ÓZBEKSTANDA HÁKIMSHILIK SUDLARDA JAŃA WÁKILLIKLER HÁM TÁRTIPLER
Elimizde puqaralar hám isbilermenlik subektleriniń ádil sudlawǵa erisiw imkaniyatların jáne de keńeytiw maqsetinde hákimshilik sudlarǵa múrájat etiwde puqaralar hám isbilermenlik subektleriniń huqıqları menen nızamlı máplerin qorǵaw ushın jáne de qolaylı sharayatlar jaratıwǵa qaratılǵan jańa huqıqıy institutlar ámeliyatqa engizilip, sudlardıń roli jáne de arttırılmaqta.
Bul baǵdarda, 2026-jıl 14-avgustta qabıl etilgen ÓRN-1165-sanlı nızam menen ayırım nızam hújjetlerine ózgerisler hám qosımshalar kirgizildi.
Nızamǵa muwapıq, hákimshilik sud islerin júrgiziw haqqındaǵı kodekske hákimshilik uyımnıń lawazımlı shaxsınıń yamasa onıń wákiliniń sudqa kelmegenliginiń aqıbetleri haqqındaǵı norma kiritildi.
Oǵan bola, hákimshilik uyımnıń qararı yamasa onıń lawazımlı shaxsınıń háreketi (hárekecizligi) ústinen berilgen arzanı (shaǵımdı) kóriwde lawazımlı shaxstıń yamasa onıń wákiliniń sud májilisinde qatnasıwı májbúriy bolıp esaplanadı. Usı arzanı (shaǵımdı) kóriwde lawazımlı shaxs yamasa onıń wákili sud májilisinde qatnaspaǵan jaǵdayda sud dodalawı keyinge qaldırıladı.
Hákimshilik uyımnıń lawazımlı shaxsınıń yamasa onıń wákiliniń sud dodalawında qatnaspaǵanı sud tárepinen úzirli dep tabılmaǵan jaǵdayda, sud lawazımlı shaxsqa sud járiymasın qollanıwǵa haqılı.
Hákimshilik uyım lawazımlı shaxsınıń yamasa onıń wákiliniń qatnasıwı istiń hár tárepleme, tolıq hám durıs sheshiliwine tosqınlıq etpegen jaǵdayda, is mámleketlik uyım lawazımlı shaxsınıń yamasa onıń wákiliniń qatnasıwısız kórip shıǵılıwı múmkin.
Sonday-aq, Ózbekstan Respublikasınıń Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodeksi hákimshilik sud tárepinen tartıslardı sheshiw procesinde hákimshilik huqıqbuzarlıqlar haqqındaǵı islerdi kórip shıǵıw tártibin názerde tutatuǵın norma menen tolıqtırılmaqta, yaǵnıy hákimshilik sudlar tárepinen tartıslardı sheshiw procesinde hákimshilik huqıqbuzarlıq belgileri anıqlansa, Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodekstiń 180 hám 181-statyalarında názerde tutılǵan huqıqbuzarlıqlar boyınsha islerdi kórip shıǵıwı múmkin.
Bunnan tısqarı, Hákimshilik sud jumısların júrgiziw haqqındaǵı kodekske «isenimniń huqıqıy qorǵalıwı» principi kirgizildi. Oǵan bola, mápdar shaxstıń hákimshilik uyımnıń qararına baylanıslı nızam menen qorǵalatuǵın isenimi qorǵaladı.
Jáne bir áhmietli jańalıq – nızam menen hákimshilik sudlarda dáslepki tıńlaw institutı engizildi.
Oǵan bola, hákimshilik uyımlar, puqaralardıń ózin-ózi basqarıw uyımları hám olardıń lawazımlı shaxslarınıń nızamshılıqqa muwapıq bolmaǵan hám shaxslardıń huqıqları menen nızamlı máplerin buzatuǵın qararları, háreketleri yamasa háreketsizligi boyınsha tartısıw haqqındaǵı islerdi sud dodalawına tayarlaw procesinde dáslepki tıńlaw ótkeriledi.
Sudya dáslepki tıńlawdı arza sudqa kelip túsken kúnnen baslap 20 kúnnen keshikpey ótkeriwi kerek.
Dáslepki tıńlawda arza beriwshiniń talapları hám juwapkerdiń narazılıqları anıqlastırıladı, arzadaǵı kemshiliklerdi saplastırıw ilajları kóriledi. Bunnan tısqarı, arza iyesine zárúr dálillerdi, juwapkerge bolsa óz pikirin jazba túrde usınıw boyınsha túsinikler beriledi. Sudya arzadaǵı talaplar hám is boyınsha bar dálillerge dáslepki huqıqıy baha da beredi.
Dáslepki tıńlaw juwmaqları boyınsha sud arzanı kórmesten qaldırıw, kelisim pitimin tastıyıqlaw yamasa isti sud dodalawına tayınlaw haqqında uyǵarıw shıǵarıwı múmkin.
Juwmaqlap aytqanda, bul Nızam puqaralar hám isbilermenlik subektleriniń huqıqları menen nızamlı máplerin qorǵaw kepilliklerin kúsheytiwge, sudlarǵa múrájat etiwde jáne de qolaylı sharayatlar jaratıwǵa, sudlar jumısınıń nátiyjeliligin arttırıwǵa, sonday-aq, mámleketlik uyımlar hám lawazımlı shaxslardıń jumısı ústinen nátiyjeli sud qadaǵalawın ornatıwǵa xızmet etedi.
Sarbinaz ABDIKARIMOVA,
Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudı sudya aǵa járdemshisi