SUDLARDÍŃ HAQÍYQÍY ǴÁREZSIZLIGIN TÁMIYINLEW – ÁDIL SUDLAW SAPASÍN ARTTÍRÍWDÍŃ ÁHMIYETLI FAKTORÍ
Búgingi kúnde dúnyada global qáwip-qáterler transformaciyalanıp atırǵan oǵada quramalı sharayatta hár bir mámleket aldında, birinshi náwbette, puqaralardıń huqıqları menen nızamlı máplerin isenimli qorǵaw, insan ushın múnásip hám abadan turmıs keshiriw sharayatların jaratıw wazıypası turıptı. Bul strategiyalıq áhmiyetli maqsetlerge erisiwde insan huqıqları menen erkinliklerin qorǵawdı óziniń tiykarǵı wazıypası etip belgilegen mámleketlik hákimiyattıń biyǵárez tarmaǵı – sud hákimiyatı ayrıqsha áhmiyetke iye.
Álbette, sudlar iskerliginiń nátiyjeliligi hám ádil sudlawdıń sapası kóp jaǵınan sud hákimiyatınıń haqıyqıy ǵárezsizligine tikkeley baylanıslı. Sonlıqtanda, xalıqaralıq-huqıqıy hújjetlerde de sud hákimiyatı ǵárezsizligin támiyinlewge baylanıslı anıq kepillikler belgilengen. Atap aytqanda, BMSh tárepinen 1985-jılı qabıl etilgen Sud hákimiyatı ǵárezsizliginiń tiykarǵı principleriniń 1-bántine muwapıq, sud hákimiyatı ǵárezsizligi mámleket tárepinen kepillenedi hám mámlekettiń Konstituciyası yamasa nızamlarında bekkemlenedi.
Usı tiykarda, sudlardıń haqıyqıy ǵárezsizligin támiyinlew Ózbekstan Respublikasında mámleketlik siyasat dárejesine kóterilgen. Húrmetli Prezidentimiz Shavkat Mirziyoevtiń atap ótkenindey, «sudlardıń jumısına hár qanday aralasıw ádil sudlawǵa kóleńke salıw esaplanadı. Bul boyınsha hám soraw, hám juwapkershilik qattı boladı.»
Mámleketimizdiń milliy huqıq sistemasında sud hákimiyatı ǵárezsizligi ayrıqsha kepillengen. Atap aytqanda, Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń 136-statyasında sudyalar ǵárezsiz ekenligi, tek ǵana nızamǵa boysınıwı, sudyanıń ádil sudlawdı ámelge asırıw iskerligine hásh qanday aralasıwǵa jol qoyılmaytuǵını hám bunday aralasıw nızamǵa muwapıq juwapkershilikke sebep bolatuǵını qatań belgilep qoyılǵan.
Bul konstituciyalıq qaǵıydalar nızamlarımızda jáne de tolıq bekkemlengen. Máselen, «Sudlar haqqında»ǵı Nızamnıń 67-statyasına bola, sudyalardıń biyǵárezligi tómendegi kepillikler arqalı támiyinlenedi:
sudyalardı nızamda belgilengen tártipte saylaw, tayınlaw hám azat etiw;
sudyalardıń qol qatılmaslıǵı;
ádil sudlawdı ámelge asırıwda qatań processuallıq tártiplerge ámel etiliwi;
qarar qabıl etiwde sudyalar másláhátiniń sır saqlanıwı hám de onı járiyalawdı talap etiwdiń qadaǵan etiliwi;
sudqa húrmetsizlik etiw yamasa belgili bir islerdi sheshiwge aralasqanlıq, sudyalardıń qol qatılmaslıǵın buzǵanlıq ushın juwapkershilik belgileniwi;
sudyalarǵa mámleket esabınan olardıń joqarı statusına múnásip materiallıq hám sociallıq támiynat jaratılıwı.
Nızam normalarınıń talapları buzılǵan jaǵdayda, nızamshılıqta tiyisli juwapkershilik sharaları názerde tutılǵan. Atap aytqanda, sudqa húrmetsizlik etkeni ushın Ózbekstan Respublikası Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodekstiń 180-statyasında, tergew yamasa sud islerin sheshiwge aralasqanı ushın bolsa Jınayat kodeksiniń 236-statyasında qatań juwapkershilik belgilengen. Bul bolsa sud hákimiyatı ǵárezsizligine baylanıslı kepilliklerdi jáne de bekkemleydi.
Ulıwmalastırıp aytqanda, sud hákimiyatınıń ǵárezsizligi – ádil sudlawdıń sapasın arttırıwdıń eń áhmiyetli kepili bolıp esaplanadı. Bul princip Konstituciya hám nızamlarımızda ayrıqsha bekkemlep qoyılǵan. Sud hákimiyatı ǵárezsizligine qarsı qaratılǵan hár qanday háreket jámiyetlik qáwipli qılmıs sıpatında bahalanıp, nızam menen juwapkershilikke sebep boladı.
Húrmetli Prezidentimiz Shavkat Mirziyoevtiń atap ótkenindey, «sudlardıń haqıyqıy ǵárezsizligin támiyinlew biz ushın eń tiykarǵı wazıypa bolıp esaplanadı. Ásirese, sud qaysıdur lawazımlı shaxstıń qolı jetetuǵın uyımǵa aylanıp qalıwına ulıwma jol qoymaw shárt.»
Azat IMATOV,
Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sud sudyası