BALALARDÍ ZORLÍQTÍŃ BARLÍQ TÚRLERINEN QORǴAW – MÁMLEKET SIYASATÍNÍŃ TIYKARǴÍ BAǴDARÍ
Bizge belgili, 2025-jıl 24-dekabr kúni Ózbekstan Respublikası Prezidenti tárepinen «2026-2030-jıllarǵa mólsherlengen Balalardı zorlıqtıń barlıq túrlerinen qorǵaw strategiyasın tastıyıqlaw haqqında»ǵı Párman qabıl etildi. Bul hújjet mámleketimizde balalardıń huqıqları menen máplerin támiyinlew jolında áhmiyetli hám tariyxıy qádem sıpatında tán alınbaqta.
Bul Párman tek ǵana rásmiy-huqıqıy hújjet bolıp qalmastan, al hár bir balanıń tınısh, salamat hám baxıtlı balalıqqa bolǵan huqıqın támiyinlewge qaratılǵan keń kólemli mámleketlik strategiya bolıp esaplanadı. Sebebi, balalar – jámiyettiń eń názik, eń qorǵawǵa mútáj qatlamı esaplanadı.
Tilekke qarsı, turmısta balalar hár qıylı túrdegi zorlıqqa dus keliwi múmkin. Sonnan:
- shańaraqtaǵı qatańlıq hám itibarsızlıq,
- mektep yamasa jámiyetlik orınlarda kemsitiw hám basım ótkeriw,
- Internet mákanındaǵı kiberbulling,
- psixologiyalıq yamasa fizikalıq kúsh kórsetiw jaǵdayları.
Burın da mámleketimizde balalar huqıqların qorǵawǵa qaratılǵan nızamlar bar edi. Biraq jańadan qabıl etilgen Párman bul mashqalaǵa sistemalı, kompleksli hám uzaq múddetli qatnas jasawdı usınıs etpekte. Yaǵnıy, zorlıq aqıbetleri menen gúresiw emes, al onıń aldın alıw, qáwipli faktorlardı saplastırıw strategiyanıń tiykarǵı maqseti sıpatında belgilengen.
2026-2030-jıllarǵa mólsherlengen bul strategiyanıń bas maqseti – balalardı zorlıqtıń barlıq túrlerinen qorǵaw, olar ushın qáwipsiz ortalıq jaratıw jáne huqıqları menen nızamlı máplerin tolıq támiyinlewden ibarat.
Bul bolsa tómendegilerdi ańlatadı:
- hár bir bala ózin qorǵalǵan seziniwi kerek;
- balanıń pikiri hám dawısı esitiliwi shárt;
- mashqalaǵa dus kelgen bala hesh qashan járdemsiz qalmawı kerek.
Strategiyada bir qatar áhmiyetli jańalıqlar hám tiykarǵı baǵdarlar belgilep berilgen. Sonıń ishinde, barlıq qararlar qabıl etiliwinde «balanıń eń jaqsı mápi» tiykarǵı ólshem sıpatında belgilenbekte. Yaǵnıy, hár qanday ilaj bárinen burın balaǵa zıyan jetkermewi, kerisinshe, onıń mápine xızmet etiwi kerek.
Pármanda tek ǵana jazalawshı ilajlar emes, al profilaktikaǵa qaratılǵan mexanizmler de ayrıqsha orın alǵan. Atap aytqanda:
- ata-analardıń bala tárbiyası boyınsha huqıqıy hám psixologiyalıq sawatlılıǵın arttırıw,
- bilimlendiriw mákemelerinde psixologiyalıq xızmetlerdi kúsheytiw,
- balalarǵa óz huqıqları hám qorǵaw mexanizmleri haqqında túsinik beriwge qaratılǵan ilajlar belgilep berilgen.
Sonday-aq, mámleketlik uyımlar arasındaǵı birge islesiw máselesi de jańa basqıshqa alıp shıǵılmaqta. Endi balalar menen baylanıslı mashqalalar bilimlendiriw, densawlıqtı saqlaw, ishki isler, sociallıq qorǵaw hám sud uyımları arasında óz-ara awızbirshilik hám málimleme almasıw tiykarında sheshiledi.
Zorlıqqa ushıraǵan yamasa qáwip astındaǵı balalar kimge múrájat etiwin, qay jerden hám qanday járdem alıwın biliwi ushın ańsat, isenimli hám nátiyjeli qorǵaw sistemaların engiziw de strategiyanıń áhmiyetli baǵdarlarınan biri esaplanadı.
Juwmaqlap aytqanda, bul Pármannıń orınlanıw procesinde balanı tárbiyalaw hám onı qorǵaw tek ǵana shańaraqtıń emes, al pútkil jámiyettiń juwapkershiligi ekenligi jáne bir márte tastıyıqlanbaqta. Mámleket bul hújjet arqalı hár bir balanıń táǵdirine biypárwa emesligin, onı tıńlawǵa, qorǵawǵa hám hár bir jas óspirim shaxs ushın juwapkershilikti óz moynına alıwǵa tayar ekenin kórsetpekte.
Xamra BERDIKLICHEV,
Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń sudyası