QARÍZDÍ ÓNDIRIW HAQQÍNDA SUDQA MÚRÁJAT ETIW TÁRTIBI
Ózbekstan Respublikası Puqaralıq kodeksiniń 732-statyasında belgilengenindey, qarız shártnaması boyınsha bir tárep – qarız beriwshi ekinshi tárepke, yaǵnıy qarız alıwshıǵa pul yaki túrge tán belgileri menen belgilengen basqa zatlardı múlk etip beredi. Qarız alıwshı bolsa, qarız beriwshige birden yaki bólip-bólip, sol summadaǵı puldı yaki qarızǵa alınǵan zatlardıń túri, sapası hám muǵdarına teń zatlardı yaki qarız summasın qaytarıp beriw minnetlemesin aladı.
Qarız shártnaması shárti boyınsha, qunǵa iye alıngan zat shártnamada kórsetilgen waqitta qaytarılıwı kerek. Eger qaytarıw múddeti shártnamada kórsetilmegen bolsa, qarız qarız beriwshi talap etken waqıtta qaytarılıwı kerek.
Qarız shártnamasınıń basqa shártnamalardan parıq etetuǵın, yuridikalıq áhmiyetke iye ózine tán ózgeshelikleri bar.
Atap aytqanda, qarız shártnaması real bolıp, oniń mánisi sonnan ibarat, shártnama zat, pul yaki zattı qarız beriwshi qarız alıwshıǵa tapsırıw waqtınan payda boladı hám tap sol waqıttan shártnama dúzilgen esaplanadı. Qarız shártnaması bir tárepleme shártnama esaplanıp, bir tárep – qarız beriwshi qarız beriw huqıqına iye bolsa, ekinshi tárepte qarız zatın qaytarıw minnetlemesi júzege keledi. Shártnamaǵa muwapıq, qarızdar alıngan múlkten paydalanıp, onı basqarıw huqıqı berilgenligi sebepli múlktiń waqıtsha iyesi esaplanadı. Qarız shártnaması kópshilik jaǵdaylarda biypul dúziledi. Nızam yaki shártnamada názerde tutılǵan jaǵdaylarda procentler alıwǵa jol qoyıladi. Puqaralar arasında qarız summası eń kem miynet haqınıń on esesinen artıq bolsa, shártnama ápiwayı jazba túrde dúziliwi shárt. Shártnamadaǵı táreplerden biri yuridikalıq shaxs bolǵan jaǵdayda bolsa, summasına qaramastan qarız shártnaması jazba túrde dúziliwi kerek.
Eger qarız alıwshınıń tilxatı yaki oǵan qarız beriwshi tárepinen belgili bir summa yaki belgili bir muǵdarda zatlar tapsırılǵanın tastıyıqlaytuǵın basqa hújjetler bar bolsa, qarız shártnaması jazba túrde dúzilgen bolıp esaplanadı. Eger qarız májbúriyatı qarız alıwshı tárepinen veksel, obligaciya yaki qarız summasın hám qarız beriwshiniń onı óndirip alıw huqıqın belgilewshi basqa qımbat bahalı qaǵaz benen tastıyıqlanǵan bolsa, bunday jaǵdayda qarız shártnamasınıń jazba formasına ámel etilgen esaplanadı.
Qarız beriwshi qarızdı waqtında qaytarıp ala almasa puqaralıq isleri boyınsha sudqa múrájat etiw huqıqı bar.
Qarızdı óndiriw haqqında sudqa eger notarial tastıyıqlanǵan daw-jánjelsiz talap bolsa sud buyrıǵın beriw haqqında arza menen yamasa dawa arza formasında puqaralıq isleri boyınsha rayonlararalıq, rayon (qala) sudlarına múrájat etiledi.
Sudqa arza berilgende dawa bahasınıń (qarız summasınıń) 4 payızı muǵdarında mámleketlik bajı óndiriledi. Eger qarız shártnaması boyınsha tárepler yuridikalıq tárepler bolsa, mámleketlik bajı dawa bahasınıń 2 payızı muǵdarında óndiriledi.
Dawa arzasında (arzada) sudtıń atı, dawager (arza beriwshi) hám juwapker (qarızdar) dıń F.I.Sh hám jasaw mánzilleri, baylanıs maǵlıwmatları, rekvizitleri (eger bar bolsa), dawa tiykarı hám summası jáne talap kórsetiledi hám dawager (arza beriwshi) yamasa onıń wákili tárepinen qol qoyıladı.
Dawa arzasına (arzaǵa) onıń nusqası, dawa talapların tastıyıqlawshı hújjetler, yaǵnıy qarız shártnaması yamasa oǵan teńlestirilgen jazba hújjetlerdiń túp nusqası, mámleketlik bajı hám pochta qárejetiniń tólengenligi haqqındaǵı hújjetler hám basqa da hújjetler qosımsha etiledi.
Qaraqalpaqstan Respublikası puqaralıq isleri boyınsha birinshi instanciya sudları tárepinen 2025-jıl dawamında qarızdı óndiriwge baylanıslı jámi 1188 puqaralıq isi kórip shıǵılǵan, sonnan 1030 dawa arza qanaatlandırılǵan, 48 dawa qanaatlandırılmaǵan, 13 is is júrgiziwden qısqartılǵan, 97 arza kórmesten qaldırılǵan.
Usı jerde sud ámeliyatınan bir mısal, dawager X.Axmedov sudqa dawa arzası menen múrájat etip, juwapker N.Kobeysinovtan 15.000.000 sum qarız pulın óndirip beriwdi soraǵan.
Sud qararı menen dawa arzası qanaatlandırılıp, juwapker N.Kobeysinovtan dawager X.Axmedovtıń paydasına 15.000.000 sum qarız pulı hám sud qárejetleri óndirilgen.
Sebebi, dawager X.Axmedov 2025-jılı may ayında juwapker N.Kobeysinovqa qaytarıp beriw shárti menen qarızǵa 15.000.000 sum bergen. Bul haqqında juwapker N.Kóbeysinov til xat jazıp bergen, biraq qarız pulın dawager talap etken waqıttan berli qaytarmaǵan.
Sud májilislerinde N.Kobeysinov dawa talabın tán alıp, dawager X.Axmedovtan qarız alǵanlıǵın, biraq házirgi kúnde materiallıq jaǵdayına baylanıslı qaytara almay atırǵanlıǵın bildirgen.
Ózbekstan Respublikası Puqaralıq kodeksiniń 732, 733, 735-statyalarına muwapıq, qarız shártnaması boyınsha bir tárep (qarız beriwshi) ekinshi tárepke (qarız alıwshıǵa) pul yaki túrge tán belgileri menen belgilengen basqa zatlardı múlk etip beredi, al qarız alıwshı bolsa qarız beriwshige birden yaki bólip-bólip, sol summadaǵı puldı yaki qarızǵa alınǵan zatlardıń túri, sapası hám muǵdarına teń zatlardı (qarız summasın) qaytarıp beriw minnetlemesin aladı. Qarız shártnaması pul yaki zatlar tapsırılǵan waqıttan baslap dúzilgen esaplanadı. Puqaralar arasında qarız shártnaması, eger bul qarızdıń summası eń kem miynet haqınıń on esesinen artıq bolsa, ápiwayı jazba túrde, shártnamadaǵı táreplerden biri yuridikalıq shaxs bolǵan jaǵdayda bolsa, summasına qaramastan, jazba túrde dúziliwi shárt. Qarız shártnamasınıń jazba formasına ámel etpew usı Kodekstiń 109-statyasında názerde tutılǵan aqıbetlerge alıp keledi. Eger qarız alıwshınıń tilxatı yaki oǵan qarız beriwshi tárepinen belgili bir summa yaki belgili bir muǵdarda zatlar tapsırılǵanlıǵın tastıyıqlaytuǵın basqa hújjet bar bolsa, qarız shártnaması jazba túrde dúzilgen bolıp esaplanadı.
Ámeldegi Puqaralıq kodeksiniń 735-statyası 1 hám 2-bólimlerine bola, qarız alıwshı alınǵan qarız summasın qarız shártnamasında názerde tutılǵan múddette hám tártipte qarız beriwshige qaytarıwı shárt. Eger qarız summasınıń qaytarılıw múddeti shártnamada belgilenbegen bolsa, qarız alıwshı onı qarız beriwshi qarızdı qaytarıw haqqında talap qoyǵan kúnnen baslap otız kún ishinde qaytarıwı kerek.
Usı nızam talaplarına tiykarlanıp sud, dawager X.Axmedovtıń dawa arzasın qanaatlandırıw haqqındaǵı sheshimge kelgen.
Saodat KAIPNAZAROVA,
Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń sudyası