SUDQA ISENIM QAY JERDEN BASLANADÍ? «ÁDILLIK QORǴANÍ»NAN

SUDQA ISENIM QAY JERDEN BASLANADÍ? «ÁDILLIK QORǴANÍ»NAN

«Ádil sudlaw – 2030» strategiyasında belgilengen áhmiyetli tiykarǵı baǵdarlardan biri – bul «Ádillik qorǵanı.»

Bul túsiniktiń ózinde úlken máni bar. Sebebi sud, eń aldı menen, insan huqıqları menen nızamlı máplerin isenimli qorǵaytuǵın, hár qanday tásir hám aralasıwdan jıraq bolǵan bekkem súyenish bolıwı kerek.

Búgingi sud-huqıq reformalarınıń tiykarǵı maqseti de – insandı sudqa emes, sudtı insanǵa jáne de jaqınlastırıw bolıp tabıladı.

Puqara óz huqıqları menen máplerin qorǵaw ushın sudqa múrájat etiwde artıqsha áweregershilik, byurokratiyalıq tosqınlıqlarǵa ushıramawı kerek. Usı maqsette sudlarǵa múrájat etiw tártibin ápiwayılastırıw, «bir ayna» principin keńeytiw, sudlardı xalıqqa jaqınlastırıw hám alıs aymaqlarda jasap atırǵan puqaralar ushın da ádil sudlawdan paydalanıw imkaniyatın keńeytiwge ayrıqsha itibar qaratılmaqta.

Bul jerde jáne bir áhmiyetli másele bar. Sudqa múrájat etken insan, bárinen burın, onıń sózi tıńlanıwın, isine qalıs hám ádil baha beriliwin kútedi. Sonıń ushın sud procesinde táreplerdiń teńligi, hár bir dálil hám sebepke qalıs baha beriw, islerdi aqılǵa uǵras múddetlerde kórip shıǵıw úlken áhmiyetke iye.

Sud qararları da puqara ushın túsinikli bolıwı kerek. Qarar qanshelli quramalı huqıqıy hújjet bolmasın, onıń mazmunı anıq, logikalıq hám ayqın bayan etilse, insan óz huqıq hám minnetlemelerin jaqsıraq ańlaydı.

Álbette, «Ádillik qorǵanı»nıń eń áhmiyetli baǵanalarınan biri – sudyanıń ǵárezsizligi bolıp esaplanadı. Sudya qarar qabıl etiwde tek ǵana nızamǵa, is boyınsha toplanǵan dálillerge hám óziniń huqıqıy isenimine súyenedi. Onıń isine hár qanday sırtqı tásir yamasa aralasıwǵa jol qoyılmawı – ádil sudlawdıń eń áhmiyetli kepili bolıp esaplanadı.
Sonıń menen birge, sudyalardı sudlawǵa tikkeley baylanıslı bolmaǵan wazıypalardan azat etiw, sudlardıń shólkemlestiriwshilik hám hákimshilik jumısın nátiyjeli shólkemlestiriw de sud erkinligin bunnan bılay da bekkemlewge xızmet etedi.

Sud tek ǵana tartıstı sheshetuǵın mákeme emes. Sud – insannıń huqıqı, qádir-qımbatı hám nızamlı máplerin qorǵaytuǵın áhmiyetli mámleketlik institut.

Usı mániste, «Ádillik qorǵanı» – tek ǵana atama emes. Onıń tiykarında anıq maqset jámlengen: insan huqıqlarınıń ústinligin támiyinlew, nızam ústinligin bekkemlew hám erkin sudlawdı kepillew.

Ádilliktiń haqıyqıy ólshemi bolsa – hár bir insannıń huqıqı nızam aldında birdey qorǵalǵanında kórinedi. Sudqa isenim bekkem bolsa, jámiette nızamǵa isenim de bekkem boladı.

Jetkinshek QDÍRNIYAZOV,
jınayat isleri boyınsha Shomanay rayonı sudınıń tergew sudyası

ÓZBEKSTANDA HÁKIMSHILIK SUDLARDA JAŃA WÁKILLIKLER HÁM TÁRTIPLER

Elimizde puqaralar hám isbilermenlik subektleriniń ádil sudlawǵa erisiw imkaniyatların jáne de keńeytiw maqsetinde hákimshilik sudlarǵa múrájat etiwde puqaralar hám isbilermenlik subektleriniń huqıqları menen nızamlı máplerin qorǵaw ushın jáne de qolaylı sharayatlar jaratıwǵa qaratılǵan jańa huqıqıy institutlar ámeliyatqa engizilip, sudlardıń roli jáne de arttırılmaqta.

Bul baǵdarda, 2026-jıl 14-avgustta qabıl etilgen ÓRN-1165-sanlı nızam menen ayırım nızam hújjetlerine ózgerisler hám qosımshalar kirgizildi.

Nızamǵa muwapıq, hákimshilik sud islerin júrgiziw haqqındaǵı kodekske hákimshilik uyımnıń lawazımlı shaxsınıń yamasa onıń wákiliniń sudqa kelmegenliginiń aqıbetleri haqqındaǵı norma kiritildi.

Oǵan bola, hákimshilik uyımnıń qararı yamasa onıń lawazımlı shaxsınıń háreketi (hárekecizligi) ústinen berilgen arzanı (shaǵımdı) kóriwde lawazımlı shaxstıń yamasa onıń wákiliniń sud májilisinde qatnasıwı májbúriy bolıp esaplanadı. Usı arzanı (shaǵımdı) kóriwde lawazımlı shaxs yamasa onıń wákili sud májilisinde qatnaspaǵan jaǵdayda sud dodalawı keyinge qaldırıladı.

Hákimshilik uyımnıń lawazımlı shaxsınıń yamasa onıń wákiliniń sud dodalawında qatnaspaǵanı sud tárepinen úzirli dep tabılmaǵan jaǵdayda, sud lawazımlı shaxsqa sud járiymasın qollanıwǵa haqılı.

Hákimshilik uyım lawazımlı shaxsınıń yamasa onıń wákiliniń qatnasıwı istiń hár tárepleme, tolıq hám durıs sheshiliwine tosqınlıq etpegen jaǵdayda, is mámleketlik uyım lawazımlı shaxsınıń yamasa onıń wákiliniń qatnasıwısız kórip shıǵılıwı múmkin.

Sonday-aq, Ózbekstan Respublikasınıń Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodeksi hákimshilik sud tárepinen tartıslardı sheshiw procesinde hákimshilik huqıqbuzarlıqlar haqqındaǵı islerdi kórip shıǵıw tártibin názerde tutatuǵın norma menen tolıqtırılmaqta, yaǵnıy hákimshilik sudlar tárepinen tartıslardı sheshiw procesinde hákimshilik huqıqbuzarlıq belgileri anıqlansa, Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodekstiń 180 hám 181-statyalarında názerde tutılǵan huqıqbuzarlıqlar boyınsha islerdi kórip shıǵıwı múmkin.

Bunnan tısqarı, Hákimshilik sud jumısların júrgiziw haqqındaǵı kodekske «isenimniń huqıqıy qorǵalıwı» principi kirgizildi. Oǵan bola, mápdar shaxstıń hákimshilik uyımnıń qararına baylanıslı nızam menen qorǵalatuǵın isenimi qorǵaladı.

Jáne bir áhmietli jańalıq – nızam menen hákimshilik sudlarda dáslepki tıńlaw institutı engizildi.

Oǵan bola, hákimshilik uyımlar, puqaralardıń ózin-ózi basqarıw uyımları hám olardıń lawazımlı shaxslarınıń nızamshılıqqa muwapıq bolmaǵan hám shaxslardıń huqıqları menen nızamlı máplerin buzatuǵın qararları, háreketleri yamasa háreketsizligi boyınsha tartısıw haqqındaǵı islerdi sud dodalawına tayarlaw procesinde dáslepki tıńlaw ótkeriledi.

Sudya dáslepki tıńlawdı arza sudqa kelip túsken kúnnen baslap 20 kúnnen keshikpey ótkeriwi kerek.

Dáslepki tıńlawda arza beriwshiniń talapları hám juwapkerdiń narazılıqları anıqlastırıladı, arzadaǵı kemshiliklerdi saplastırıw ilajları kóriledi. Bunnan tısqarı, arza iyesine zárúr dálillerdi, juwapkerge bolsa óz pikirin jazba túrde usınıw boyınsha túsinikler beriledi. Sudya arzadaǵı talaplar hám is boyınsha bar dálillerge dáslepki huqıqıy baha da beredi.

Dáslepki tıńlaw juwmaqları boyınsha sud arzanı kórmesten qaldırıw, kelisim pitimin tastıyıqlaw yamasa isti sud dodalawına tayınlaw haqqında uyǵarıw shıǵarıwı múmkin.

Juwmaqlap aytqanda, bul Nızam puqaralar hám isbilermenlik subektleriniń huqıqları menen nızamlı máplerin qorǵaw kepilliklerin kúsheytiwge, sudlarǵa múrájat etiwde jáne de qolaylı sharayatlar jaratıwǵa, sudlar jumısınıń nátiyjeliligin arttırıwǵa, sonday-aq, mámleketlik uyımlar hám lawazımlı shaxslardıń jumısı ústinen nátiyjeli sud qadaǵalawın ornatıwǵa xızmet etedi.

Sarbinaz ABDIKARIMOVA,

Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudı sudya aǵa járdemshisi

HAYAL-QÍZLARDÍŃ ABÍRAYÍ HÁM BALA HUQÍQLARÍ – NÍZAMNÍŃ EŃ JOQARÍ QORǴAWÍNDA

Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2026-jıl 3-marttaǵı PF-33-sanlı Pármanı mámlekette hayal-qızlar hám balalar huquqların qorǵaw sistemasın túp-tiykarınan kúsheytiw hám olarǵa nisbeten zorlıq-zombılıq jaǵdaylarına shek qoyıwǵa qaratılǵan zárúr tariyxıy hújjet eseplenedi. Bul Párman jámiyette salamat ortalıqtı qáliplestiriw hám zorlıq-zombılıqtıń hár qanday kórinisine qarata gúresiw keypiyatın bekkemlewdi maqset etken.

Jámiyettiń salamatlıǵı hám keleshegi hayal-qızlar menen balalardıń qanshalıqlı qáwipsiz hám baxtlı jasawı menen belgilenedi. Sonlıqtan, mámleketimiz tárepinen insan qádirin ullılaw, ásirese, hayal-qızlar hám jas ɵspirimlerdiń huquqıy qorǵalıwın kúsheytiw boyınsha qatań sharalar kórilmekte. 2026-jıl 3-mart kúni qabıl etilgen Prezident Pármanı bul baǵdardaǵı reformalardı jańa, joqarı basqıshqa alıp shıqtı.

Pármannıń tiykarǵı baǵdarları hám maqsetleri:

• Erte nekelerdiń aldın alıw: Neke jasına jetpegen shaxslar menen haqıyqatta shańaraqlıq qatnasıqlarǵa kirisiw jaǵdaylarına shek qoyıw hám ata-analardıń juapkershiligin arttırıw.
• Jas shańaraqlardı xoshametlew: Eki tárep te keminde 21 jasqa tolıp, birinshi márte neke qurganda mámleket tárepinen ayrıqsha jeńillikler beriledi. Sonday-aq, Socilallıq reestrdegi shańaraqlar ushın 1,5 bárqulla (ese) arttırılǵan qarjılay kómekler (subsidiya, grantlar) beriw sisteması jolǵa qoyıladı.

• Zorlıq-zombılıqqa qarsı sanlı qorǵaw: Qorǵaw orderi berilgen hayal-qızlardıń telefonlarına tezlik penen xabar beriwdi támiyinleytuǵın «SOS» shaqırıw («my.ihma.uz») mobil qosımshası ornatıladı.

• Bilimlendiriwde «Ekinshi imkaniyat»: Júkli student-qızlar hám 3 jasqa shekemgi perzenti bar studentlerge akademik dem alıs (otpusk) dáwirinde aralıqtan oqıw hám bilimlendiriwdi tiklew boyınsha jeńillikler beriledi.

• Jańa jinayıy juapkershilikler: Xalıqaralıq standartlar tiykarında femicid (jinsi sebepli ólimge alıp keliw/óltiriw), stalking (quwdalaw), kiberzorlıq hám onlayn gruming (internet arqalı balanıń isenimine kiriw) sıyaqlı zamanagɵy qáwip-qáterler ushın nızamlı juapkershilik belgilew wazıypası qoyıldı.

• Professional tergew hám sudlaw: 2027-jıl 1-yanvardan baslap hayal-qızlar hám balalarǵa qarata zorlıq-zombılıq boyınsha islerdi tek ǵana arnawlı tayarlıqtan ótken tergewshiler hám sudyalar tárepinen kórip shıǵıladı.

Juwmaq ornında, bul hújjet elimizde hayal-qızlar hám balalardıń qol qatılmaslıǵın támiyinlew, shańaraq institutın turmıstıq zorlıq-zombılıqlardan awlaq halda bekkemlew jolındaǵı eń kompleks hám qatań qádem eseplanadı. Hayal hám bala qorǵalǵan jurttıń keleshegi hár qashan parawan hám qúdiretli boladı.

Janat AYMAGANBETOVA
Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudı sudyası

SHAŃARAQ TÍNÍSHLÍǴÍ – JÁMIYET TURAQLÍLÍǴÍ

Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń 76-statyasında shańaraq jámiyettiń tiykarǵı buwını ekeni hám mámleket qorǵawında bolıwı belgilengen. Bul norma shańaraqta tınıshlıq, óz-ara húrmet hám tatıwlıqtı támiyinlew tek ǵana jeke emes, al jámiyet ushın da úlken áhmiyetke iye ekenin kórsetedi. Sonday-aq, Konstituciyada er adam hám hayaldıń nekede teń huqıqlı ekeni belgilep qoyılǵan. Demek, shańaraqlıq kelispewshiliklerdi sheshiwde hár eki táreptiń huqıqları menen máplerin húrmet etiw áhmiyetli.

Shańaraq insan ómirindegi eń áhmiyetli sociallıq ortalıqlardan biri. Onda insan mehir, húrmet, isenim hám óz-ara qollap-quwatlawdı sezedi. Biraq, túrli minez, dúnyaqaras, zárúrlik hám turmıslıq kózqaraslardıń soqlıǵısıwı nátiyjesinde shańaraqta tartıslı jaǵdaylar da júzege keliwi múmkin. Bunday kelispewshilikler óz waqtında durıs sheshilmese, shańaraq aǵzaları arasındaǵı qatnasıqlarǵa unamsız tásir kórsetiwi múmkin.

Shańaraqlıq kelispewshiliklerdiń kelip shıǵıwına túrli faktorlar sebep boladı. Sonıń ishinde, erli-zayıplılar arasındaǵı óz-ara túsinbewshilik, finanslıq qıyınshılıqlar, jumıssızlıq, turmıslıq mashqalalar, perzent tárbiyasına hár qıylı qatnas, tuwısqanlardıń shańaraqlıq turmısqa artıqsha aralasıwı, isenimsizlik hám sóylesiwdiń jetispewshiligi usılardıń qatarına kiredi. Ayırım jaǵdaylarda bolsa kishi kelispewshilikler jıynalıp barıp, úlken kelispewshilikke aylanıwı múmkin.

Tartıstıń ózi hár dayım shańaraqtıń buzılıwına alıp keletuǵın unamsız jaǵday emes. Mashqalanı tınısh jol menen dodalaw hám bir-birin tıńlaw arqalı kelispewshilikti saplastırıw múmkin. Tiykarǵı mashqala kelispewshilik waqtında aqıretlew, qorqıtıw, zorlıq yamasa bir-birin kemsitiw sıyaqlı usıllardıń qollanılıwında bolıp esaplanadı. Bunday qatnasıqlar shańaraqtaǵı isenim hám húrmetti tómenletedi.

Shańaraqlıq kelispewshiliklerdiń eń úlken tásirlerinen biri perzentler psixologiyasında kórinedi. Turaqlı jánjel ortalıǵında ósken balada qorqıw, qáweterleniw, ózine isenimsizlik hám oqıwǵa qızıǵıwshılıqtıń tómenlewi sıyaqlı jaǵdaylar baqlanıwı múmkin. Sonıń ushın ata-ana tek ǵana óz qatnasıqları haqqında emes, al perzentleriniń ruwxıy qáterjamlıǵı haqqında da oylawı kerek.

Shańaraqta salamat ortalıqtı saqlaw ushın, bárinen burın, nátiyjeli qarım-qatnastı jolǵa qoyıw zárúr. Hár bir shańaraq aǵzası óz pikirin sabırlılıq penen bayan etiwi, basqalardıń pikirin bolsa húrmet penen tıńlawı kerek. Mashqalanı sheshiwde «kim ayıplı?» degen sorawdan góre, «máseleni qalay sheshemiz?» degen kózqaras kóbirek nátiyje beredi.

Sonday-aq, shańaraq aǵzaları arasında isenim hám juwapkershilikti bekkemlew áhmietli. Erli-zayıplılar bir-biriniń miynetin hám úlesin qádirlewi, áhmietli qararlardı ilajı bolǵanınsha birgelikte qabıl etiwi kerek. Finanslıq máseleler, perzent tárbiyası hám turmıslıq wazıypalar boyınsha aldınnan kelisip alıw kóplegen túsinbewshiliklerdiń aldın alıwı múmkin.

Eger kelispewshilik óz betinshe sheshilmese, shańaraqlıq psixolog, mediator yamasa basqa tiyisli qánigege múrájat etiw de paydalı. Qánige jaǵdayǵa qalıs baha berip, táreplerge mashqalanı tınısh hám konstruktivlik tárizde sheshiwge járdem beriwi múmkin.

Kelispewshilik – bul shańaraqtıń tamamlanıwı emes, al jańa basqıshqa ótiw ushın signal dep túsiniw kerek. Salamat shańaraq ulıwma urıspaytuǵın emes, al kelispewshiliklerden durıs juwmaq shıǵaratuǵın shańaraq.

Sud ámeliyatı sonı kórsetedi, shańaraqlıq kelispewshilikler tek erli-zayıplılar arasındaǵı kelispewshilik penen sheklenip qalmaydı. Bunday kelispewshilikler nekeden ajıratıw, aliment óndiriw, atalıqtı belgilew, perzenttiń kim menen jasawın belgilew, bala menen kóriw tártibin belgilew, ulıwma múlkti bóliw hám basqa da huqıqıy máselelerge alıp keliwi múmkin. Sonıń ushın hár qanday shańaraqlıq kelispewshilikti sheshiwde, bárinen burın, shańaraq aǵzalarınıń huqıqları menen nızamlı máplerin, ásirese, erjetpegen perzentlerdiń mápin qorǵaw úlken áhmiyetke iye.

Juwmaqlap aytqanda, shańaraqlıq qatnasıqlardı bekkemlew hár bir shańaraq aǵzasınıń juwapkershiligi bolıp esaplanadı. Óz ara húrmet, sabır-taqat, ashıq sóylesiw hám keshire biliw shańaraqtaǵı kóplegen kelispewshiliklerdiń aldın alıwǵa xızmet etedi. Eń áhmiyetlisi, hár qanday kelispewshilikte insan qádiri, shańaraq tınıshlıǵı hám perzentler mápi ústin bolıwı kerek.

Azamat ABDIRASULIEV,
Puqaralıq isleri boyınsha Qońırat rayonlararalıq sudı baslıǵı

MÚRÁJATLAR — ÁDILLIK AYNASÍ: SUD SISTEMASÍNDA JAŃASHA MÚNÁSIBETLER DÁWIRI

Búgingi kúnde mámleketlik shólkemler hám puqaralar arasındaǵı múnásibetler pútkilley jańa basqıshqa kóterildi. Endilikte «puqara mámleket ushın emes, al mámleket puqara ushın» súreni real haqıyqatlıqqa aylandı. Bul ózgerisler, ásirese, sud sistemasında ayqın kózge taslanbaqta.

Aldınları sud mekemeleri kópshilik ushın «jabıq qorǵan» sıpatında qabıl etiler edi. Adamlar óz mashqalası menen sudqa múrajáát qılıwdan qorqar, processlerdiń qıyınshılıǵı sharshatar edi. Búgingi reformalardıń tiykarǵı maqseti bolsa — insan qádirin ulıǵlaw, ádalattı hár bir insannıń qálbine hám úyine alıp kiriw bolıp tabıladı.

Sanlastırıw — ádalattıń jańa kúshi

Sud sistemasındaǵı «Jańa dáwir»di sanlastırıwsız kóriw múmkin emes. «E-SUD» elektron hújjet almasıw sisteması, sud májilislerin onlayn translyaciya qılıw, sud hújjetlerin elektron túrde alıw sıyaqlı imkaniyatlar puqaralardıń artıqsha áweregershiliginiń aldın almaqta. Eń áhmiyetlisi, múrajáátlerdiń «insan faktorı»sız kórip shıǵılıwı korrupciya qáwpin keskin kemeyti.

Endilikte puqara óz múrajáátiniń qaysı basqıshta ekenligin, onıń orınlanıwı kimde ekenligin aralıqtan turıp baqlaw imkaniyatına iye. Bul — sudqa bolǵan isenimdi tiklewdiń eń isenimli jolı esaplanadı.

Mashqalalarǵa sheshim — máhálleden basqanadı

Sud sistemasında xalıq mashqalaların sheshiwdiń eń nátiyjeli jolı sıpatında sayar qabıllawlar ámeliyatı keń engizildi. Sudyalardıń ózleri adamlardıń jasaw orınlarına, máhállelerge shıǵıp, olardıń dertlerin tıńlawı, ornında huqıqıy túsinik beriw yamasa mashqalalardı sud tártibinde sheshiw imkániyatların kórip shıǵıw júzlegen insanlardıń ómirin jeńillestirdi.

Bunday sáwbetlerde adamlar tek ǵana nızamlı sheshim emes, bálki ózlerine bolǵan itibar hám ǵamqorlıqtı da sezbekte. Sebebi, ádalat tek sud zalında emes, al adamlardıń razılıǵında, olardıń mashqalaları óz waqtında sheshiliwinde kórinedi.

Jańa dáwir — joqarı juwapkershilik

Búgingi kúnde sud sisteması xızmetkerleri aldına qoyılǵan talap ta ózgerdi. Endilikte sudya yamasa sud apparatı xızmetkeri tekǵana hújjet toltırıwshı emes, al mashqalanı tereń seziniwshi, nızam sheńberinde insanıy qarar qabıl etiwshi shaxs bolıwı da kerek bolmaqta.

Álbette, sistemada ele kemshilikler bar, mashqalalar bar. Lekin eń áhmiyetlisi — búgingi sud sisteması kemshiliklerdi jasırmay, olardı ashıq talqılamaqta hám sheshpekte.

Juwmaqlap aytqanda, múrajáátler menen islesiwdegi bul «jańa dáwir» —xalıqtıń mámleketke, ádillike bolǵan iseniminiń artıwı esaplanadı. Ádalatlı sud bolsa — kúshli jámiyet hám rawajlanǵan mámlekettiń tiykarı.

Azat IMATOV,
Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudı sudyası

Gulmira BAYNAZAROVA,
Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudı sudyası

SUD SISTEMASÍN REFORMALAW IZBE-IZ DAWAM ETPEKTE

Ózbekstan Respublikası Prezidenti tárepinen 2026-jıl 8-iyun kúni «Sudlarda komplaens qadaǵalaw sistemasınıń nátiyjeliligin arttırıwdıń qosımsha ilajları haqqında»ǵı Pármanǵa qol qoyıldı.

Bul Párman sud organlarınıń ishki basqarıw sistemasın bunnan bılay da jetilistiriwge qaratılǵan bolıp, onda úsh áhmiyetli maqset belgilep berilgen.

Birinshi maqset – sudlarda korrupciyalıq qáwip-qáterlerdi anıqlaw hám bahalawdıń professional sistemasın engiziw arqalı korrupciyanı keltirip shıǵaratuǵın faktorlardı erte anıqlaw hám saplastırıw.

Ekinshi maqset – sud apparatına jumısqa qabıl etiwde ashıq-aydın tártip-qaǵıydalarǵa tiykarlanǵan ashıq tańlaw hám meritokratiya principin engiziw.

Úshinshi maqset – sud sistemasına jámiyetshiliktiń isenimin bekkemlew hám sud uyımların Jańa Ózbekstandı qurıw jolındaǵı reformalardıń ámeliy qatnasıwshısına aylandırıw.

Pármanda belgilengen wazıypalar tómendegi tórt tiykarǵı baǵdardı qamtıp aladı:

– sud apparatı xızmetkerleri arasında korrupciyanıń aldın alıw;

– Komplaens qadaǵalaw xızmetin shólkemlestiriw;

– sudyalar korpusında korrupciyaǵa mawasasızlıq mádeniyatın qáliplestiriw;

– Pármannıń orınlanıwın támiyinlewdiń nátiyjeli mexanizmlerin engiziw.

Hár bir baǵdar boyınsha anıq múddetler, juwapker uyımlar hám ámelge asırılatuǵın ilajlardı názerde tutatuǵın «jol kartası» belgilengen.

Pármannıń eń áhmiyetli shólkemlestiriw jańalıqlarınan biri – Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudı apparatında Komplaens qadaǵalaw xızmetiniń shólkemlestiriliwi bolıp tabıladı. Bul xızmet Joqarǵı sud baslıǵına tikkeley boysınadı hám 3 shtat birliginen ibarat boladı.

Sonday-aq, Ózbekstan Respublikası Áskeriy sudı, Qaraqalpaqstan Respublikası sudı, wálayatlar hám Tashkent qalası sudlarında jámi 15 komplaens inspektorı lawazımın engiziw názerde tutılǵan.

Komplaens qadaǵalaw xızmetiniń tiykarǵı wazıypalarına korrupciyalıq qáwip-qáterlerdi anıqlaw hám bahalaw, kásiplik etika qaǵıydalarına ámel etiliwin turaqlı monitoring etiw, jumısqa qabıl etiw procesinde ashıq-aydınlıq hám qalıslıqtı támiyinlew, sonday-aq, xızmetkerler hám olardıń shańaraq aǵzaları – ómirlik joldası hám de erjetpegen perzentleriniń dáramatları hám múlkin deklaraciyalaw sistemasın júrgiziw kiredi.

Párman menen sud apparatın basqarıwda jańa qatnas – HR-meritokratiyalıq principlerdi engiziw názerde tutılmaqta. Sonıń ishinde, «vacancy.sud.uz» portalın islep shıǵıw hám iske qosıw názerde tutılǵan. Bul platforma arqalı sud apparatındaǵı barlıq bos lawazımlar ashıq hám básekiles tańlaw tiykarında járiyalanadı. Talabanlar jasalma intellekt járdeminde tańlap alıw, test sınaqları hám kásiplik kónlikpelerdi bahalaw basqıshlarınan ótkeriledi.

«SudHR» elektron platforması bolsa sud sistemasında xızmetkerler menen islesiwdiń zamanagóy usılların engiziwge qaratılǵan. Ol arqalı xızmetkerlerdiń jumısın monitoring etiw, olardıń kásiplik ósiw traektoriyası, mamanlıq arttırıw rejeleri hám nátiyjelilik kórsetkishlerin bahalaw processleri sanlı, ashıq-aydın hám obektiv tárizde ámelge asırıladı.

Pármanda belgilengen ilajlar rawajlanǵan mámleketler sud sistemasınıń aldınǵı hám sınaqtan ótken tájiriybesin milliy sud sistemasına beyimlestiriw, korrupciyaǵa qarsı gúresiwdi jańa basqıshqa kóteriw, korrupciyalıq qáwip-qáterlerdiń aldın alıw jáne nátiyjeli ishki qadaǵalaw mexanizmlerin engiziwge xızmet etedi.

Ibrayım ALLANIYAZOV.

Jınayat isleri boyınsha Beruniy rayonı sudınıń tergew sudyası

KORRUPCIYAǴA QARSÍ GÚRES: JAZA EMES, ÁDILLIK ÚSTINLIGI

Korrupciya – jámiyettiń rawajlanıwına tosqınlıq etetuǵın, mámleketlik basqarıwdıń nátiyjeliligine hám puqaralardıń nızamǵa bolǵan isenimine keri tásir kórsetetuǵın qáwipli illet.

Sonıń ushın korrupciyaǵa qarsı gúresiw búgin tek ǵana huqıq qorǵaw uyımlarınıń wazıypası emes. Bul – mámleketlik uyımlar, puqaralıq jámiyeti hám hár bir puqaranıń ulıwma juwapkershiligi bolıp esaplanadı.

Sudya sıpatında iskerligim dawamında usı haqıyqatqa isendim, korrupciyaǵa qarsı gúresiwde tek ǵana jazanı kúsheytiwdiń ózi jeterli emes. Eń áhmiyetlisi – nızam buzılıwına alıp keletuǵın sharayatlardı erte anıqlaw, olardı saplastırıw hám jámiyette korrupciyaǵa mawasasız múnásibetti qáliplestiriw bolıp esaplanadı.

Korrupciyaǵa qarsı gúresiw nátiyjeliligin arttırıw, korrupciyaǵa baylanıslı jınayatlar ushın juwapkershiliktiń sózsiz ekenligin támiyinlew hám profilaktikalıq mexanizmlerdi kúsheytiw maqsetinde 2026-jıl 22-iyunda Ózbekstan Respublikasınıń «Ózbekstan Respublikasınıń ayırım nızam hújjetlerine korrupciyaǵa qarsı gúresiw nátiyjeliligin arttırıwǵa, korrupciyaǵa baylanıslı jınayatlar ushın juwapkershiliktiń sózsiz ekenligin támiyinlewge qaratılǵan qosımshalar hám ózgerisler kirgiziw haqqında»ǵı Nızamı qabıl etildi.

Bul nızam korrupciyaǵa qarsı gúresiwdiń huqıqıy mexanizmlerin bunnan bılay da jetilistiriwge qaratılǵanı menen áhmiyetli.

Atap aytqanda, korrupciyaǵa baylanıslı jınayatlardıń huqıqıy sheńberi jáne de anıqlastırılıp, ayırım korrupciyalıq qılmıslar ushın juwapkershilik ilajları kúsheytilmekte.

Onda tiykarǵı maqset tek ǵana jazalaw emes, al korrupciyaǵa qarsı huqıqıy immunitetti kúsheytiw, lawazımlı shaxslardıń nızamǵa boysınıwı hám juwapkershiligin arttırıwdan ibarat.

Sud hákimiyatınıń tiykarǵı wazıypası – nızam ústinligi hám ádil sudlawdı támiyinlew.

Korrupciyaǵa baylanıslı jınayatlar boyınsha islerdi kórip shıǵıwda bul talap jáne de ayrıqsha áhmiyetke iye. Sebebi bunday isler kóbinese lawazım, xızmet wákilligi hám jeke mápler menen baylanıslı boladı.

Biraq shaxstıń lawazımı, abıroyı yamasa jámiyettegi ornı sud ushın tiykarǵı norma bola almaydı.

Hár bir iste jınayat quramı, shaxstıń ayıbı, qılmıstıń aqıbetleri hám basqa da barlıq jaǵdaylar nızam talapları tiykarında puqta tekseriliwi kerek.

Juwapkershiliktiń sózsizligi – hár qanday jaǵdayda jaza tayınlawdı ańlatpaydı. Bul, bárinen burın, jınayat islegen hám ayıbı nızamlı tártipte dálillengen shaxstıń juwapkershilikten shette qalmawın támiyinlew bolıp esaplanadı.

Sonıń menen birge, ayıpsız shaxstıń tiykarsız juwapkershilikke tartılıwına jol qoymaw da ádil sudlawdıń ajıralmas talabı bolıp esaplanadı.

Jańa nızamnıń áhmiyetli táreplerinen biri korrupciyaǵa baylanıslı jınayatlardıń huqıqıy sheńberin anıqlastırıw menen baylanıslı.

Bul, óz gezeginde, huqıqtı qollaw ámeliyatında birden-bir qatnastı qáliplestiriw, korrupciyalıq xarakterge iye qılmıslardı anıq ajıratıw hám olarǵa nızamlı huqıqıy baha beriw imkaniyatın keńeytedi.

Korrupciyadan alınǵan nızamsız dáramatlardı jasırıw yamasa olardı legallastırıwǵa qaratılǵan háreketlerdi de korrupciyaǵa qarsı gúresiw sistemasınan shette qaldırmaw áhmiyetli.

Sebebi korrupciyaǵa qarsı gúresiw tek ǵana para beriw yamasa alıw jaǵdayın anıqlaw menen sheklenip qalmawı kerek. Ol korrupciya arqalı arttırılǵan payda hám qarjılardıń keyingi háreketine de tiyisli bolıwı kerek.

Korrupciyaǵa qarsı gúresiwde juwapkershiliktiń sózsizligi principi ayrıqsha orın iyeleydi.

Jańa nızamshılıqta ayırım korrupciyalıq ózgeshelikke iye qılmıslar ushın juwapkershiliktiń kúsheytiliwi de áyne usı maqsetke xızmet etedi.

Ásirese, lawazımlı shaxslardıń xızmet wákilliklerinen paydalanıwı menen baylanıslı qılmıslarǵa huqıqıy baha beriwde anıq normalardıń belgileniwi áhmiyetli.

Lawazımlı shaxsqa berilgen wákillik – jeke jeńillik emes, al jámiyet aldındaǵı juwapkershilik.

Sonıń ushın xızmet wákilliginen nızamǵa qayshı túrde paydalanıw tek ǵana belgili bir shaxsqa emes, al mámleketlik uyımǵa bolǵan isenimge de zıyan jetkeredi.

Zamanagóy qatnas korrupciya júz bergennen keyin oǵan qarsı shara kóriw menen sheklenip qalmawı kerek.

Korrupciyalıq qáwip-qáterlerdi aldınnan anıqlaw, mápler soqlıǵısıwınıń aldın alıw, mámleketlik uyımlar hám shólkemlerde ishki qadaǵalawdı kúsheytiw – profilaktikanıń áhmiyetli quralları bolıp esaplanadı.

Mine usı tiykarda jańa nızam menen korrupciyaǵa qarsı ishki qadaǵalaw hám komplaens mexanizmlerin kúsheytiwge qaratılǵan kózqaraslar ayrıqsha áhmiyetke iye.

Korrupciyalıq qáwip-qáterlerdi anıqlaw hám bahalaw, olardı minimallastırıw ilajların islep shıǵıw, shólkemlerde korrupciyaǵa qarsı ishki qadaǵalawdı jetilistiriw – huqıqbuzarlıq júz bergennen keyin onı saplastırıwǵa qaraǵanda nátiyjelirek profilaktikalıq qatnas bolıp esaplanadı.

Sebebi korrupciyaǵa qarsı gúresiwdiń eń jaqsı nátiyjesi kórilgen jınayat isleriniń kópliginde emes, al jınayat islewge imkaniyat beretuǵın sharayatlardıń azayıwında kórinedi.

Korrupciyaǵa qarsı gúresiwde jáne bir áhmiyetli qatnas – korrupciyalıq qáwip-qáterlerdi aymaqlar hám tarawlar kesiminde anıqlaw bolıp esaplanadı.

Bunday qatnas korrupciyaǵa qarsı ilajlardı ulıwma túrde emes, al anıq qáwip bar bolǵan tarawlar hám processlerge baǵdarlaw imkaniyatın beredi.

Mámleketlik satıp alıwlar, ruqsat beriw, licenziyalaw, jer qatnasıqları, byudjet qarjılarınan paydalanıw, kadrlar menen baylanıslı qararlar sıyaqlı tarawlardaǵı korrupciyalıq qáwiplerdi sistemalı tallaw olardıń aldın alıwda úlken áhmiyetke iye.

Usı tiykarda korrupciyaǵa qarsı gúresiwde statistika tek ǵana júz bergen jınayatlardı esaplaw quralı emes, al keleshektegi profilaktikalıq ilajlardı belgilew ushın áhmiyetli dárek bolıwı kerek.

Korrupciyaǵa qarsı nátiyjeli gúresiwde puqaralıq jámiyetiniń qatnasıwı da áhmiyetli.

Korrupciya jaǵdayı haqqında xabar bergen shaxstıń huqıqları qorǵalmasa, bunday jaǵdaylar haqqında xabar beriwge isenimsizlik payda bolıwı múmkin.

Sol sebepli korrupciya haqqında xabar bergen shaxslardı huqıqıy qorǵaw, olardı quwdalawdan saqlaw hám nızamshılıqta belgilengen tártipte xoshametlew mexanizmlerin kúsheytiw áhmiyetli qádem bolıp esaplanadı.

Biraq bul jerde de tiykarǵı huqıqıy norma – qalıslıq. Korrupciya haqqındaǵı hár qanday xabar wákillikli uyımlar tárepinen nızam sheńberinde tekseriliwi kerek. Xabar beriwdiń ózi shaxstıń ayıplılıǵın ańlatpaydı.

Ayıplılıq tek nızamda belgilengen tártipte dálillengende ǵana huqıqıy aqıbet keltirip shıǵaradı.

Korrupciyaǵa qarsı gúresiwde nızamshılıq ilajları menen bir qatarda insan faktorı da sheshiwshi áhmiyetke iye.

Hadallıq, hújdanı menen miynet etiw, xızmet wákilliginen jeke máp jolında paydalanbaw sıyaqlı qádiriyatlar jámiyette qanshelli bekkem bolsa, korrupciya ushın sonsha az imkaniyat qaladı.

Ásirese, jas áwladta korrupciyaǵa mawasasız múnásibetti qáliplestiriw áhmiyetli.

Jaslarǵa korrupciyanıń huqıqıy aqıbetlerin túsindiriw menen birge, olarǵa hadallıqtıń qádirin túsindiriwimiz kerek. Sebebi, korrupciyaǵa qarsı immunitet jaza qorqınıshınan emes, nızamǵa húrmet hám hadallıq iseniminen qáliplesedi.

Sudya ushın korrupciyaǵa qarsı gúresiw – tek ǵana jınayatqa jaza tayınlaw emes.

Bul – hár bir iste nızam ústinligin támiyinlew, shaxstıń huqıqları menen erkinliklerin qorǵaw, dálillerge qalıs baha beriw hám ádil qarar qabıl etiw degeni.

Sudtıń hár bir nızamlı hám tiykarlı qararı jámiyette nızamǵa bolǵan isenimdi bekkemleydi.

Sonıń ushın sudyanıń juwapkershiligi tek ǵana qarar qabıl etiw menen sheklenbeydi. Onıń hár bir qararı artında insan táǵdiri, jámiyettiń ádillikke bolǵan isenimi hám nızam ústinligi turadı.

Korrupciyaǵa baylanıslı jınayat islerinde sudtıń qalıslıǵı hám ǵárezsizligi ayrıqsha áhmiyetli. Sud jámiyetshiliktegi talaptı emes, nızamdı ólshem etiwi kerek.

Sebebi, qatańlıq – nızamlılıqtan, ádillik bolsa qalıslıqtan baslanadı.

2026-jıl 22-iyunde qabıl etilgen bul nızam korrupciyaǵa qarsı gúresiwdiń huqıqıy tiykarların bunnan bılay da bekkemlew, korrupciyaǵa baylanıslı jınayatlar ushın juwapkershiliktiń sózsiz ekenligin támiyinlew, profilaktika mexanizmlerin kúsheytiw hám jámiyette korrupciyaǵa mawasasız qatnastı qáliplestiriwge xızmet etedi.

Biraq nızam qanshelli jetik bolmasın, onıń nátiyjesi ámeliyatta qalay qollanılıwına baylanıslı.

Korrupciyaǵa qarsı gúresiwde mámleketlik uyımlar, sudlar, huqıq qorǵaw uyımları, puqaralıq jámiyeti institutları hám hár bir puqaranıń ornı bar.

Meniń sudya sıpatındaǵı bekkem isenimim sonnan ibarat: nızam hámme ushın birdey islegen jerde ádillik ornaydı; ádillik ornaǵan jámiyette bolsa korrupciyaǵa orın qalmaydı.

Sonıń ushın korrupciyaǵa qarsı gúresiwdiń eń kúshli quralı – tek ǵana jaza emes, al nızam ústinligi, ashıq-aydınlıq, hadallıq hám ádil sudlawǵa bolǵan isenim bolıp esaplanadı.

Erpolat BERDIEV, 

Jınayat isleri boyınsha Qońırat rayonı sudınıń baslıǵı

ÁMENGERLIK HÁM QÁWENDERLIK BOYÍNSHA SUD ÁMELIYATÍ: HUQÍQÍY TIYKARLAR HÁM AKTUAL MÁSELELER

Insan huqıqları hám nızamlı máplerin qorǵaw hár qanday huqıqıy mámlekettiń ústin wazıypalarınan biri esaplanadı. Ásirese, jas óspirimler, háreketke uqıpsız yaki háreket uqıplılıǵı sheklengen shaxslardıń huqıqların támiynlewde ámengerlik hám qáwenderlik institutı áhmiyetli orın iyeleydi. Bul institut tek ǵana sociallıq qorǵaw quralı emes, al insan huqıqların támiyinlewdiń nátiyjeli huqıqıy mexanizmi bolıp esaplanadı.

Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń 78-statyasına muwapıq, mámleket jetim balalardı hám ata-ana qaramaǵınan ayırılǵan balalardı baǵıw, tárbiyalaw hám oqıtıwdı támiyinleydi hámde balalardıń huqıqların qorǵaydı. Bul konstituciyalıq norma ámengerlik hám qáwenderlik múnásebetlerin tártipke salıwshı bárshe huqıqıy mexanizmlerdiń tiykarın quraydı.

Ámengerlik hám qáwenderlik baylanıslı múnásebetler Ózbekstan Respublikasınıń Puqaralıq kodeksi, Shańaraq kodeksi hám Ministrler Kabinetiniń ámengerlik hám qáwenderlik tarawın tártipke salıwshı normativlik-huqıqıy hújjetleri menen tártipke salınadı.

Puqaralıq kodeksiniń tiyisli normalarına kóre, ámengerlik on tórt jasqa tolmaǵan jas óspirimlerge hám sud tárepinen háreketke uqıpsız dep tabılǵan puqaralarǵa belgilenedi. Qáwenderlik bolsa on tórt jastan on segiz jasqa shekemgi bolǵan jas óspirimlerge, sonday-aq, háreket uqıplılıǵı sheklengen dep tabılǵan shaxslarǵa belgilenedi.

Sud ámeliyatında bul kategoriyadaǵı isler tiykarınan háreketke ukıpsız dep tabıw, háreket uqıplılıǵın sheklew, ámenger yaki qáwender háreketleri ústinen shaǵımlardı kórip shıǵıw hámde ámengerlik hám qáwenderlik benen baylanıslı tartıslardı sheshiw menen baylanıslı jaǵdaylarda ushıramaqta.

Ámeliyatta sudlar tárepinen kórip shıǵılıp atırǵan islerdiń analizi sonı kórsetedi, puqaranı háreketke uqıpsız dep tabıw haqqındaǵı isler ayrıqsha itibarlılıq penen kórip shıǵılıwı kerek. Sebebi bunday qarar insannıń bir qatar puqaralıq huqıqların ǵárezsiz túrde ámelge asırıw imkaniyatına tikkeley tásir etedi. Sol sebepli sudlar bul kategoriyadaǵı isler boyınsha sud-psixiatriya ekspertizası juwmaǵı, medicina hújjetleri hám basqa da dálillerdi hár tárepleme bahalaydı.

Puqaralıq processual nızamshılıǵına muwapıq, shaxstı háreketke uqıpsız yamasa háreket uqıplılıǵı sheklengen dep tabıw menen baylanıslı isler ayrıqsha is júritiw tártibinde kóriledi. Bunda sudtıń tiykarǵı wazıypası tek ǵana huqıqıy faktti anıqlaw emes, al insan huqıqları hám nızamlı mápleriniń isenimli qorǵalıwın támiyinlewden ibarat.

Ayırım jaǵdaylarda ámenger yaki qáwender tárepinen wákilliklerinen óz mápi jolında paydalanıw jaǵdayları da ushırap turadı. Atap aytqanda, ámengerliktegi shaxstıń mal-múlkin basqarıwda nızam talaplarına ámel etpew yaki onıń máplerine qayshı háreket etiw jaǵdayları anıqlanǵanda, nızamshılıqta belgilengen tártipte tiyisli huqıqıy sharalar qollanıladı.

Keyingi jıllarda mámleketimizde insan qádirin ulıǵlaw hám xalıqtıń sociallıq qorǵawǵa mútáj qatlamların qollap-quwatlawǵa qaratılǵan reformalar nátiyjesinde ámengerlik hám qáwenderlik uyımları hámde sudlar arasındaǵı birge islesiw jáne de jetilistirildi. Bul bolsa usı kategoriyadaǵı isler boyınsha qararlardıń nızamlılıǵı hám ádilligin támiyinlewge xızmet etpekte.

Juwmaqlap aytqanda, ámengerlik hám qáwenderlik institutı insan huqıqların támiyinlewdiń áhmiyetli kepilliklerinen biri bolıp esaplanadı. Sudlar tárepinen bul kategoriyadaǵı isler Konstituciya, Puqaralıq kodeksi, Shańaraq kodeksi hám xalıq aralıq huqıqtıń ulıwma tán alınǵan principleri tiykarında kórip shıǵılıwı huqıqıy mámleket hám kúshli puqaralıq jámiyetin qurıwdıń áhmiyetli shárti bolıp esaplanadı. Bul processte hár bir sud qararınıń negizinde insan mápi, ásirese, balalar hám sociallıq qorǵawǵa mútáj shaxslardıń huqıqları turıwı lazım.

Sarbinaz OPAEVA,

Puqaralıq isleri boyınsha Shımbay rayonlar aralıq sudınıń sudyası

KORRUPCIYA NÁTIYJESINDE JETKERILGEN ZÍYANDÍ ÓNDIRIW: SUD ÁMELIYATÍN TALQÍLAW

Korrupciya búgingi kúnde jámiyettiń rawajlanıwı, mámleketlik basqarıwdıń nátiyjeliligi hám nızam ústinligine úlken qáwip tuwdırıp atırǵan eń áhmiyetli mashqalalardan biri bolıp esaplanadı. Ol mámleketlik hám jámiyetlik turmıstıń túrli tarawlarına unamsız tásir kórsetip, demokratiyalıq qádiriyatlar, ádillik principleri hám puqaralardıń huqıqları menen erkinliklerine zıyan jetkeredi. Sonday-aq, korrupciya ekonomikalıq rawajlanıwǵa tosqınlıq etedi, investiciyalıq ortalıqtıń tartımlılıǵın tómenletedi, mámleketlik basqarıw sistemasına bolǵan isenimdi tómenletedi.

Korrupciya dúnyanıń derlik barlıq mámleketlerinde ushırasatuǵın global mashqala bolıp esaplanatuǵının atap ótiw kerek. Onıń kólemi hám formaları hár qıylı bolıwı múmkin, biraq aqıbetleri bárqulla jámiyet máplerine qayshı keledi. Xalıqaralıq shólkemler hám mámleketler tárepinen bul illetke qarsı gúresiw boyınsha keń kólemli ilajlar ámelge asırılıp atırǵan bolsa da, korrupciya elege shekem úlken qáwip sıpatında saqlanıp qalmaqta.

«Korrupciya» ataması latinsha «corruptio» – «buzıw,» «izden shigarıw» mánilerin anlatadi. Ol ádette lawazımlı shaxstıń óziniń xızmet wákillikleri hám lawazımınan jeke máplerin gózlep, nızamshılıq hám ádep-ikramlılıq qaǵıydalarına qayshı túrde paydalanıwın bildiredi. Korrupciyalıq háreketler nátiyjesinde mámleket, jámiyet, yuridikalıq hám fizikalıq táreplerge úlken muǵdarda materiallıq hám ruwxıy zıyan jetkeriledi.

Korrupciyaǵa qarsı gúresiw tek ǵana ayıpker shaxslardı jınayıy juwapkershilikke tartıw menen sheklenbeydi. Bul processtiń áhmiyetli strukturalıq bólegi sıpatında korrupciya aqıbetinde jetkerilgen zıyandı qaplaw, nızamsız arttırılǵan dáramatlardı qaytarıw hám mámleket jáne jámiyet máplerin tiklew máseleleri de ayrıqsha áhmiyetke iye. Bul wazıypalardı ámelge asırıwda sudlar sheshiwshi orın iyeleydi.

Sud ámeliyatı analizi sonı kórsetedi, korrupciyalıq jınayatlar boyınsha kóriletuǵın islerde jetkerilgen zıyandı óndiriw máselesi tiykarǵı wazıypalardan biri sıpatında bahalanadı. Para alıw, para beriw, lawazım wákilliginen paydalanıw, ózlestiriw hám rastrata sıyaqlı jınayatlar nátiyjesinde mámleketke yamasa basqa shaxslarǵa jetkerilgen zıyan jınayat isi sheńberinde yamasa ayrıqsha puqaralıq dawa tártibinde óndiriledi. Bunda zıyan muǵdarı, ádette, finanslıq auditler, buxgalteriyalıq hújjetler, ekspertiza juwmaqları hám basqa da dáliller tiykarında anıqlanadı.

Sud ámeliyatında qáliplesken áhmiyetli baǵdarlardan jáne biri regress tártibinde zıyandı óndiriw esaplanadı. Ayırım jaǵdaylarda mámleketlik uyımlar yamasa shólkemler jábirleniwshilerge jetkerilgen zıyandı óz qarjıları esabınan qaplaydı. Keyin ala bul qarjılar ayıpker lawazımlı shaxslardan regress tártibinde óndiriledi. Bul bolsa mámleket qarjılarınıń tiykarsız jumsalıwınıń aldın alıwǵa xızmet etedi.

Korrupciyalıq jınayatlar boyınsha sudlar tárepinen nızamsız arttırılǵan dáramatlardı konfiskaciyalaw máselesine de ayrıqsha itibar qaratıladı. Onda tek ǵana tikkeley jetkerilgen zıyandı qaplaw menen sheklenbesten, korrupciya nátiyjesinde arttırılǵan múlk, pul qarjıları hám basqa da aktivlerdi mámleket paydasına ótkeriw ilajları kóriledi. Bul bolsa jınayat arqalı bayıwǵa umtılıwdıń aldın alıwda áhmiyetli huqıqıy mexanizm esaplanadı.

Korrupciya sebepli jetkerilgen zıyandı qaplawdıń huqıqıy tiykarları Ózbekstan Respublikası nızamshılıǵında bekkem belgilengen. Sonıń ishinde, Ózbekstan Respublikası Puqaralıq kodeksiniń 985-statyasına bola, shaxstıń nızamsız háreketleri yamasa háreketsizligi nátiyjesinde jetkerilgen zıyan tolıq kólemde qaplanıwı kerek. Bul qaǵıyda korrupciya aqıbetinde jetkerilgen zıyanlarǵa da tolıq qollanıladı.

Sonıń menen birge, ámeliyatta ayırım mashqalalar da ushırasıp turadı. Atap aytqanda, ayıpker shaxslar tárepinen múlklerdi basqa shaxslardıń atına rásmiylestirip qoyıw, qarjılardı jasırıw yamasa sırt elge alıp shıǵıp ketiw jaǵdayları zıyandı óndiriw procesin qıyınlastıradı. Bunday jaǵdaylarda xalıqaralıq huqıqıy birge islesiw mexanizmleri, mámleketleraralıq huqıqıy járdem haqqındaǵı shártnamalar hám aktivlerdi qaytarıwǵa qaratılǵan arnawlı tártip-qaǵıydalar úlken áhmiyetke iye.

Puqaralardıń huqıqları korrupciya nátiyjesinde tikkeley buzılǵan hám olarǵa ruwxıy zıyan jetkerilgen jaǵdaylarda sudlar tárepinen ruwxıy zıyandı óndiriw máselesi de kórip shıǵıladı. Bul insan huqıqları hám nızamlı máplerin nátiyjeli qorǵawdıń áhmiyetli qurallarınan biri bolıp esaplanadı.

Korrupciya aqıbetinde jetkerilgen zıyandı óndiriw boyınsha qabıl etilgen sud hújjetleriniń orınlanıwın támiyinlew tiykarınan Májbúriy orınlaw byurosı uyımlarına júklengen. Ámeliyat sonı kórsetedi, ayırım jaǵdaylarda zıyandı qısqa múddetlerde tolıq óndiriw imkaniyatı bolmaydı. Bunıń sebepleri sıpatında ayıpker shaxslardıń múlklerin jasırıwı, basqa shaxslar atına ótkeriwi yamasa aktivlerdi mámleket sırtına shıǵarıp jiberiwi sıyaqlı jaǵdaylardı keltiriw múmkin.

Sudlarda kórilip atırǵan jumıslardı tallaw korrupciyalıq jınayatlar tiykarınan sociallıq hám finanslıq resurslar úlken aylanısta bolatuǵın tarawlarda júz berip atırǵanın kórsetpekte. Atap aytqanda, mektepke shekemgi hám mektep bilimlendiriwi sisteması, densawlıqtı saqlaw tarawı, jergilikli mámleketlik hákimiyat uyımları, qurılıs hám turaq jay kommunallıq xojalıǵı tarmaqlarında bul túrdegi huqıqbuzarlıqlar salıstırmalı túrde kóbirek ushıraspaqta.

Juwmaqlap aytqanda, korrupciya tek ǵana mámleket hám jámiyet máplerine emes, al ekonomikalıq rawajlanıw hám xalıqtıń mámleketlik institutlarǵa bolǵan isenimine de ayrıqsha zıyan jetkeredi. Sonlıqtan korrupciyaǵa qarsı mawasasız gúresiw, onıń kelip shıǵıw sebeplerin saplastırıw, ayıpker shaxslardıń jetkergen zıyanın tolıq qaplawdı támiyinlew hám sud qararlarınıń nátiyjeli orınlanıwına erisiw huqıqıy mámleket qurıwdıń áhmiyetli shártlerinen biri bolıp esaplanadı.

Gulrano ABÍNIYAZOVA,

puqaralıq isleri boyınsha Qońırat rayonlar aralıq sudınıń sudyası

JASLAR KELESHEGINE QÁWIP: NARKOMANIYA HÁM ONÍŃ AQÍBETLERI

Náshebentlik – bul tek ǵana bir insannıń densawlıǵı hám táǵdirine qáwip salatuǵın illet emes, al pútkil jámiyettiń turaqlılıǵına úlken qáwip tuwdıratuǵın awır sociallıq mashqala bolıp esaplanadı. Ol insannıń sanasın hálsiretip, erk-ıqrarın sındıradı, onı ruwxıy kriziske hám jınayat jolına jeteleydi. Náshebentlikke duwshar bolǵan shaxs tek ǵana óz ómirin izden shıǵarıp qoymastan, al onıń shańaraǵı, perzentleri hám jaqınları da ruwxıy hám materiallıq jaqtan awır soqqı aladı.

Bul illet jámiyette jınayatshılıqtıń artıwına, shańaraqlardıń buzılıwına, jaslardıń kelesheginiń izden shıǵıwına sebep boladı. Ásirese, jas áwladtıń náshebentlik quralına túsip qalıwı millet keleshegi ushın úlken qáwip esaplanadı. Sol sebepli náshebentlikke qarsı gúresiw, onıń aldın alıw hám xalıqtıń huqıqıy sanasın arttırıw búgingi kúnniń eń áhmiyetli wazıypalarınan biri bolıp esaplanadı.

Eger ámeliyatqa múrájat etetuǵın bolsaq, Jınayat isleri boyınsha Moynaq rayonı sudında náshebentlik quralları menen baylanıslı jınayat isi kórip shıǵılıp, sudlanıwshıǵa nızamlı húkim shıǵarıldı.

Sudta anıqlanıwınsha, puqara R.B 2025-jıl 10-yanvar kúni náshebentlik zatı – gashishti nızamǵa qayshı túrde basqa shaxsqa ótkeriw maqsetinde saqlap, onı jetkerip beriwge urınǵan. Bul háreket huqıq qorǵaw uyımı xızmetkerleri tárepinen ótkerilgen operativ ilajlar dawamında áshkar etilgen.

Tekseriw procesinde sudlanıwshınıń hár qıylı orınlarǵa jasırıp qoyılǵan jámi 4 dana gashish náshebentlik zatı anıqlanıp, ayǵaqlı dálil sıpatında rásmiy tártipte alındı. Sud-ximiyalıq ekspertiza juwmaǵına bola, bul elementler quramında aktiv náshebentlik zat – tetragidrokannabinol bar bolıp, ulıwma sap awırlıǵı 1,3 grammdı quraǵan.

Sud májilisinde sudlanıwshı óz ayıbına biraz ıqrar bolıp, náshebentlik zattı dáslep jeke tutınıwı ushın satıp alǵanın, keyin bolsa tanısınıń usınısı menen onı birgelikte tutınıw maqsetinde alıp shıqqanın bildirgen. Sonıń menen birge, ol qılmısınan pushayman ekenligin bildirgen.

Sud tárepinen is materialları, gúwalardıń kórsetpeleri hám ekspertiza juwmaqları hár tárepleme tallanıp, dáslepki tergew uyımı tárepinen berilgen huqıqıy baha qayta kórip shıǵıldı. Anıqlanıwınsha, náshebentlik zatı basqa shaxsqa ámelde ótkerilmegenligi sebepli, jınayat aqırına jetkerilmegen dep tabılıp, háreketler Ózbekstan Respublikası Jınayat kodeksiniń 25 hám 273-statyalarına muwapıq qayta kvalifikaciyalandı.

Sud jazanı tayınlawda sudlanıwshınıń ayıbın moyınlawı, shın kewilden pushayman bolıwı, aldın sudlanbaǵanı, shańaraqlı ekeni hám eki perzenti bar ekenligin jeńillestiriwshi jaǵdaylar sıpatında esapqa aldı. Usı tiykarda oǵan Jınayat kodeksiniń 57-statyası qollanılıp, jeńilirek jaza tayınlandı.

Sud húkimine bola, R.B Jınayat kodeksiniń 25, 273-statyası 2-bólimi menen ayıplı dep tabılıp, 3 jıl múddetke erkinen ayırıladı. Ol jazanı ulıwma tártiptegi koloniyada óteydi.

Sonday-aq, is boyınsha ayǵaqlı dáliller nızamlı tártipte joq etiliwi, processual qárejetler bolsa ayıplanıwshıdan óndiriliwi belgilendi.

Bul jaǵday jáne bir márte náshebentlik quralları menen baylanıslı hár qanday nızamsız háreketler jınayıy juwapkershilikke sebep bolatuǵının kórsetedi. Sudlar tárepinen bunday jınayatlarǵa qatań hám ádil sharalar qollanılıwı jámiyette nızamlılıq hám huqıq-tártipti támiyinlewde úlken áhmiyetke iye.

Búgingi kúnde náshebentlikke qarsı gúresiw mámleketlik siyasattıń tiykarǵı baǵdarlarınan birine aylanǵan bolıp, bul jınayat túrine mawasasız hám qatań ilajlar kórilmekte. Huqıq qorǵaw uyımları, sud uyımları hám juwapker shólkemler tárepinen náshebentlik qurallarınıń nızamsız aylanısına qarsı keń kólemli profilaktikalıq hám operativ ilajlar izbe-iz ámelge asırılmaqta.

Sud ámeliyatı sonı kórsetpekte, náshebentlik penen baylanıslı hár qanday huqıqbuzarlıqqa nızam sheńberinde qatań juwapkershilik sózsiz. Bul bolsa jámiyette nızamlılıqtı támiyinlew, xalıqtı, ásirese, jaslardı bunday illetten saqlawǵa xızmet etedi.

Damir ZIYAMBETOV,

Jınayat isleri boyınsha Moynaq rayonı sudınıń baslıǵı