BALA HUQÍQLARÍ – MÁMLEKET QORǴAWÍNDAǴÍ JOQARÍ QÁDIRIYAT
Bala huqıqları – bul hár bir bala, yaǵnıy 18 jasqa tolmaǵan shaxs hesh qanday sheklewlersiz iye bolıwı kerek bolǵan tiykarǵı huqıq hám erkinlikler kompleksi bolıp esaplanadı. Balalar hám jaslar úlkenler menen birdey insan huqıqlarına iye ekeni xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen tolıq tán alınǵan. Sonıń menen birge, balalardıń fizikalıq hám ruwxıy jaqtan qorǵawǵa mútájligi olar ushın qosımsha kepillikler hám ayrıqsha ǵamxorlıq zárúrligin de talap etedi.
Bala huqıqları túsinigi óz negizin Insan huqıqları pútkil jáhán deklaraciyasınıń tiykarǵı ideyalarınan aladı. Bul hújjette «analıq hám balalıq ayrıqsha ǵamxorlıq hám járdem alıw huqıqın beredi,» dep belgilep qoyılǵan. Bul norma balalardıń barlıq ulıwma insan huqıqlarına teńdey iye ekenligin tán alǵan halda, olardı qorǵawǵa ayrıqsha qatnas zárúrligin kórsetedi.
1989-jıl 20-noyabrde qabıl etilgen BMShtıń Bala huqıqları haqqındaǵı konvenciyası bala huqıqların qorǵaw tarawındaǵı eń áhmiyetli xalıqaralıq hújjet bolıp esaplanadı. Bul Konvenciya insaniyat tariyxında eń kóp ratifikaciyalanǵan insan huqıqları shártnaması sıpatında balalar turmısında túpkilikli burılıs jasadı. Ózbekstan Respublikası usı Konvenciyaǵa 1992-jıl 9-dekabrde qosılıp, balalar aldındaǵı xalıqaralıq minnetlemelerdi óz moynına aldı.
Bunnan soń Ózbekstan Konvenciyaǵa baylanıslı balalar sawdası, balalar prostitutologiyası, balalar pornografiyası hám balalardıń qurallı tartıslarda qatnasıwına baylanıslı Fakultativ protokollardı da ratifikaciyaladı. Mámleket tárepinen Konvenciyanıń orınlanıwı boyınsha BMShtıń Bala huqıqları boyınsha komitetine turaqlı túrde milliy esabatlar usınılıp kelinbekte.
Konvenciyada balalar huqıqların qorǵawdıń tiykarǵı principi sıpatında «balanıń eń jaqsı mápi» principi belgilengen. Bul princip hár qanday qarar, ilaj yamasa huqıqıy tásir bárinen burın balanıń mápine xızmet etiwi shárt ekenligin ańlatadı.
Ózbekstan Respublikası Konstituciyasında da balalar huqıqları ayrıqsha orın iyeleydi. Tiykarǵı nızamnıń XIV babı «Shańaraq, balalar hám jaslar» dep atalıp, onda mámlekettiń balalar aldındaǵı minnetlemeleri bekkemlengen. Sonıń ishinde, Konstituciyaǵa bola, balanıń huqıqları, erkinlikleri hám nızamlı máplerin támiyinlew, onıń fizikalıq, aqılıy hám mádeniy jaqtan tolıq rawajlanıwı ushın eń jaqsı sharayatlardı jaratıw mámlekettiń tikkeley minnetlemesi bolıp esaplanadı.
Keyingi jılları mámleketimizde «hesh bir bala itibardan shette qalmaydı» degen princip tiykarında balalardıń máplerine qaratılǵan keń kólemli reformalar ámelge asırılmaqta. «Insan qádiri ushın» ideyası hám «hesh kimdi artta qaldırmaw» principi sheńberinde jańalanǵan Konstituciyada balalar huqıqların qorǵawǵa baylanıslı kepillikler jáne de kúsheytildi.
Ásirese, 2024-jıl 14-noyabrde qabıl etilgen «Balalardı zorlıqtıń barlıq túrlerinen qorǵaw haqqında»ǵı Nızam balalarǵa bolǵan zorlıqqa qarsı gúresiwde jańa basqıshtı baslap berdi. Bul nızam menen balalarǵa bolǵan zorlıq túrleri úshten altıǵa shekem keńeytilip, ǵamxorlıqtıń joqlıǵı, ekspluataciya hám bulling sıyaqlı jaǵdaylar da huqıqıy jaqtan anıq belgilep qoyıldı.
Bul baǵdardaǵı reformalardıń logikalıq dawamı sıpatında 2025-jıl 24-dekabr kúni «2026-2030-jıllarǵa mólsherlengen Balalardı zorlıqtıń barlıq túrlerinen qorǵaw strategiyasın tastıyıqlaw haqqında»ǵı Prezident Pármanı qabıl etildi. Bul hújjet balalardı qorǵawǵa qaratılǵan mámleketlik siyasattı sistemalı hám uzaq múddetli tiykarda ámelge asırıwdı názerde tutadı.
Strategiyaǵa muwapıq, zorlıqtan jábirlengen yamasa qáwip astındaǵı balalarǵa mámleket esabınan yuridikalıq járdem kórsetiw, olardıń dáslepki kórsetiwlerin videojazıw arqalı dizimge alıw, qáwenderlik hám qayırqomlıq uyımlarınıń qatnasıwın támiyinlew, sonday-aq, balalarǵa bolǵan zorlıq haqqında xabar bermegen lawazımlı shaxslar ushın juwapkershilikti engiziw sıyaqlı áhmiyetli mexanizmler belgilendi.
ulıwmalastırıp aytqanda, Ózbekstanda balalardıń huqıqların qorǵaw tarawında qabıl etilgen nızamlar hám Prezident Pármanları balanı qorǵawdı tek ǵana shańaraq yamasa ayırım institutlardıń wazıypası emes, al pútkil jámiyettiń ulıwma juwapkershiligi sıpatında belgilemekte. Balanıń huqıqı hám qádiri – mámleketlik siyasattaǵı eń joqarı qádiriyat sıpatında tán alınıp, onı támiyinlewge qaratılǵan reformalar izbe-iz dawam etpekte.
Alisher AMETOV,
Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń sudyası