сыртқа жуўырып шығып, сол жердеги қоңсы-қобаны жәрдемге шақырды. Буны көрген Паршаның аң-таңы шығып қатып қалды.

Жеткердиң қолында «газовый ключ», қасында Гүзийпа менен Ақшагүлдиң өли денеси…

Суд. Темир тор артында отырған Жеткер қылған исинен пушайман болсада, еле келининиң қызымды алып кетемен деген сөзлерине ғәзебин жасыра алмайды. Мине усы ашыў ҳәм ғәзеп себепли ол қамақта.

Жынаят ислери бойынша Нөкис районы суды тәрепинен Жеткердиң жынаятлы иси ашық суд мәжилисинде көрип шығылып, ҳүкм оқылды.

Өзбекстан Республикасы Жынаят Кодексиниң 97-статьясы 2-бөлими “а”,“г”,“ж” бәнтлеринде ҳәм Жынаят кодексиниӊ 25,97-статьясы 2-бөлими “г” бәнтлеринде көрсетилген жынаятларды ислегенликте айыплы деп табылған Жеткерге 22 (жигирма еки) жыл мүддетке еркинен айырыў жазасы тайынланып, ол бул жазаны улыўма тәртиптеги колонияларда өтеўи белгиленди.

«Ақты қараға, қараны аққа» айырып, шаңарағына бас болып отыратуғын 1964-жылы туўылған Жеткер өз баласының ҳаялын өлтирген әке, ақлығын жетим қылған, еле бул дүнья жүзин көриў несип етпеген қурсақтағы нәрестени де қоса өлтирген ата, қудасын өмирлик жолдасы және қызынан айырған жаўыз жынаятшы атанды. Жеткердиң 22 жыл өмири қамақта өткени менен, бийгүнә төгилген көз жаслар ушын өзиниң ҳүжданы алдындағы судта не деп жуўап береди екен?! Жуўмақ өзиңизден…

Азат Сейтанов,
Жынаят ислери бойынша Нөкис районы суды баслығы

Оқыў семинарда баслы итибар исбилерменликти раўажландырыў, исбилерменлик субъектлериниң ҳуқықларын қорғаў мәселелерине қаратылды

Президентимиздиң 2023-жыл 23-январь күни қабыл етилген “Саўда-санаат палатасы жумысларын жәнеде жетилистириў бойынша қосымша ис-илажлар ҳаққында”ғы қарарында исбилерменликти раўажландырыў, исбилерменлик субъектлериниң ҳуқықларын қорғаў бойынша бир қатар ўазыйпалар белгиленип, Саўда-санаат палатасы қайта шөлкемлестирилди.

Саўда-санаат палатасы Қарақалпақстан Республикасы басқармасы тәрепинен  усы қарардың орынланыўын тәмийинлеў мақсетинде оқыў семинары шөлкемлестирилди. Оған Қарақалпақстан Республикасы судының баслығы К.Тарихов, Республикадағы коммерциялық банклердиң баслықлары, судьялар ҳәм  банк юристлери қатнасты. Оқыў семинарда баслы итибар исбилерменликти раўажландырыў, исбилерменлик субъектлериниң ҳуқықларын қорғаў мәселелерине қаратылды. Атап айтқанда, Сааўда-санаат палатасы тәрепинен палата ағзалары болған коммерциялық банклер мәпинде киритилип атырған даўа арзалардың судлар тәрепинен көрип шығылыўы басқышында Өзбекстан Республикасының “Медиация ҳаққында”ғы нызамы талапларынан келип шыққан ҳалда медиация ҳуқықый технологиясының қолланылыўы ҳәм бул институтты раўажландырыўдың әҳмийетли мәселелери додаланды.

Сондай-ақ, пуқаралық ислери бойынша судларда суд буйрығын бериў ҳаққындағы арзалар тийкарында ислерди көрип шығыўдың әҳмийети сөз етилди. Бул бағдарда Қарақалпақстан Республикасы суды баслығының орынбасары А.Керимбаев баянат жасады.

Ол өз баянатында Қарақалпақстан Республикасы пуқаралық ислери бойынша судларында соңғы жылларда кредит шәртнамасы менен байланыслы ислердиң саны жылдан-жылға артып баратырғанлығына итибар қаратты. Атап айтқанда, 2020-жылда мәмлекетимизде карантин жәрияланыўына қарамастан усы категориядағы 1,751 ис көрип тамамланған болса, бул көрсеткиш 2021-жылда 9,812 исти, 2022-жылда 9,720 ис ҳәм 558 суд буйрығын, жәми 10,278 арзаны қураған, яғный 2021-жылда 2020-жылға салыстырғанда 5,6 есеге көбейген болса, 2022-жылда 2021-жылға салыстырғанда 4,7 пайызға көбейген. 2023-жылдың биринши шерегинде босла 1,247 ис ҳәм 1,742 суд буйрығы, жәми 2.989 (2022-жылдың биринши шерегинде 3,254 ис) арза көрип шығылған болып, өткен жылдың усы дәўирине салыстырғанда 8,8 пайызға кемейген. Бул жәми судларда көрилген ислердиң 24,5 пайызын, ал суд буйрығының 29,0 пайызын қурайды. Судларда көрилген кредит шәртнамасы бойынша даўлардың көбейиў ҳалаты анализ етилгенде оның бир неше себеплери бар екенлиги анықланды. Ең тийкарғы себеплерден бири – бул мәмлекетимизде әмелге асырылып атырған социаллық-экономикалық реформалардың нәтийжеси болып, буны унамлы көз қараста баҳалаўымыз керек. Себеби, ҳәзирги ўақытта банклер тәрепинен алдыңғы жылларға қарағанда көп муғдарда ҳәмде ҳәр түрли жеңилликлерди берген ҳалда кредит қаржылары ажыратылмақта. Сондай-ақ, кредит шәртнамасының рәсмийлестирилиўи ҳәм кредит қаржыларының қарыз алыўшыларға жетип барыў процесси де алдынғы жылларға қарағанда узақ ўақытты талап қылмайды. Әлбетте, қанша көп кредит ажыратылғаннан кейин оның қайтарылыўы мәселесинде де сонша мәселе келип шығады. Себеби, ҳәмме кредит алыўшылардың кредитти қайтарыў имканиятлары туўры келмейди яки кредит шәртнамасы дүзилген ўақыттың өзинде оның барлық шәртлери ҳаққында қарыздарда, соның менен бирге кредит бериўши банк ўәкиллеринде толық мағлыўмат болмайды.

Коммерциялық банклер ҳәм микроқаржы шөлкемлери тәрепинен кредит (күнделикли үй, хожалық-техникаға байланыслы питимлер ҳәм сол сыяқлы басқа) қарыздарлығын өндириў бойынша арзаларды суд буйрығы тәртибинде емес, даўа тәртибинде киритиў ҳалатлары көп ушыраспақта. Бундай талаплар бойынша пуқаралық ислериниң көрип шығылыўы судья ҳәм суд хызметкерлериниң ўақтын алыўы, қалаберсе истиң көрилиўиниң созылыўына ҳәм инсан ресурсы мийнетиниң надурыс жумсалыўына алып келеди.

Сонлықтан барлық банк ўәкиллеринен мүддети өткен кредит қарыздарлығын өндириў ҳаққындағы талаплар бойынша даўа тәртибинде емес, суд буйрығын шығарыў ҳақкындағы арза менен судларға мүрәжат етиўи орынлы.

Буннан тысқары, бүгинги күнде судқа даўа берилгеннен кейин даўагерлер тәрепинен арзаны көрместен қалдырыў ҳақкындағы арза менен мүрәжат етиўи ҳалаты көплеп ушыраспақта.

Бул жағдайда өз гезегинде, мәмлекет бюджетине өндирилиўи лазым болған қаржылары өндирилместен қалмақта.

Өзбекстан Республикасы Пуқаралық процессуал кодексиниң 138-статьясы, 3-бөлимине муўапық, даўагердиң талаплары ол судқа мүрәжат еткенинен соң жуўапкер тәрепинен ықтыярый рәўиште қанаатландырылғанда суд қәрежетлери жуўапкерге жүклетиледи.

Сондай-ақ, усы Кодекстиң 142-статьясына муўапық, суд қәрежетлери менен байланыслы мәселелер бойынша сууд уйғарыўы үстинен жеке шағым (протест) берилиўи мүмкин.

Буннан былай, кредит қарыздарлығын өндириў менен байланыслы ислер көрместен қалдырылғанда мәмлекетлик бажы мәселеси додаланады. Көрместен қалдырыў ықтыярый төлегенлиги себепли болса мәмлектелик бажы жуўапкерден өндириледи. Егерде арзада көрместен қалдырыўдың себеби көрсетилмеген болса даўагерден яғный кредит бериўшиден өндирилиўи керек.

Оқыў семинар барысында Өзбекстан Саўда-санаат палатасының Қарақалпақтан Республикасы басқармасы жанындағы Төрешилик судлары тәрепинен төрешилик ислериниң көрип шығылыўы, исбилерменлик субъектлери ушын оның абзаллық тәреплери ҳаққында да мағлыўмат берилди.

Илаж қатнасыўшылардың баянатлар тийкарында сораў-жуўаплары менен қызғын даўам етти.

Жынаят ислери бойынша Кегейли районы суды тәрепинен ашық көшпели суд мәжилиси өткерилди

Тақыятас районы «Тақыятас» макан пуқаралар жыйыны имаратында Жынаят ислери бойынша Кегейли районы суды баслығы Р.Бекмуратованың басшылығында ашық көшпели суд мәжилиси өткерилди. Онда 1989-жылы туўылған, ўақтынша жумыссыз, алдын судланбаған Тақыятас районы «Бухара» көшесинде жасаўшы Т.Р ның қарсысына Өзбекстан Республикасы Жынаят Кодексиниң 266-статьясы 1-бөлими менен топланған жынаят иси көрип шығылды.

Т.Р 2023-жыл 09-март күни саат 12:40лар шамасында пуқара Д.Х ға тийисли болған «Кобальт» маркалы автомашинасын исеним хат тийкарында Нөкис қаласы Тақыятас гүзары менен Тақыятас районы тәрепке қарай басқарып баратырып, сол көше бойында жайласкан Халық билимлендириӯ бөлимине қараслы 25-санлы орта билим бериў мектеби жанында жайласқан пиядалар өтиў жолында әмелдеги Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинетиниң 2022-жыл 12-апрель күнги 172-санлы Қарары менен тастыйықланып, 2022-жыл 1-май күни күшине кирген «Жол ҳәрекети қағыйдалары»ның 11-бәнти “г” киши бәнти, 77-бәнти, 111-бәнтлеринде көрсетилген қағыйдаларға әмел етпестен жолды оң тәрептен шеп тәрепке қарай кесип өтип баратырған жас өспирим А.К ны автомашина алды тәрепи менен урып алған. Нәтийжеде жас өспирим А.К дене жарақатын алып емлеўханаға жатқарылған.

Суд-медициналық экспертизасының 27.03.2023-жылдағы жуўмағында А.К “оң ҳәм киши балтыр сүйеклери орта үшлигинен майдаланып сүйек бөлекшелеринин сылжып ашық сыныўы. Оң балтыр орта үшлигиниң езилген жарасы” түриндеги дене жарақатлары жеткизилген болып, мийнет жарамлығының турақлы 1/3 бөлиминен көплеў жоғалыўына алып келген “аўыр” дәрежедеги дене жарақатлар қатарына киреди» деп кѳрсетип ѳтилген.

Солай етип, Т.Р өзиниң жоқарыдағы ҳәрекетлери менен Өзбекстан Республикасы Жынаят Кодексиниң 266-статьясы 1-бөлиминде нәзерде тутылған жынаятты сәдир еткенликте гүмән қылыныўшы қатарында иске тартылған.

Нөкис қаласы прокуроры тәрепинен тастыйықланған, Нөкис қаласы ИИБ ЖМБ жанындағы Тергеӯ бөлими аға тергеӯшиси А.Досназаровтыӊ 2023-жыл 17-апрель күнги қарарына көре, гүман қылыныўшы Т.Р ның қарсысына Өзбекстан Республикасы Жынаят Кодексиниң 266-статьясы 1-бөлими менен топланған жынаят иси, тәреплердиң өз-ара жарасқанлығы мүнәсибети менен қысқартыў мәселесин шешиў ушын судқа жиберилген.

Суд, жас өспирим жәбирлениўши А.К ныӊ нызамлы ўәкили ҳәм де пуқаралық даўагер Д.Х гүман қылыныўшы Т.Р менен жарасыў ҳаққындағы арзаларын жынаят иси ҳүжжетлери менен үйренип, исте қатнасып атырған прокурордың жынаят исин жарасқанлық мүнәсибети менен өндиристен қысқартыў ҳаққындағы пикирин тыңлап, гүман қылыныўшы Т.Р ның алдын судланбағанлығын, айыбын толық мойынлап турғанлығын, жәбирлениўши ҳәм пуқаралық даўагерге келтирилген зыянлардың толық қапланғанлығын, тәреплердиң жарасыўы бойынша тәреплерге бирде-бир басым болмастан өз қәлеўлери менен болғанлығын ҳәмде Өзбекстан Республикасы Жынаят Кодексиниң 266-статьясы 1-бөлиминде нәзерде тутылған жынаят Жынаят Кодексиниң 66-1-статьясына муўапық, жарасыўға түсетуғынлығын инабатқа алып, Т.Р ныӊ қарсысына жүритилген жынаят исин жарасқанлық мүнәсибети менен өндиристен қысқартыўды лазым тапты.

Райса Бекмуратова,

Жынаят ислери бойынша Кегейли районы суды баслығы 

Судьялар әдеби Кодекси  

Судьялық мәдениятының ең әҳмийетли тәреплериниң бири бул-оның ҳәр қандай унамсыз пазыйлетлерден жырақ болыў мақсетинде өзин-өзи қадағалап барыўы болып табылады. Судья буған, әлбетте ерискеy болыўы керек.

Суд процессиндеги мәденият, этика қағыйдаларына әмел етиў “юридикалық тазалық”тың тийкары. “Юридикалық тазалық” сыпатында биз ҳақыйқатты жүзеге шығарыўда керексиз ҳәр қандай артықша ҳәм орынсыз талапларға қарсылықты түсинемиз.

Әдилликти излеп судқа келген адам, биринши гезекте өзиниң қандай қабыл етилгенлигине қарап, судқа болған мүнәсибетин қәлиплестиреди. Сонлықтанда, пуқараларды қабыл етиў судьядан кәсиплик шеберлик ҳәм мәденият пенен бирге жоқары потенциалды да талап етеди. Суд мәдениятын жетилистириў усы арқалы судтың абыройын, статусын асырыў мақсетинде судьялар ҳам суд хызметкерлери өз мийнет ўақытларынан нәтйижели пайдаланыўы және судқа мүрәжаат етиўши пуқаралардың да ўақытын қәдирлеўи шәрт. Мине усы тийкарда әсиресе, судьялардың искерлигинде Судьялар әдеби кодексиниң тутқан орны айрықша.

Өзбекстан Республикасы Судьялар жоқарғы кеңесиниң 2018-жыл 29-январьдағы 490-санлы қарары менен Судьялар әдеби кодекси тастыйықланды ҳәм 2021-жыл 19-ноябрьдеги 1642-санлы қарары менен жаңа өзгерислер киргизилди.

Кодекс ҳәр бир судья ушын әдил судлаўды әмелге асырыў менен байланыслы кәсиплик искерлигинде ҳәм хызметтен тысқары ўақтында мәжбүрий болған, жоқары әдеп-икрамлылық талапларына, Өзбекстан Республикасы нызам ҳүжжетлери қағыйдаларына, әдил судлаў ҳәм судьялардың әдеби-минез-қулқы бағдарындағы халықаралық стандартларға тийкарланған қағыйдаларды белгилейди.

Кодекс бойынша судья әдеп-икрамлылығына байланыслы улыўма талаплар, судья әдил судлаўды әмелге асырыўда-инсан ҳуқық ҳәм еркинликлериниң суд тәрепинен қорғалыўы суд ҳәкимияты органлары жумысының мазмуны ҳәм мәниси екенлигин умытпаўы лазым.

Судья ҳәр қандай жағдайда өз абыройы ҳәм қәдир-қымбатын сақлаўы, әдеп-икрамлылық нормаларына әмел етиўи, кишипейил, әлпайым болыўы ҳәм де қопаллыққа жол қоймаўы шәрт.

Сондай-ақ, ол өз миннетлемелерин әмелге асырыўда оған тәсир өткерилгенлиги ҳаққында жуўмақ шығарыўға жол қоятуғын ҳәм де судьяның бийғәрезлигине ҳәм қалыслығына гүман туўдырыўы мүмкин болған ҳеш қандай ҳәрекетти ислемеўи ямаса басқа шахсларға сондай ҳәрекетлерди ислеўи ушын имканият жаратып бермеўи тийис.

Ол дос таңлаўда ҳәм таныс арттырыўда абайлы болыўы, өзиниң  қәдир-қымбаты ҳәм абройына зиян жеткериўи мүмкин болған қатнасықлардан өзин тыйыўы шәрт.

Судья өз антына садық қалыўы, сондай-ақ парасатлылық, шыдамлылық, ҳадаллық, әлпайымлылық, илимге умтылыўшылық пазыйлетлерине ийе болып, жәмийетте жетик судьялық статусына ийе болыўы керек.

Судьялар жоқарғы Кеңесиниң 2022-жыл 19-январьдағы 1657-санлы қарары менен «Судьялар әдеби комиссиялары ҳаққында»ғы Реже тастыйықланды.

Бул Комиссия жумысының тийкарғы мақсети физикалық ҳәм юридикалық шахслардың судьялар тәрепинен Судьялар әдеби кодексиниң судьялардың әдеби, икрамлылығы ҳәм руўхыйлығы мәселелери қағыйдаларын бузылғанлығы ҳақққындағы мүрәжатларын ҳәм де ғалаба хабар қуралларында, интернет тармағында жәрияланған хабар ҳәм мағлыўматлардың өз ўақтында қалыс үйренилиўин тәмийинлеўге ҳәм де Судьялар әдеби кодекси қағыйдалары бузылыўының алдын алыўға қаратылған.

Нызаматдин Абдакимов,

Қарақалпақстан Республикасы суды судьясы

Адам саўдасы ҳәм мәжбүрий мийнетке қарсы гүресиў мәселелерине байланыслы миллий нызамшылық  

Бүгинги күнде пүткил инсаниятты тәшўишке салып атырған тийкарғы  қәўиптиң бири бул – адам саўдасы ҳәм мәжбүрий мийнетке тартыў жынаятшылығы болып, бул жынаят миллий қәўипсизликке  унамсыз тәсирин тийгизеди.

Өзбекстан Республикасы Жынаят кодекси 135-статьясында адам саўдасы жынаяты, оның түсиниги, соның менен бирге усы жынаят ушын тайынланатуғын жаза шарасы нәзерде тутылған болып, тийкарынан адам саўдасы жынаяты-адамды алыў-сатыў ямаса оннан пайдаланыў мақсетинде жаллаў, тасыў, тапсырыў, жасырыў яки қабыл етиў болып табылады. Бундай ҳәрекетлер урлаў, зорлық ислетиў яки зорлық ислетиў менен қорқытыў ямаса мәжбүрлеўдиң басқа формаларын қоллаў арқалы еки ямаса оннан артық шахсқа қарата, әззи аўҳалдалығы айыпкерге аян болған шахсқа қарата, айыпкерге  материаллық жақтан яки басқа тәреплеме қараслы болған шахсқа, тәкирар яки қәўипли рецидивист тәрепинен, бир топар шахслар тәрепинен алдыннан тил бириктирип, хызмет лаўазымынан пайдаланған ҳалда, жәбирлениўшини  Өзбекстан Республикасының Мәмлекет шегарасынан алып өткен ҳалда яки оны шет елде нызамға қайшы рәўиште услап турған ҳалда, сондай-ақ, он сегиз жасқа толмағанлығы айыпкерге аян болған шахсқа қарата ислениўи, жәбирлениўшиниң өлимине яки басқа аўыр ақыбетлерге алып келиўде сәўлеленеди.

«Адам саўдасына қарсы гүресиў ҳаққында»ғы Өзбекстан Республикасы Нызамы 2008-жылы 17-апрелде қабыл етилген болып, өзгерис ҳәм қосымшалар киритилип, жаңа редакцияда 2020-жыл  11-июнь күни Өзбекстан Республикасы Олий Мәжлиси Нызамшылық палатасы тәрепинен қабыл етилип, Сенат тәрепинен 2020-жыл   7-августта мақулланған.

Усы Нызамға көре, бул нызамды қабыл етиўден гөзленген мақсет, адам саўдасына қарсы гүресиў ҳаққындағы нызамшылық, тийкарғы түсиниклер, адам саўдасына қарсы гүресиўдиң тийкарғы принциплери, адам саўдасына қарсы гүресиў тараўындағы мәмлекет сыясатының тийкарғы бағдарлары, сондай-ақ, адам саўдасына қарсы гүресиўди әмелге асырыўшы органлар, олардың ўәкилликлери,  адам саўдасы жынаятының профилактикасы, адам саўдасы жынаятынан жәбирленгенлерди идентификация қылыў, оларды қорғаў, жәрдем көрсетиў, қәўипсизлик шаралары хәм кепилликлер белгиленген.

Адам саўдасына қарсы гүресиўдиң тийкарғы принциплери нызамлылық, адам саўдасы менен шуғылланыўшы шахслар жуўапкершилигиниң сөзсизлиги, адам саўдасынан жәбирленгенлердиң кемситилиўине жол қойылмаслығы ҳәм жәмийетлик шерикликти нәзерде тутады.

Адам саўдасына қарсы гүресиў, соннан, адам саўдасына имкан бериўши себеплер ҳәм шәрт-шәраятларды сапластырыў, адам саўдасының алдын алыўға қаратылған ҳуқықый, сыясий, социал-экономикалық, медициналық, профилактика иләжларын әмелге асырыў, соның менен бир қатарда халықтың ҳуқықый санасы ҳәм ҳуқықый мәдениятын асырыў, бул жынаятты ерте анықлаў, оған шек қойыў, ақыбетлерин сапластырыў,  адам саўдасынан жәбирленгенлерди мәмлекет тәрепинен қоллап-қуўатлаў, оларды социаллық қорғаў, адам саўдасына қарсы гүресиў тараўындағы халықаралық бирге ислесиў – мәмлекетимиздиң бул тараўдағы сиясатының тийкарғы бағдарлары болып есапланады.

Мәжбүрий мийнет қандайда бир жазаны қоллаў менен басым өткериў арқалы жумыс ислеўге мәжбүрлеўди, ал адамды эксплуатация қылыў – мәжбүрий мийнет яки хызметлер, қуллық яки қуллыққа уқсас әдетлер, ерксизлик ҳалаты ямаса адам ағзалары  яки тоқымалары алыныўын аңлатады.

Адам саўдасына байланыслы нызамшылықты қоллаўда мәселелер пайда болып атырғанлығы мүнәсибети менен бул түрдеги ислер бойынша бирден-бир суд әмелиятын жолға қойыў мақсетинде Өзбекстан Республикасы Жоқарғы судының 2009-жыл 24-ноябрдеги  “Адам саўдасына байланыслы ислер бойынша суд әмелияты ҳаққында”ғы Пленум қарары қабыл етилди.

Усы Пленум қарары тийкарынан адам саўдасы жынаяты бойынша судлар тәрепинен тийкарғы итибар қаратылыўы тийис болған мәселелер, адамды алыў-сатыў яки эксплуатация қылыў мақсетинде жаллаў, тасыў, тапсырыў, жасырыў яки қабыл етиўдиң пуқаралық ҳуқықый мүнәсибетлерден айырмашылығын, бул түрдеги жынаятларды туўры квалификация етиў,  сондай-ақ, жоқары инстанция судлары тәрепинен адам саўдасына байланыслы ислер бойынша биринши инстнация судлары шығарған суд қарарларының нызамлылығы ҳәм тийкарландырылганлығы үстинен бақлаўды тәмийнлеўлери, жол қойылған нызам бузылыўының өз ўақтында анықлаўы ҳәм сапластырыўы лазымлығын көзде тутады.

Саодат Қайыпназарова,

Қарақалпақстан Республикасы суды судьясы     

Судлар тәрепинен салық нызамшылығын қоллаўдың айырым мәселелерине бағышланды

Беруний районлық Мәмлекетлик салық инспекциясында судьялар тәрепинен өткерилген семинарда Беруний, Әмиўдәрья, Елликқала ҳәм Төрткүл районларының исбилерменлери, салық мәсләҳәтшилери менен юристлер, салық тараўы хызметкерлери қатнасты. Онда тийкарынан Өзбекстан Республикасы Жоқарғы суды Пленумының 2023-жыл 20-февральдағы “Судлар тәрепинен салық нызамшылығын қоллаўдың айырым мәселелери ҳаққында”ғы қарарының мазмун ҳәм мәниси түсиндирилди.

Атап айтқанда, Қарақалпақстан Республикасы суды судьясы У.Сабиров, Нөкис районлараралық ҳәкимшилик суды баслығы Б.Досымбетов, Пуқаралық ислери бойинша Беруний районлар аралық суды баслығы Ж.Кеунимжаев, Беруний районлар аралық экономикалық суды баслығы Р.Курбанбаев ҳәм Беруний районлар аралық экономикалық суды судьяси Б.Бекмуратовлар баянат жасап, экономикалық, пуқаралық ҳәм ҳәкимшилик судлар тәрепинен салық нызамшылығы менен байланыслы көрилетуғын ислер, оларда әмел етилетуғын нызам нормалары, талаплар, финанс жәриймалар қоллаў ҳаққындағы ислерди көриў, салық төлеўшилердиң банктеги есап-бетлери бойынша операцияларын тоқтатып турыў, төлеўге қәбилийетсиз деп табылған кәрханаға қарата даўа бериў, есапбет-фактураларының ҳақыйқый емеслиги себепли ақыбетлерин қолланыў, мәкемелер аралық электрон хат алмасыў бойынша кеңнен түсиник берди.

Сондай-ақ, пуқаралық судлар тәрепинен салық нызамшылығына байланыслы көрилетуғын ислер, пуқаралардан суд арқалы салық өндириў, пуқаралардан мүлклерди реализация еткенде салық есаплаў ҳәм өндириўдеги нызам талаплары, бул нызам нормалары бойынша Пленум қарарында берилген түсиниклер, салық нызамшылығына байланыслы ислерди көриў нәтийжелери бойынша тийисли шахсларға қарата мүнәсибетлер билдирилиўи ҳаққында да толық мағлыўмат берилди.

Буннан соӊ, судьялар семинар қатнасыўшылары менен өз-ара пикир алмасты, сөз етилген мәселелер бойынша сораў-жуўаплар болды.

Бекбаўлы Досымбетов,

Нөкис районлараралық ҳәкимшилик суды баслығы 

Ата-ананың ҳәм басқа жақын туўысқанларының бала менен көрисип турыў ҳуқықы менен байланыслы даўлардың өзгешелиги

Ата-ананың ҳәм басқа жақын туўысқанларының бала менен көрисип турыў ҳуқықы менен байланыслы даўлардың дурыс ҳәм өз ўақтында мазмунынан шешиўде суд процессуаллық ҳәм материаллық ҳуқық нормаларын ҳәм нызамларын туўры қолланыўы ҳәм әмелге асырыўы тийис.

Ата-ананың ҳәм басқа жақын туўысқанларының бала менен көрисип турыў ҳуқықы менен байланыслы даўларды судлар ис бойынша таярлық ҳәрекетлери әмелге асырылып болынған күннен баслап бир айлық мүддет ишинде пуқаралық исти мазмунынан көрип шығыўы лазым.

Судлар, бундай даўларды шешиўде Өзбекстан Республикасы Жоқарғы суды Пленумының 1998-жыл 11-сентябрь күнги «Балалар тәрбиясы менен байланыслы болған даўларды шешиўде судлар тәрепинен нызамларды қоллаў әмелияты ҳаққында»ғы 23-санлы Қарарын ҳәм Өзбекстан Республикасы Шаңарақ Кодекслерин қолланады.

Баладан бөлек жасап атырған ата(ана) перзенти менен көрисиў, оның тәрбиясында қатнасыў ҳәм билим алыў мәселесинде қатнасыў ҳуқықына ийе.

Бала менен бирге жасап атырған ата(ана) баланың ана (ата)сы менен көрисиўге, егер бундай көрисиў баланың физикалық ҳәм руўхый саламатлығына, өсип жетилисиўине зыян келтирмесе, қарсылық етпеў керек.

Ата-ана баладан бөлек жасайтуғын ата(ана)ның ата-аналық ҳуқықларын әмелге асырыў тәртиби ҳаққында жазба түрде келисим дүзиўге ҳақылы. Егер ата-ана келисе алмаса, даўа ата-ана, (яки олардың биреўи)ниң талабына муўапық суд тәрепинен қәўендерлик ҳәм әменгерлик уйымы қатнасыўында шешиледи. Судтың бийлиги орынланбағанда айыпкер ата-анаға қарсы нызам ҳүжжетлеринде нәзерде тутылған шаралар қолланылады. Судтың  бийлигин қастан орынламаған жағдайда суд баладан бөлек жасап атырған ата(ана)ның талабына муўапық баланың мәпин ҳәм оның пикирин есапқа алған ҳалда баланы оған бериў ҳаққында бийлик шығарыўы мүмкин.

Баладан бөлек жасап атырған ата(ана) тәрбия, емлеў, халықты социаллық жақтан қорғаў ҳам басқада соған уқсаған шөлкемлерден өз баласы ҳаққында мағлыўмат алыў ҳуқықына ийе. Ата(ана) тәрепинен баланың өмири ҳәм ден саўлығы ушын қәўип-қәтер болғанда ғана, оларға мағлыўмат бериў қанаатландырылмаўы мүмкин. Мағлыўмат бериўдиң қанаатландырылмаслығы үстинен суд тәртибинде шағым етиўи мүмкин.

Ата, апа, аға-ини, ажапа-қарындас ҳәм басқа жақын туўысқанлар бала менен көрисип турыў ҳуқықына ийе.

Ата-ана (олардың бири) жақын туўысқанларының бала менен көрисиўге имканият бермесе, қәўендерлик ҳәм әменгерлик уйымы ата-ананы (олардан биреўин) бундай имканият бериўге мәжбүр етиўи мүмкин.

Егер ата-ана (олардан биреўи) қәўендерлик ҳәм әменгерлик уйымы қарарын орынламаса, баланың жақын туўысқанлары яки қәўендерлик ҳәм әменгерлик ўйымы бала менен көрисип турыўға тосқынлық етиўши жағдайларды жоқ етиў ҳаққында даўа менен судқа мүрәжаат етиўге ҳақылы. Суд баланың мәпин ҳәм баланың пикирин есапқа алған ҳалда даўды шешеди.

Судтың бийлиги орынланбағанда айыпкер ата(ана)ға қарсы нызам ҳүжжетлеринде нәзерде тутылған шаралар қолланылады.

Бахтияр Төребаев,

Пуқаралық ислери бойынша Шымбай районлараралық суды баслығы                                                                                  

Судьялар тәрепинен Кегейлиде семинар өткерилди

Бүгинги күнде судлар тәрепинен салық даўлары бойынша көрилип атырған ислердиң тийкарғы категориясын салық қарыздарлығын өндириў, салық төлеўшилердиң бюджеттен пул суммаларын қайтарыў, салық уйымларының қарарларын ҳақыйқый емес деп табыў, лаўазымлы шахслардың ис-ҳәрекетлери (ҳәрекетсизлиги) үстинен шағым етиў ҳаққындағы даўлар қурамақта.

Қарақалпақстан Республикасы суды судьялары З.Бабаджанова, С.Ниязов, Қарақалпақстан Республикасы ҳәкимшилик суды судьясы Р.Худайбергеновалар тәрепинен Кегейли районындағы Мәмлекетлик салық инспекциясында өткерилген семинарда судларда көрип шығылып атырған салық даўларына байланыслы айырым мәселелер бойынша бирден-бир жантасыўды қәлиплестириў зәрүрлиги жүзеге келгенлиги айтылды. Мине усыннан келип шығып, Жоқарғы суд пленумының “Судлар тәрепинен салық нызамшылығын қоллаўдың айырым мәселелери ҳаққында”ғы қарары ислеп шығылғанлығы ҳәм оны әмелиятда ең зәрүр деп есапланған мәселелер бойынша қоллаў жүзесинен усыныслар орын алғанлығы айрықша атап өтилди.

Иләж барысында суд әмелиятынан келип шыққан ҳалда салық органлары тәрепинен салық тексериўлери нәтийжелери бойынша қарарлар қабыл етиўде жол қойылып атырған нызам бузылыў жағдайлары, салықты есаплаў, финанслық жәрийма ҳәм жеңилликлерди қоллаў ҳәм салық органларының қараралары тийкарында салықларды өндириўдеги қәтеликлерге байланыслы әҳмийетли мәселелер бойынша түсиниклер берилди.

Семинарда қатнасыўшылар қызықтырған сораўларына анық жуўаплар алды.

Қарақалпақстан Республикасы суды 

Жынаят иси кɵшпели суд мǝжилисинде кɵрилди

Хожели районы Педагогика коллежиниң мǝжлислер залында, жынаят ислери бойынша Хожели район судының баслығы И.Алланиязов тǝрепинен транспорт қуралларын пайдаланыў қәўипсизлигин бузыў менен байланыслы 1 шахстың жынаят иси кɵшпели суд мǝжилисинде кɵрип шығылды.

Кɵшпели судта жǝбирлениўши ɵзине келтирилген зыян айыпланыўшы тǝрепинен  толық қапланғанын, ол кеширим сорағанын, оған кеширим бергенин, ҳǝзирде ɵз-ара жарасып кеткенлерин билдирип, оған қарата жынаят исин жарасыў мунǝсибети менен жуўмақлаўды сорады.

Сонлықтан ис, суд тǝрепинен Жынаят кодексиниң 66¹-статьясы (тǝреплердиң жарасқанлығы мунǝсибети) менен ɵндиристен қысқартылды.

Буннан тысқары, бирнеше пуқараларға қарата инсаныйлық акти қолланылды. Бул шахслар илгери жынаят сәдир етип, Хожели районы ИИБ ЖҚХ Пробация топары қадағалаўында болып суд тәрепинен тайынланған жазаны өтеп келип, мийнетке ҳадал мүнәсибетте болғаны, руўхан дүзелгени, жынайый қылмысының ақыбетин терең аңлап жетип, әмелде пушайман болғанлықлары мүнәсибети менен шәртли рәўиште азат етилди.

Соның менен бирге кɵшпели суд мǝжилиси қатнасыўшыларына сǝдир етилип атырған жынаятшылық ҳǝм ҳукықбузарлықлар ҳақкында түсиндирип, ǝсиресе урлық, алдаўшылық, адам саўдасы жынаятлардың келип шығыў себеплерин ҳǝмде жаслар ҳǝм ҳаяллар арасында жынаятларының алдын алыў, олардың келип шығыў себеплери бағдарында ҳуқықый түсиниклер берип ɵтилди.

Ибрайым Алланиязов,

жынаят ислери бойынша Хожели район судының баслығы