СУД СИСТЕМАСЫНДА КОРРУПЦИЯҒА ҚАРСЫ ГҮРЕСИЎ

СУД СИСТЕМАСЫНДА КОРРУПЦИЯҒА ҚАРСЫ ГҮРЕСИЎ

Өзбекстанда коррупцияға қарсы гүресиў мәмлекетлик сиясаттың тийкарғы бағдарларынан бирине айланды. Мәмлекет басшысы Шавкат Мирзиёев жумысының дәслепки күнлеринен-ақ бул иллетке қарсы маўасасыз гүресиў, ҳуқықбузарлықлардың алдын алыў және мәмлекетлик уйымлардың искерлигинде ашық-айдынлықты тәмийинлеўди тийкарғы ўазыйпа сыпатында белгилеп берди.

Бул бағдардағы әҳмийетли ҳуқықый тийкарлардан бири – «Коррупцияға қарсы гүресиў ҳаққында»ғы Нызамның қабыл етилиўи болды. Бул ҳүжжет коррупция түсинигине анық тәрийип берип, оған қарсы системалы гүресиўдиң беккем тийкарын жаратты. Нызамға бола, шахстың өзиниң хызмет дәрежесинен жеке ямаса басқалардың мәпи жолында нызамға қайшы түрде материаллық ямаса материаллық емес пайда алыўы коррупция сыпатында баҳаланады. Әпиўайы тил менен айтқанда, бул – пара алыў-бериў, таныс-билислик ҳәм лаўазымынан жеке мәп жолында пайдаланыў жағдайлары болып есапланады.

Соңғы жыллары суд системасында коррупцияның алдын алыў ҳәм оған қарсы гүресиў бағдарында избе-из ҳәм комплексли илажлар әмелге асырылмақта. Атап айтқанда, Жоқарғы суд баслығы Б.Исламовтың басшылығында судлар искерлигинде ашық-айдынлықты күшейтиў, мүрәжатлар менен ислесиў системасын жетилистириў ҳәм жәмийетлик қадағалаўды кеңейтиўге айрықша итибар қаратылмақта.

Бүгинги күнде пуқаралар ушын суд системасында коррупция жағдайларына дус келген жағдайда оператив мүрәжат етиў имканиятлары жаратылған. Исеним телефоны, Телеграм-бот ҳәм рәсмий веб-сайт арқалы мүрәжат жибериў мүмкин. Ең әҳмийетлиси, мүрәжат еткен шахстың сыр сақланыўы ҳәм мүрәжат белгиленген тәртипте көрип шығылыўы нызам менен кепилленген.

Суд системасында ҳадаллық орталығын беккемлеў мақсетинде Жоқарғы суд Президиумының қарары менен пара усыныс етилгени ҳаққында хабар бериў ҳәм оны көрип шығыў тәртиби де енгизилди. Бул болса судьялар ҳәм суд хызметкерлери жумысында ашық-айдынлық стандартларын және де күшейтиўге хызмет етпекте.

2024-жыл 27-декабрьде қабыл етилген «Судларда коррупцияға қарсы гүресиў системасын буннан былай да жеделлестириў илажлары ҳаққында»ғы буйрық болса тараўда жаңа басқышты баслап берди. Бул ҳүжжет пенен коррупцияға қарсы сиясат, мәплер соқлығысыўын басқарыў, қәўип-қәтерлерди баҳалаў, мәмлекетлик сатып алыўлардың ашық-айдынлығын тәмийинлеў ҳәм мүрәжатларды қабыл етиў тәртибин қамтып алған бир қатар әҳмийетли ишки ҳүжжетлер тастыйықланды.

Сондай-ақ, судьялар ҳәм суд хызметкерлериниң ҳуқықый санасы ҳәм жуўапкершилигин арттырыў мақсетинде коррупцияға қарсы гүресиў бойынша арнаўлы оқыў бағдарламалары жолға қойылған. Әмелде ҳәр қыйлы темаларда лекция ҳәм семинарлар турақлы өткерилип келинбекте.

Жуўмақластырып айтқанда, суд системасында коррупцияға қарсы гүресиў тек ғана жаза шаралары менен шекленип қалмаған. Бүгин бул процесс профилактика, ашық-айдынлық, санластырыў ҳәм институционаллық қадағалаў механизмлери арқалы комплексли түрде жолға қойылған. Бул болса, өз гезегинде, әдил судлаўға болған исенимди беккемлеўге хызмет етпекте.

Жанат АЙМАГАНБЕТОВА,

Қарақалпақстан Республикасы ҳәкимшилик суд судьясы

ҚАРЫЗДЫ ӨНДИРИЎ ҲАҚҚЫНДА СУДҚА МҮРӘЖАТ ЕТИЎ ТӘРТИБИ

Өзбекстан Республикасы Пуқаралық кодексиниң 732-статьясында белгиленгениндей, қарыз шәртнамасы бойынша бир тәреп – қарыз бериўши екинши тәрепке, яғный қарыз алыўшыға пул яки түрге тән белгилери менен белгиленген басқа затларды мүлк етип береди. Қарыз алыўшы болса, қарыз бериўшиге бирден яки бөлип-бөлип, сол суммадағы пулды яки қарызға алынған затлардың түри, сапасы ҳәм муғдарына тең затларды яки қарыз суммасын қайтарып бериў миннетлемесин алады.

Қарыз шәртнамасы шәрти бойынша, қунға ийе алынган зат шәртнамада көрсетилген ўақитта қайтарылыўы керек. Егер қайтарыў мүддети шәртнамада көрсетилмеген болса, қарыз қарыз бериўши талап еткен ўақытта қайтарылыўы керек.

Қарыз шәртнамасының басқа шәртнамалардан парық ететуғын, юридикалық әҳмийетке ийе өзине тән өзгешеликлери бар.

Атап айтқанда, қарыз шәртнамасы реал болып, ониң мәниси соннан ибарат, шәртнама зат, пул яки затты қарыз бериўши қарыз алыўшыға тапсырыў ўақтынан пайда болады ҳәм тап сол ўақыттан шәртнама дүзилген есапланады. Қарыз шәртнамасы бир тәреплеме шәртнама есапланып, бир тәреп – қарыз бериўши қарыз бериў ҳуқықына ийе болса, екинши тәрепте қарыз затын қайтарыў миннетлемеси жүзеге келеди. Шәртнамаға муўапық, қарыздар алынган мүлктен пайдаланып, оны басқарыў ҳуқықы берилгенлиги себепли мүлктиң ўақытша ийеси есапланады. Қарыз шәртнамасы көпшилик жағдайларда бийпул дүзиледи. Нызам яки шәртнамада нәзерде тутылған жағдайларда процентлер алыўға жол қойылади. Пуқаралар арасында қарыз суммасы ең кем мийнет ҳақының он есесинен артық болса, шәртнама әпиўайы жазба түрде дүзилиўи шәрт. Шәртнамадағы тәреплерден бири юридикалық шахс болған жағдайда болса, суммасына қарамастан қарыз шәртнамасы жазба түрде дүзилиўи керек.

Егер қарыз алыўшының тилхаты яки оған қарыз бериўши тәрепинен белгили бир сумма яки белгили бир муғдарда затлар тапсырылғанын тастыйықлайтуғын басқа ҳүжжетлер бар болса, қарыз шәртнамасы жазба түрде дүзилген болып есапланады. Егер қарыз мәжбүрияты қарыз алыўшы тәрепинен вексель, облигация яки қарыз суммасын ҳәм қарыз бериўшиниң оны өндирип алыў ҳуқықын белгилеўши басқа қымбат баҳалы қағаз бенен тастыйықланған болса, бундай жағдайда қарыз шәртнамасының жазба формасына әмел етилген есапланады.

Қарыз бериўши қарызды ўақтында қайтарып ала алмаса пуқаралық ислери бойынша судқа мүрәжат етиў ҳуқықы бар.

Қарызды өндириў ҳаққында судқа егер нотариал тастыйықланған даў-жәнжелсиз талап болса суд буйрығын бериў ҳаққында арза менен ямаса даўа арза формасында пуқаралық ислери бойынша районлараралық, район (қала) судларына мүрәжат етиледи.

Судқа арза берилгенде даўа баҳасының (қарыз суммасының)  4 пайызы муғдарында мәмлекетлик бажы өндириледи. Егер қарыз шәртнамасы бойынша тәреплер юридикалық тәреплер болса, мәмлекетлик бажы даўа баҳасының 2 пайызы муғдарында өндириледи.

Даўа арзасында (арзада) судтың аты, даўагер (арза бериўши) ҳәм жуўапкер (қарыздар) дың Ф.И.Ш ҳәм жасаў мәнзиллери, байланыс мағлыўматлары, реквизитлери (егер бар болса), даўа тийкары ҳәм суммасы және талап көрсетиледи ҳәм даўагер (арза бериўши) ямаса оның ўәкили тәрепинен қол қойылады.

Даўа арзасына (арзаға) оның нусқасы, даўа талапларын тастыйықлаўшы ҳүжжетлер, яғный қарыз шәртнамасы ямаса оған теңлестирилген жазба ҳүжжетлердиң түп нусқасы, мәмлекетлик бажы ҳәм почта қәрежетиниң төленгенлиги ҳаққындағы ҳүжжетлер ҳәм басқа да ҳүжжетлер қосымша етиледи.

Қарақалпақстан Республикасы пуқаралық ислери бойынша биринши инстанция судлары тәрепинен 2025-жыл даўамында қарызды өндириўге байланыслы жәми 1188 пуқаралық иси көрип шығылған, соннан 1030 даўа арза қанаатландырылған, 48 даўа қанаатландырылмаған, 13 ис ис жүргизиўден қысқартылған, 97 арза көрместен қалдырылған.

Усы жерде суд әмелиятынан бир мысал, даўагер Х.Ахмедов судқа даўа арзасы менен мүрәжат етип, жуўапкер Н.Кобейсиновтан 15.000.000 сум қарыз пулын өндирип бериўди сораған.

Суд қарары менен даўа арзасы қанаатландырылып, жуўапкер Н.Кобейсиновтан даўагер Х.Ахмедовтың пайдасына 15.000.000 сум қарыз пулы ҳәм суд қәрежетлери өндирилген.

Себеби, даўагер Х.Ахмедов 2025-жылы май айында жуўапкер Н.Кобейсиновқа қайтарып бериў шәрти менен қарызға 15.000.000 сум берген. Бул ҳаққында жуўапкер Н.Көбейсинов тил хат жазып берген, бирақ қарыз пулын даўагер талап еткен ўақыттан берли қайтармаған.

Суд мәжилислеринде Н.Кобейсинов даўа талабын тән алып, даўагер Х.Ахмедовтан қарыз алғанлығын, бирақ ҳәзирги күнде материаллық жағдайына байланыслы қайтара алмай атырғанлығын билдирген.

Өзбекстан Республикасы Пуқаралық кодексиниң 732, 733, 735-статьяларына муўапық, қарыз шәртнамасы бойынша бир тәреп (қарыз бериўши) екинши тәрепке (қарыз алыўшыға) пул яки түрге тән белгилери менен белгиленген басқа затларды мүлк етип береди, ал қарыз алыўшы болса қарыз бериўшиге бирден яки бөлип-бөлип, сол суммадағы пулды яки қарызға алынған затлардың түри, сапасы ҳәм муғдарына тең затларды (қарыз суммасын) қайтарып бериў миннетлемесин алады. Қарыз шәртнамасы пул яки затлар тапсырылған ўақыттан баслап дүзилген есапланады. Пуқаралар арасында қарыз шәртнамасы, егер бул қарыздың суммасы ең кем мийнет ҳақының он есесинен артық болса, әпиўайы жазба түрде, шәртнамадағы тәреплерден бири юридикалық шахс болған жағдайда болса, суммасына қарамастан, жазба түрде дүзилиўи шәрт. Қарыз шәртнамасының жазба формасына әмел етпеў усы Кодекстиң 109-статьясында нәзерде тутылған ақыбетлерге алып келеди. Егер қарыз алыўшының тилхаты яки оған қарыз бериўши тәрепинен белгили бир сумма яки белгили бир муғдарда затлар тапсырылғанлығын тастыйықлайтуғын басқа ҳүжжет бар болса, қарыз шәртнамасы жазба түрде дүзилген болып есапланады.

Әмелдеги Пуқаралық кодексиниң 735-статьясы 1 ҳәм 2-бөлимлерине бола, қарыз алыўшы алынған қарыз суммасын қарыз шәртнамасында нәзерде тутылған мүддетте ҳәм тәртипте қарыз бериўшиге қайтарыўы шәрт. Егер қарыз суммасының қайтарылыў мүддети шәртнамада белгиленбеген болса, қарыз алыўшы оны қарыз бериўши қарызды қайтарыў ҳаққында талап қойған күннен баслап отыз күн ишинде қайтарыўы керек.

Усы нызам талапларына тийкарланып суд, даўагер Х.Ахмедовтың даўа арзасын қанаатландырыў ҳаққындағы шешимге келген.

Саодат КАИПНАЗАРОВА,

Қарақалпақстан Республикасы судының судьясы                     

КӨШПЕЛИ СУД – ЖЫНАЯТҚА ЖАЗА, ЖӘМИЙЕТШИЛИККЕ ҲУҚЫҚЫЙ САБАҚ

Шымбай районы Әдиллик бөлими имаратында Жынаят ислери бойынша Шымбай районы судының баслығы А.Успанов басшылығында көшпели ашық суд мәжилиси өткерилди.

Көшпели суд мәжилисинде Өзбекстан Республикасы Жынаят кодексиниң 248-статьясы 1-бөлиминде нәзерде тутылған жынаятты ислегенликте айыпланып атырған П.Д. ҳәм И.Б., сондай-ақ, Жынаят кодексиниң 238-статьясы 3-бөлими «б» бәнти ҳәм басқа да статьяларында нәзерде тутылған жынаятларда айыпланып атырған А.А.ға жынаят ислери көрип шығылды.

Суд додалаўы даўамында П.Д. ҳәм И.Б. өз айыпларын толық тән алып, қылмысларынан пушайман екенликлерин билдирди. Суд ҳүкимине бола, олар Жынаят кодексиниң 248-статьясы 1-бөлиминде нәзерде тутылған жынаятты ислегенликте айыплы деп табылып, усы статья санкциясы шеңберинде жәрийма жазасы тайынланды.

Сондай-ақ, А.А. да өз айыбын толық мойынлап, жеткерилген материаллық зыян толық қапланғанын мәлим етти. Суд тәрепинен ол Жынаят кодексиниң 238-статьясы 3-бөлими «б» бәнти ҳәм басқа да статьяларында нәзерде тутылған жынаятларды ислегенликте айыплы деп табылып, 3 жыл 7 ай мүддетке еркин шеклеў жазасы тайынланды.

Суд мәжилисиниң жуўмағында суд баслығы тәрепинен елимизде суд-ҳуқық тараўында әмелге асырылып атырған реформалар, соның ишинде, Өзбекстан Республикасы Президентиниң суд системасына байланыслы жақында қабыл етилген пәрманларының мазмун-мәниси бойынша ҳуқықый түсиниклер берилди.

Көшпели суд мәжилислери тек ғана жынаят ислерин көрип шығыў емес, ал халық арасында ҳуқықый мәдениятты арттырыўға да хызмет етип атырғаны атап өтилди.

ПУҚАРАНЫҢ МҮРӘЖАТЫ – СУДТЫҢ ИТИБАРЫНДА

Жынаят ислери бойынша Беруний районы судының баслығы Р.Камалова тәрепинен райондағы «Алтынсай» мәҳәллеси турғынлары ушын көшпели қабыллаў шөлкемлестирилди. Бул қабыллаўдан гөзленген тийкарғы мақсет – пуқаралардың суд-ҳуқық тараўына байланыслы мүрәжатларын тиккелей тыңлаў, оларға нызамшылық шеңберинде әмелий ҳәм ҳуқықый түсиниклер бериўден ибарат.

Көшпели қабыллаў даўамында пуқаралар тәрепинен түрли мәселелер бойынша мүрәжатлар билдирилди. Атап айтқанда, алимент өндириў тәртиби, суд тәрепинен тайынланған жазаны жеңилиреги менен алмастырыў, кадастр ҳүжжетлерин рәсмийлестириў, сондай-ақ, жер участкаларын нызамсыз өзлестириўдиң ҳуқықый ақыбетлери менен байланыслы мәселелерде көп мүрәжатлар болды.

Мүрәжатларды көрип шығыў процесинде суд баслығы тәрепинен ҳәр бир мәселениң нызамшылық тийкарлары толық түсиндирилди. Әсиресе, судқа тийисли мәселелердиң белгиленген мүддетлерде ҳәм тийисли суд инстанцияларында көрип шығылыўы зәрүрлиги, сондай-ақ, мүрәжатлар бойынша суд додалаўына араласыў мүмкин емес екенлиги бойынша пуқараларға анық ҳуқықый түсиниклер берилди.

Сондай-ақ, көшпели қабыллаў даўамында пуқаралардың мүрәжатларын көрип шығыўдың ҳуқықый тәртиби, суд ислерин жүритиўде нызамлылық ҳәм қалыслық принциплерине қатаң әмел етилиўи, сондай-ақ, коррупциялық жынаятлардың алдын алыў, оларға маўасасыз мүнәсибетти қәлиплестириў мәселелери бойынша да ҳуқықый үгит-нәсият жумыслары алып барылды.

Бундай көшпели қабыллаўлар халықтың ҳуқықый санасы ҳәм мәдениятын арттырыў, суд органлары искерлигиниң ашық-айдынлығын тәмийинлеў, сондай-ақ, пуқаралардың судларға болған исенимин және де беккемлеўге хызмет етеди.

ҒМДА қатнасыўшы-мәмлекетлер судларының қарарларын тән алыў ҳәм орынлаўға қаратыў ҳаққындағы ислерди көриўдиң өзгешелиги

Өзбекстан Республикасы Экономикалық процессуал кодекси 32-статьясы екинши бөлиминиң төртинши хатбасына муўапық, шет еллер судлары ҳәм арбитражларының қарарларын тән алыў ҳәм орынлаўға қаратыў ҳаққындағы ислер Қарақалпақстан Республикасы суды, облыслар ҳәм Ташкент қаласы судлары тәрепинен көрилип шығады.

Ғәрессиз Мәмлекетлер Дослық аўқамы қатнасыўшы-мәмлекетлерине бүгинги күнде Россия Федерациясы, Беларусь, Қазақстан, Өзбекстан, Азербайжан, Армения, Қырғызстан, Тәжикстан ҳәм Түркменстан киреди.

Экономикалық судларда Ғәрессиз Мәмлекетлер Дослық аўқамы қатнасыўшы-мәмлекетлерине судлары тәрепинен қабыл етилген шешимлерди тән алыў ҳәм орынлаўға қаратыў ҳаққындағы ислер төмендеги халықаралық ҳүжжетлерге тийисли түрде көрилип шығады:

1992-жыл 20-мартта Киев қаласында имзаланған «Хожалық жумысын әмелге асырыў менен байланысты даўларды шешиў тәртиби ҳаққында» Питим;

1993-жыл 22-январда Минск қаласында имзаланған «Фуқаралық, шаңарақлық ҳәм жынаят ислери бойынша ҳүқықый қатнасықлар ҳәм ҳүқықый жәрдем ҳаққында» Конвенция;

2002-жыл 7-октябрда Кишинев қаласында имзаланған «Фуқаралық, шаңарақлық ҳәм жынаят ислери бойынша ҳүқықый жәрдем ҳәм ҳүқықый қатнасықлар ҳаққында» Конвенция.

Киев Питими 13 статьядан ибарат болып, Ғәрессиз Мәмлекетлер Дослық аўқамы қатнасыўшы-мәмлекетлерде жайласқан хожалық жүргизиўши субъектлер ортасындағы даўларды шешиўде ҳүқықый бирге ислесиўди нәзерде тутады. Ол шәртнамалық ҳәм фуқаралық-ҳүқықый қатнасықларды, мәмлекетлик ҳәм басқа органлар менен байланыслы қатнасықларды,
сондай-ақ суд қарарларын орынлаўға қаратыў мәселелерин тәртипке салады.

Питимниң 3-статьясына көре ҳар бир ағза мәмлекеттиң пуқаралары ҳәм оның территориясында жасаўшы тәреплер басқа ағза мәмлекетлердиң ўәкилликли арбитраж (хожалық) судларына, төрешилик судларына тосқынлықсыз мурәжәәт етиўге, илтимаснамалар бериўге, даўа қозғаўға ҳәм басқа процессуал ҳәракетлерди әмелге асырыўға ҳақлы.

Киев Питиминиң 8-статьясына көре, шешимлерди орынлаў мәптар тәрептиң илтиманамасы бойынша әмелге асырылады ҳәм илтимаснамаға төмендеги ҳүжжетлер қосымша тапсырылады:

тән алыў ҳәм орынлаўға қаратыў соралған қарардың тастыйықланған көширмеси;

қарарда көрсетилмеген болса, оның нызамлы күшине киргенлигин тастыйықлайтуғын рәсмий ҳүжжет;

басқа тәреп суд процесси ҳаққында хабардар етилгенлигин дәлиллейтуғын ҳүжжетлер;

орынлаў ҳүжжети.

Егер ҳүқықый қатнасықлар Киев Питими менен тәртипке салынбаған болса, Кишинев Конвенциясы нормалары қолланылады.

Кишинев ҳәм Минск Конвенциялары көп тәреплеме, узақ муддетке мөлшерленген, ҳүқықый бирге ислесиўдиң улыўма принцип ҳәм стандартларын өз ишине алған халқаралық ҳүжжетлер болып табылады.

Украина ҳәм Молдова СНГ қатарынан шыққан болса-да, Украина — Киев Питиминиң, Молдова — Минск Конвенциясының толық ағзасы болып есапланады. Сол себепли бул мәмлекетлер судларының шешимлери экономикалық судлар тәрепинен тән алыў ҳәм орынлаўға қаратыўға жибериўи лазым.

Кишинев Конвенциясының 54-моддасына сәйкес, ағза мәмлекетлер бир-бириниң территориясында қабыл етилинген фуқаралық, шаңарақлық ҳәм жынаят ислери бойынша суд қарарларын тән алыў ҳәм орынлаўға қаратыўға жибереди.

Бақберген УБАЙДУЛЛАЕВ,

Нөкис районлараралық экономикалық суды судьясы                                     

СУДЛАРДЫҢ ҲАҚЫЙҚЫЙ ҒӘРЕЗСИЗЛИГИН ТӘМИЙИНЛЕЎ – ӘДИЛ СУДЛАЎ САПАСЫН АРТТЫРЫЎДЫҢ ӘҲМИЙЕТЛИ ФАКТОРЫ

Бүгинги күнде дүньяда глобал қәўип-қәтерлер трансформацияланып атырған оғада қурамалы шараятта ҳәр бир мәмлекет алдында, биринши нәўбетте, пуқаралардың ҳуқықлары менен нызамлы мәплерин исенимли қорғаў, инсан ушын мүнәсип ҳәм абадан турмыс кешириў шараятларын жаратыў ўазыйпасы турыпты. Бул стратегиялық әҳмийетли мақсетлерге ерисиўде инсан ҳуқықлары менен еркинликлерин қорғаўды өзиниң тийкарғы ўазыйпасы етип белгилеген мәмлекетлик ҳәкимияттың бийғәрез тармағы – суд ҳәкимияты айрықша әҳмийетке ийе.

Әлбетте, судлар искерлигиниң нәтийжелилиги ҳәм әдил судлаўдың сапасы көп жағынан суд ҳәкимиятының ҳақыйқый ғәрезсизлигине тиккелей байланыслы. Сонлықтанда, халықаралық-ҳуқықый ҳүжжетлерде де суд ҳәкимияты ғәрезсизлигин тәмийинлеўге байланыслы анық кепилликлер белгиленген. Атап айтқанда, БМШ тәрепинен 1985-жылы қабыл етилген Суд ҳәкимияты ғәрезсизлигиниң тийкарғы принциплериниң 1-бәнтине муўапық, суд ҳәкимияты ғәрезсизлиги мәмлекет тәрепинен кепилленеди ҳәм мәмлекеттиң Конституциясы ямаса нызамларында беккемленеди.

Усы тийкарда, судлардың ҳақыйқый ғәрезсизлигин тәмийинлеў Өзбекстан Республикасында мәмлекетлик сиясат дәрежесине көтерилген. Ҳүрметли Президентимиз Шавкат Мирзиёевтиң атап өткениндей, «судлардың жумысына ҳәр қандай араласыў әдил судлаўға көлеңке салыў есапланады. Бул бойынша ҳәм сораў, ҳәм жуўапкершилик қатты болады.»

Мәмлекетимиздиң миллий ҳуқық системасында суд ҳәкимияты ғәрезсизлиги айрықша кепилленген. Атап айтқанда, Өзбекстан Республикасы Конституциясының 136-статьясында судьялар ғәрезсиз екенлиги, тек ғана нызамға бойсыныўы, судьяның әдил судлаўды әмелге асырыў искерлигине ҳәш қандай араласыўға жол қойылмайтуғыны ҳәм бундай араласыў нызамға муўапық жуўапкершиликке себеп болатуғыны қатаң белгилеп қойылған.

Бул конституциялық қағыйдалар нызамларымызда және де толық беккемленген. Мәселен, «Судлар ҳаққында»ғы Нызамның 67-статьясына бола, судьялардың бийғәрезлиги төмендеги кепилликлер арқалы тәмийинленеди:
судьяларды нызамда белгиленген тәртипте сайлаў, тайынлаў ҳәм азат етиў;

судьялардың қол қатылмаслығы;

әдил судлаўды әмелге асырыўда қатаң процессуаллық тәртиплерге әмел етилиўи;

қарар қабыл етиўде судьялар мәсләҳәтиниң сыр сақланыўы ҳәм де оны жәриялаўды талап етиўдиң қадаған етилиўи;

судқа ҳүрметсизлик етиў ямаса белгили бир ислерди шешиўге араласқанлық, судьялардың қол қатылмаслығын бузғанлық ушын жуўапкершилик белгилениўи;

судьяларға мәмлекет есабынан олардың жоқары статусына мүнәсип материаллық ҳәм социаллық тәмийнат жаратылыўы.

Нызам нормаларының талаплары бузылған жағдайда, нызамшылықта тийисли жуўапкершилик шаралары нәзерде тутылған. Атап айтқанда, судқа ҳүрметсизлик еткени ушын Өзбекстан Республикасы Ҳәкимшилик жуўапкершилик ҳаққындағы кодекстиң 180-статьясында, тергеў ямаса суд ислерин шешиўге араласқаны ушын болса Жынаят кодексиниң 236-статьясында қатаң жуўапкершилик белгиленген. Бул болса суд ҳәкимияты ғәрезсизлигине байланыслы кепилликлерди және де беккемлейди.

Улыўмаластырып айтқанда, суд ҳәкимиятының ғәрезсизлиги – әдил судлаўдың сапасын арттырыўдың ең әҳмийетли кепили болып есапланады. Бул принцип Конституция ҳәм нызамларымызда айрықша беккемлеп қойылған. Суд ҳәкимияты ғәрезсизлигине қарсы қаратылған ҳәр қандай ҳәрекет жәмийетлик қәўипли қылмыс сыпатында баҳаланып, нызам менен жуўапкершиликке себеп болады.

Ҳүрметли Президентимиз Шавкат Мирзиёевтиң атап өткениндей, «судлардың ҳақыйқый ғәрезсизлигин тәмийинлеў биз ушын ең тийкарғы ўазыйпа болып есапланады. Әсиресе, суд қайсыдур лаўазымлы шахстың қолы жететуғын уйымға айланып қалыўына улыўма жол қоймаў шәрт.»

Азат ИМАТОВ,
Қарақалпақстан Республикасы ҳәкимшилик суд судьясы

БАЛАЛАРДЫ ЗОРЛЫҚТЫҢ БАРЛЫҚ ТҮРЛЕРИНЕН ҚОРҒАЎ – МӘМЛЕКЕТ СИЯСАТЫНЫҢ ТИЙКАРҒЫ БАҒДАРЫ

Бизге белгили, 2025-жыл 24-декабрь күни Өзбекстан Республикасы Президенти тәрепинен «2026-2030-жылларға мөлшерленген Балаларды зорлықтың барлық түрлеринен қорғаў стратегиясын тастыйықлаў ҳаққында»ғы Пәрман қабыл етилди. Бул ҳүжжет мәмлекетимизде балалардың ҳуқықлары менен мәплерин тәмийинлеў жолында әҳмийетли ҳәм тарийхый қәдем сыпатында тән алынбақта.

Бул Пәрман тек ғана рәсмий-ҳуқықый ҳүжжет болып қалмастан, ал ҳәр бир баланың тыныш, саламат ҳәм бахытлы балалыққа болған ҳуқықын тәмийинлеўге қаратылған кең көлемли мәмлекетлик стратегия болып есапланады. Себеби, балалар – жәмийеттиң ең нәзик, ең қорғаўға мүтәж қатламы есапланады.

Тилекке қарсы, турмыста балалар ҳәр қыйлы түрдеги зорлыққа дус келиўи мүмкин. Соннан:

-шаңарақтағы қатаңлық ҳәм итибарсызлық,

-мектеп ямаса жәмийетлик орынларда кемситиў ҳәм басым өткериў,

-Интернет мәканындағы кибербуллинг,

-психологиялық ямаса физикалық күш көрсетиў жағдайлары.

Бурын да мәмлекетимизде балалар ҳуқықларын қорғаўға қаратылған нызамлар бар еди. Бирақ жаңадан қабыл етилген Пәрман бул машқалаға системалы, комплексли ҳәм узақ мүддетли қатнас жасаўды усыныс етпекте. Яғный, зорлық ақыбетлери менен гүресиў емес, ал оның алдын алыў, қәўипли факторларды сапластырыў стратегияның тийкарғы мақсети сыпатында белгиленген.

2026-2030-жылларға мөлшерленген бул стратегияның бас мақсети – балаларды зорлықтың барлық түрлеринен қорғаў, олар ушын қәўипсиз орталық жаратыў және ҳуқықлары менен нызамлы мәплерин толық тәмийинлеўден ибарат.

Бул болса төмендегилерди аңлатады:

-ҳәр бир бала өзин қорғалған сезиниўи керек;

-баланың пикири ҳәм даўысы еситилиўи шәрт;

-машқалаға дус келген бала ҳеш қашан жәрдемсиз қалмаўы керек.

Стратегияда бир қатар әҳмийетли жаңалықлар ҳәм тийкарғы бағдарлар белгилеп берилген. Соның ишинде, барлық қарарлар қабыл етилиўинде «баланың ең жақсы мәпи» тийкарғы өлшем сыпатында белгиленбекте. Яғный, ҳәр қандай илаж бәринен бурын балаға зыян жеткермеўи, керисинше, оның мәпине хызмет етиўи керек.

Пәрманда тек ғана жазалаўшы илажлар емес, ал профилактикаға қаратылған механизмлер де айрықша орын алған. Атап айтқанда:

ата-аналардың бала тәрбиясы бойынша ҳуқықый ҳәм психологиялық саўатлылығын арттырыў,

билимлендириў мәкемелеринде психологиялық хызметлерди күшейтиў,

балаларға өз ҳуқықлары ҳәм қорғаў механизмлери ҳаққында түсиник бериўге қаратылған илажлар белгилеп берилген.

Сондай-ақ, мәмлекетлик уйымлар арасындағы бирге ислесиў мәселеси де жаңа басқышқа алып шығылмақта. Енди балалар менен байланыслы машқалалар билимлендириў, денсаўлықты сақлаў, ишки ислер, социаллық қорғаў ҳәм суд уйымлары арасында өз-ара аўызбиршилик ҳәм мәлимлеме алмасыў тийкарында шешиледи.

Зорлыққа ушыраған ямаса қәўип астындағы балалар кимге мүрәжат етиўин, қай жерден ҳәм қандай жәрдем алыўын билиўи ушын аңсат, исенимли ҳәм нәтийжели қорғаў системаларын енгизиў де стратегияның әҳмийетли бағдарларынан бири есапланады.

Жуўмақлап айтқанда, бул Пәрманның орынланыў процесинде баланы тәрбиялаў ҳәм оны қорғаў тек ғана шаңарақтың емес, ал пүткил жәмийеттиң жуўапкершилиги екенлиги және бир мәрте тастыйықланбақта. Мәмлекет бул ҳүжжет арқалы ҳәр бир баланың тәғдирине бийпәрўа емеслигин, оны тыңлаўға, қорғаўға ҳәм ҳәр бир жас өспирим шахс ушын жуўапкершиликти өз мойнына алыўға таяр екенин көрсетпекте.

Хамра БЕРДИКЛИЧЕВ,

Қарақалпақстан Республикасы судының судьясы

ҲƏКИМШИЛИК СУДЛАРДА ФОТО СУЎРЕТКЕ АЛЫЎ ҲƏМДЕ ВИДЕО ЖАЗЫЎҒА АЛЫЎ ТƏРТИБИ

Ɵзбекстан Республикасы Ҳəкимшилик суд ислерин жүритиў ҳаққындағы Кодекстың 143-статьясына муўапық, ҳәкимшилик суд ислерин жүритиў қатнасыўшылары ҳәм суд мәжилиси залында қатнасыўшылар жазба жазыўлар жүргизиў, стенограмма жүргизиў ҳәм даўыс жазып алыў ҳуқықына ийе. Суд мәжилисиниң фото сүўретине, видеожазыўына, сондай-ақ радио ҳәм телевидение арқалы трансляция қылыныўына исти көрип атырған судтың руқсаты менен жол қойылады.

Суд додалаўының ашықлығын, судлар искерлигине байланыслы мəлимлеме алыў ҳуқықын əмелге асырылыўының, сондай ақ, судлар тəрепинен усы мəселеге байланыслы нызам ҳүжжетлериниң бирдей қолланылыўын тəмийинлеў мақсетинде Өзбекстан Республикасы Жоқары суды пленумы тəрепинен 2020-жыл 21-февраль күни 4-санлы «Суд додалаўының ашықлығын ҳәм судлардың искерлигине байланыслы мәлимлеме алыў ҳуқықын тәмийинлеў ҳаққында»ғы қарары қабыл етилип, қарардың 14-бəнтине кɵре, нызамға муўапық:

а) ашық суд мәжилисин фотосүўретке түсириў, видеожазыўға алыў, сондай-ақ, ғалаба хабар қуралларында трансляция етиўге төмендеги тәртипте жол қойылады:

пуқаралық исин көриў ўақтында – суд мәжилисинде басшылық етиўшиниң тәреплердиң разылығы алынғаннан кейин берген руқсаты менен;

жынаят, ҳәкимшилик, экономикалық исти ҳәм ҳәкимшилик ҳуқықбузарлық ҳаққындағы исти көриў ўақтында – суд мәжилисинде басшылық етиўшиниң тәреплердиң пикирин тыңлағаннан кейин берген руқсаты менен;

б) ашық суд мәжилисинде аудиожазыўды әмелге асырыўға төмендеги тәртипте жол қойылады:

пуқаралық исин көриў ўақтында – суд мәжилисинде басшылық етиўшиниң тәреплердиң разылығы алынғаннан кейин берилген руқсаты менен;

жынаят иси ҳәм ҳәкимшилик ҳуқықбузарлық ҳаққындағы исти көриў ўақтында – суд мәжилисинде басшылық етиўшиниң тәреплердиң пикирин тыңлағаннан кейин берген руқсаты менен.

Судлардың итибары суд мәжилиси залында қатнасып атырғанлар ҳәр қандай ис бойынша еркин түрде жазба жазыўлар жүргизиўи, стенограмма жүргизиўи, экономикалық ис ямаса ҳәкимшилик ҳуқықый қатнасықлардан келип шыққан ис көрилип атырғанда болса, сондай-ақ, аудиожазыў жүргизиўи мүмкин екенлигине қаратыў лазымлығы ҳаққында түсиндирмелер берилген.

Процесс қатнасыўшыларының илтимаснамаларын, ғалаба хабар қураллары ўәкиллериниң мүрәжатларын қанаатландырыў ямаса қанаатландырмастан қалдырыў ҳаққында суд орнында уйғарыў шығарады ҳәм суд мәжилисиниң баяннамасына киргизеди.

Суд ғалаба хабар қураллары ўәкиллерин тарқатылып атырған хабардың дурыслығы, ҳақыйқатлылығы, қалыслығы ҳәм исенимлилиги ушын жуўапкершилик ҳаққында ескертеди ҳәм бул ҳаққында суд мәжилисиниң баяннамасына жазып қойылады.

Суд мәжилисиниң барысын нызамда жол қойылған көринисте жазып алыныўын әмелге асырып атырған шахслардың ҳәрекети суд мәжилиси тәртибине кесент етпеўи керек.

Суд мәжилисинде қатнасып атырған ҳәм оның барысын жазып алыў ҳуқықынан пайдаланып атырған шахслар тәрепинен бул ҳуқықтың пайдаланыўы суд мәжилиси тәртибиниң бузылыўы болып табылады. Бундай жағдайда суд айыпдар шахсларға процессуал нызамда нәзерде тутылған тәсир илажларын қолланыўға ҳақылы.

Жанат АЙМАГАНБЕТОВА,

 Қарақалпақстан Республикасы ҳəкимшилик суды судьясы  

АТА-АНАЛЫҚ ҲУҚЫҚЫНАН АЙЫРЫЎ ҲӘМ ТИКЛЕЎ ШӘРТЛЕРИ

Балалардың ҳуқықлары менен нызамлы мәплерин, соның ишинде, шаңарақлық-ҳуқықый тараўда қорғаў дәрежесин арттырыў мәмлекетимиз сиясатының тийкарғы бағдарларынан бири болып есапланады. Ҳәзирги ўақытта мәмлекетлик шаңарақ сиясаты жәмийет турмысында жүз берип атырған объектив өзгерислер тәсиринде қәлиплеспекте. Республикамыз көлеминде социаллық машқала себеплерин сапластырыў ушын шаңарақларды қоллап-қуўатлаў бойынша мақсетли илажлар комплекси әмелге асырылмақта. Мәмлекетимизде ата-аналар қыйын турмыслық жағдай себепли балаларға ғамхорлық ете алмайтуғын шаңарақлар ушырасады.

Ата-аналардың балаларға физикалық ҳәм руўхый зорлық етиўи машқаласынан тысқары, ата-аналар тәрепинен баланың мүлклик ҳуқықларын бузыў машқаласы да әҳмиетли болып есапланады. Буның тийкарғы себеплери сыпатында: кәмбағаллық, алкогольизм, нәшебентлик, ата-ана миннетлемелерине жуўапкершиликсиз қатнаста болыў, шаңарақлық ҳәм әдеп-икрамлылық қәдириятларының төмен дәрежесин көрсетиў мүмкин. Шаңарақлық қатнасықлардың турақсызлығы көбинесе басқа себеплерден де жүзеге келмекте.

Ата-аналық ҳуқықынан айырыў – бул ата-аналарға қолланылатуғын ҳәм олардың нызамсыз ҳәрекетлеринде ата-аналық миннетлерин орынламаў, тийисли дәрежеде орынламаў сыпатында көрсетилетуғын қатаң санкция болып есапланады. Атап өтиў керек, ата-аналық ҳуқықларынан айырыў – бул олардың перзентлерине қарата биле тура айыплы ҳуқықбузарлық ислеген ата-аналар ушын жуўапкершилик ақырғы шара есапланады. Усы мүнәсибет пенен, ата-ана ҳуқықлары тек ғана Шаңарақ кодексиниң 80-статьясы биринши бөлиминде белгиленген суд қарары менен өз күшин жоғалтады.

Ата-аналық ҳуқықынан оғада үлкен зәрүрликсиз айырыў баланың мәплерин, шаңарақта жасаў ҳәм тәрбияланыў ҳуқықын бузыўы ҳәм оның тәғдиринде қайтып болмайтуғын ақыбетлерге алып келиўи мүмкин. Бул ата-аналық ҳуқықларынан айырыў институтының тәрбиялық функциясын әмелге асырыў менен байланыслы.

Әмелдеги Шаңарақ низамшылығына муўапық, ата-ана (олардан бири) төмендеги жағдайларда ата-аналық ҳуқықынан айырылады:

– ата-аналық миннетлемелерин орынлаўдан бас тартса, соның ишинде, алимент төлеўден бас тартса;

– себепсиз себеплерге бола өз баласын туўыў үйи ямаса басқа емлеў мәкемесинен, тәрбия, халықты социаллық қорғаў мәкемеси ҳәм сол сыяқлы басқа да мәкемелерден алыўдан бас тартса;

– ата-аналық ҳуқықын пайдаланбаса, балаларға мийримсиз мүнәсибетте болса;

– үзликсиз ишиўшилик яки нәшебентликке дуўшар болган болса;

– өз балаларының өмири ямаса денсаўлығына ямаса ериниң (ҳаялының) өмири ямаса денсаўлығына қарсы қастан жынаят ислеген болса.

Ата-аналық ҳуқықынан айырыў суд тәртибинде әмелге асырылады.

Ата-аналық ҳуқықынан айырыў ҳаққындағы ислер ата (ана) ның (олардың орнын басыўшы шахслардың), прокурордың, сондай-ақ, ержетпеген балалардың ҳуқықларын қорғаў миннетлемеси жүкленген уйым ямаса мәкемелердиң (қәўендерлик уйымы, ержетпегенлер ислери бойынша уйымлараралық комиссиялар, жетим балалар ҳәм ата-ана қарамағынан айрылған балалар мәкемелери ҳәм басқа да мәкемелердиң) шағымына бола көриледи.

Суд ата-аналық ҳуқықынан айырыў ҳаққындағы ислерди көрип шығыўда баланың тәмийнаты ушын ата-аналық ҳуқықынан айрылған ата-анадан (олардың биринен) алимент өндириў мәселесин шешеди.

Шаңарақ кодексиниң 81-статьясында ата-аналық ҳуқықынан айырыў ақыбетлери белгиленген. Олар бойынша:

– ата-аналық ҳуқықынан айырылған ата-ана қайсы балаға ата-аналық ҳуқықынан айырылған болса, соль балаға болған туўысқанлық фактине тийкарланған барлық ҳуқықлардан, соның ишинде, оннан тәмийнат алыў, сондай-ақ, балалы пуқаралар ушын нызамшылықта белгиленген жеңилликлер ҳәм напақалар алыў ҳуқықларынан айырылады;

– ата-аналық ҳуқықынан айырылыўы ата-ананы өз баласына тәмийинлеў миннетлемесинен азат етпейди;

– ата-аналық ҳуқықынан айырылған ата-ананың (олардан бириниң) буннан кейин бала менен бирге жасаў ямаса жасамаў мәселеси суд тәрепинен турақ жай ҳаққындағы нызамшылықта белгиленген тәртипте шешиледи;

– ата-анасы (олардан бири) оған ата-аналық ҳуқықынан айырылған бала, егер ол перзентликке алынбаған болса, турақ жайға болған мүлк ҳуқықын ямаса турақ жайдан пайдаланыў ҳуқықын сақлап қалады, сондай-ақ, әкеси (анасы) ҳәм басқа да туўысқанлары менен туўысқанлық фактине тийкарланған барлық мүлклик ҳуқықларын, соның ишинде мийрас алыў ҳуқықын сақлап қалады;

– баланы әкеси ямаса анасына бериў имканияты болмағанда ямаса ата-ананың ҳәр екеўи де ата-аналық ҳуқықынан айырылған жағдайда, бала қәўендерлик ҳәм қәўендерлик уйымының қарамағына бериледи.

– ата-ана (олардан бири) ата-аналық ҳуқықынан айырылғанда баланы перзентликке алыўға ата-ана (олардан бири) ата-аналық ҳуқықынан айырылғанлығы ҳаққындағы судтың шешиўши қарары шығарылған күннен кейин кеминде алты ай өткеннен кейин жол қойылады.

Ата-ана (олардан бири) өзиниң минез-қулқын, турмыс тәризин ҳәм (ямаса) бала тәрбиясына болған қатнасын өзгерткен жағдайларда ата-аналық ҳуқықы тиклениўи мүмкин.

Ата-аналық ҳуқықын тиклеў ата-аналық ҳуқықынан айырылған ата-ананың (олардан бириниң) шағымы бойынша суд тәртибинде әмелге асырылады.

Ата-ананың (олардан бириниң) ата-аналық ҳуқықын тиклеў ҳаққындағы талабы менен бирге баланы ата-анаға (олардан бирине) қайтарыў ҳаққындағы талабы да көрип шығылыўы мүмкин.

10 жасқа толған балаға ата-аналық ҳуқықының тиклениўине тек ғана оның разылығы менен жол қойылады.

Бала перзентликке алынған ҳәм перзентликке алыў бийкар етилмеген болса, ата-аналық ҳуқықын тиклеўге жол қойылмайды.

Ата-аналық ҳуқықынан айырыў ҳаққындағы даўа арзаларының (ҳәм олар бойынша шығарылған суд қарарларының) өзине тән өзгешеликлери бар: бундай келиспеўшиликлердиң тийкарында бир тәрептен ата ҳәм аналардың баланы тәрбиялаўға байланыслы миннетлемелерди орынлаўдан бас тартыўы ҳәм бир қатар ҳуқықлардан айырыўы турса, екинши тәрептен болса ержетпеген баланың тәғдири, тәрбиясы, тәмийнаты ҳәм қәўипсизлиги менен байланыслы ҳуқықларын қорғаў көринеди.

 Саодат ҚАЙЫПНАЗАРОВА,

 Қарақалпақстан Республикасы судының судьясы                            

СОРАҢ, ЖУЎАП БЕРЕМИЗ

Сораў: Ҳәкимшилик судларда жеке тәртиптеги исбилерменлерден өндирилетуғын мәмлекетлик бажы муғдары қандай?

Жуўап: Дәслеп жеке тәртиптеги исбилермен дегенде кимлер нәзерде тутылыўын билип алыўымыз керек.

Жеке тәртиптеги исбилермен – бул белгиленген тәртипте дизимнен өткен ҳәм юридикалық шахс дүзбестен исбилерменлик искерлигин әмелге асыратуғын физикалық шахс.

Өзбекстан Республикасының «Мәмлекетлик бажы ҳаққында»ғы Нызамының 10-статьясында ҳәкимшилик судларда мәмлекетлик бажыны төлеўден азат етилген субъектлер нәзерде тутылған болып, усы статьяның биринши бөлими 1-бәнтине көре, исбилерменлик субектлери – исбилерменлик искерлигин әмелге асырыў менен байланыслы ҳуқықлары ҳәм нызамлы мәплерин бузып атырған жергиликли мәмлекетлик ҳәкимият уйымларының, республикалық атқарыўшы ҳәкимият уйымларының, ҳәкимшилик-ҳуқықый искерликти әмелге асырыўға ўәкилликли болған басқа да уйымлардың, пуқаралардың өзин-өзи басқарыў уйымларының, олардың лаўазымлы шахсларының қарарлары, ҳәрекетлери (ҳәрекетсизлиги) үстинен судқа мүрәжат еткенде мәмлекетлик бажыдан азат етилген.

Истиң нәтийжеси бойынша усы исбилерменлик субъектиниң талаплары толық ямаса қысман қанаатландырылмастан қалдырылған жағдайда, мәмлекетлик бажы усы шахслардан талаплардың қанаатландырылмастан қалдырылған муғдарына пропорционал түрде өндириледи.

«Мәмлекетлик бажы ҳаққында»ғы Нызамның қосымшасы менен тастыйықланған «Мәмлекетлик бажы ставкаларының муғдарлары» 3-бәнтинде ҳәкимшилик судлар тәрепинен өндирилетуғын мәмлекетлик бажының муғдарлары нәзерде тутылған.

Усы бәнтте киши исбилерменлик субъектлери әмелге асыратуғын исбилерменлик искерлиги шеңберинде судларға мүрәжат еткенде белгиленген ставканың 50 пайызы муғдарында мәмлекетлик бажы төлейтуғынлығы белгилеп қойылған.

Өзбекстан Республикасының «Исбилерменлик искерлиги еркинлигиниң кепилликлери ҳаққында»ғы Нызамның 5-статьясына көре, жеке тәртипте исбилерменлер киши исбилерменлик субъекти есапланады.

Демек, жоқарыдағылардан келип шығып, жеке тәртиптеги исбилерменлер ҳәкимшилик судларға мүрәжат еткенде, истиң нәтийжеси бойынша арзасы қанаатландырылмаған жағдайда белгиленген ставканың 50 пайызы муғдарында мәмлекетлик бажы төлейди.

 Камалатдин  ХОЖАМУРАТОВ,

Қарақалпақстан Республикасы ҳәкимшилик судының судьясы