KORRUPSIYAGA QARSHI KURASH: JAZO EMAS, ADOLAT USTUVORLIGI
Korrupsiya — jamiyat taraqqiyotiga toʻsqinlik qiladigan, davlat boshqaruvi samaradorligi va fuqarolarning qonunga boʻlgan ishonchiga salbiy taʼsir koʻrsatadigan xavfli illatdir.
Shu bois korrupsiyaga qarshi kurashish bugun faqat huquqni muhofaza qiluvchi organlarning vazifasi emas. Bu — davlat organlari, fuqarolik jamiyati va har bir fuqaroning umumiy masʼuliyatidir.
Sudya sifatidagi faoliyatim davomida shu haqiqatga amin boʻldimki, korrupsiyaga qarshi kurashishda faqat jazoni kuchaytirishning oʻzi yetarli emas. Eng muhimi — qonunbuzarlikka olib keladigan shart-sharoitlarni barvaqt aniqlash, ularni bartaraf etish va jamiyatda korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabatni shakllantirishdir.
Korrupsiyaga qarshi kurashish samaradorligini oshirish, korrupsiyaga oid jinoyatlar uchun javobgarlik muqarrarligini taʼminlash va profilaktik mexanizmlarni kuchaytirish maqsadida 2026-yil 22-iyunda Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga korrupsiyaga qarshi kurashish samaradorligini oshirishga, korrupsiyaga oid jinoyatlar uchun javobgarlik muqarrarligini taʼminlashga qaratilgan qoʻshimcha va oʻzgartirishlar kiritish toʻgʻrisida”gi Qonuni qabul qilindi.
Mazkur qonun korrupsiyaga qarshi kurashishning huquqiy mexanizmlarini yanada takomillashtirishga qaratilgani bilan ahamiyatlidir.
Xususan, korrupsiyaga oid jinoyatlarning huquqiy doirasi yanada aniqlashtirilib, ayrim korrupsiyaviy qilmishlar uchun javobgarlik choralari kuchaytirilmoqda.
Bunda asosiy maqsad faqat jazolash emas, balki korrupsiyaga qarshi huquqiy immunitetni kuchaytirish, mansabdor shaxslarning qonunga itoatkorligi va masʼuliyatini oshirishdan iborat.
Sud hokimiyatining asosiy vazifasi — qonun ustuvorligi va odil sudlovni taʼminlash.
Korrupsiyaga oid jinoyatlar boʻyicha ishlarni koʻrib chiqishda bu talab yanada muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki bunday ishlar koʻpincha mansab, xizmat vakolati va shaxsiy manfaatlar bilan bogʻliq boʻladi.
Biroq shaxsning lavozimi, mavqei yoki jamiyatdagi oʻrni sud uchun ustuvor mezon boʻla olmaydi.
Har bir ishda jinoyat tarkibi, shaxsning aybi, qilmishning oqibatlari va boshqa barcha holatlar qonun talablari asosida sinchiklab tekshirilishi lozim.
Javobgarlik muqarrarligi — har qanday holatda jazo tayinlash degani emas. Bu, avvalo, jinoyat sodir etgan va aybi qonuniy tartibda isbotlangan shaxsning javobgarlikdan chetda qolmasligini taʼminlashdir.
Shu bilan birga, aybsiz shaxsning asossiz javobgarlikka tortilishiga yoʻl qoʻymaslik ham odil sudlovning ajralmas talabidir.
Yangi qonunning muhim jihatlaridan biri korrupsiyaga oid jinoyatlarning huquqiy doirasini aniqlashtirish bilan bogʻliq.
Bu, oʻz navbatida, huquqni qoʻllash amaliyotida yagona yondashuvni shakllantirish, korrupsiyaviy xususiyatga ega qilmishlarni aniq farqlash va ularga nisbatan qonuniy huquqiy baho berish imkonini kengaytiradi.
Korrupsiyadan olingan noqonuniy daromadlarni yashirish yoki ularni qonuniylashtirishga qaratilgan harakatlarni ham korrupsiyaga qarshi kurashish tizimidan chetda qoldirmaslik muhimdir.
Chunki korrupsiyaga qarshi kurashish faqat pora berish yoki olish holatini aniqlash bilan cheklanmasligi kerak. U korrupsiya orqali orttirilgan manfaat va mablagʻlarning keyingi harakatiga ham daxldor boʻlishi lozim.
Korrupsiyaga qarshi kurashishda javobgarlik muqarrarligi prinsipi alohida oʻrin tutadi.
Yangi qonunchilikda ayrim korrupsiyaviy xususiyatga ega qilmishlar uchun javobgarlikning kuchaytirilishi ham aynan shu maqsadga xizmat qiladi.
Ayniqsa, mansabdor shaxslarning xizmat vakolatlaridan foydalanishi bilan bogʻliq qilmishlarga huquqiy baho berishda aniq mezonlarning belgilanishi muhim.
Mansabdor shaxsga berilgan vakolat — shaxsiy imtiyoz emas, balki jamiyat oldidagi masʼuliyatdir.
Shuning uchun xizmat vakolatidan qonunga zid ravishda foydalanish nafaqat muayyan shaxsga, balki davlat organiga boʻlgan ishonchga ham zarar yetkazadi.
Zamonaviy yondashuv korrupsiya sodir boʻlgandan keyin unga qarshi chora koʻrish bilan cheklanmasligi kerak.
Korrupsiyaviy xavf-xatarlarni oldindan aniqlash, manfaatlar toʻqnashuvining oldini olish, davlat organlari va tashkilotlarida ichki nazoratni kuchaytirish — profilaktikaning muhim vositalaridir.
Shu jihatdan yangi qonun bilan korrupsiyaga qarshi ichki nazorat va komplayens mexanizmlarini kuchaytirishga qaratilgan yondashuvlar alohida ahamiyat kasb etadi.
Korrupsiyaviy xavf-xatarlarni aniqlash va baholash, ularni minimallashtirish choralarini ishlab chiqish, tashkilotlarda korrupsiyaga qarshi ichki nazoratni takomillashtirish — huquqbuzarlik sodir boʻlgandan keyin uni bartaraf etishdan koʻra samaraliroq profilaktik yondashuvdir.
Chunki korrupsiyaga qarshi kurashishning eng yaxshi natijasi koʻrilgan jinoyat ishlarining koʻpligida emas, balki jinoyat sodir etilishiga imkon beruvchi sharoitlarning kamayishida namoyon boʻladi.
Korrupsiyaga qarshi kurashishda yana bir muhim yondashuv — korrupsiyaviy xavf-xatarlarni hududlar va sohalar kesimida aniqlashdir.
Bunday yondashuv korrupsiyaga qarshi choralarni umumiy tarzda emas, balki aniq xavf mavjud boʻlgan sohalar va jarayonlarga yoʻnaltirish imkonini beradi.
Davlat xaridlari, ruxsat berish, litsenziyalash, yer munosabatlari, byudjet mablagʻlaridan foydalanish, kadrlar bilan bogʻliq qarorlar kabi sohalardagi korrupsiyaviy xavflarni tizimli tahlil qilish ularning oldini olishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Shu maʼnoda korrupsiyaga qarshi kurashishda statistika faqat sodir etilgan jinoyatlarni hisoblash vositasi emas, balki kelgusidagi profilaktika choralarini belgilash uchun muhim manba boʻlishi kerak.
Korrupsiyaga qarshi samarali kurashishda fuqarolik jamiyatining ishtiroki ham muhim.
Korrupsiya holati haqida xabar bergan shaxsning huquqlari himoya qilinmasa, bunday holatlar haqida xabar berishga nisbatan ishonchsizlik paydo boʻlishi mumkin.
Shu bois korrupsiya haqida xabar beruvchi shaxslarni huquqiy himoya qilish, ularni taʼqibdan asrash va qonunchilikda belgilangan tartibda ragʻbatlantirish mexanizmlarini kuchaytirish muhim qadamdir.
Biroq bu yerda ham asosiy huquqiy mezon — xolislik.
Korrupsiya haqidagi har qanday xabar vakolatli organlar tomonidan qonun doirasida tekshirilishi lozim. Xabar berishning oʻzi shaxsning aybdorligini anglatmaydi.
Aybdorlik faqat qonunda belgilangan tartibda isbotlangandagina huquqiy oqibat keltirib chiqaradi.
Korrupsiyaga qarshi kurashishda qonunchilik choralari bilan bir qatorda inson omili ham hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Halollik, vijdonan mehnat qilish, xizmat vakolatidan shaxsiy manfaat yoʻlida foydalanmaslik kabi qadriyatlar jamiyatda qanchalik mustahkam boʻlsa, korrupsiya uchun shunchalik kam imkoniyat qoladi.
Ayniqsa, yosh avlodda korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabatni shakllantirish muhim.
Yoshlarga korrupsiyaning huquqiy oqibatlarini tushuntirish bilan birga, ularga halollikning qadrini anglatishimiz kerak. Zero, korrupsiyaga qarshi immunitet jazo qoʻrquvidan emas, qonunga hurmat va halollik eʼtiqodidan shakllanadi.
Sudya uchun korrupsiyaga qarshi kurashish — faqat jinoyatga jazo tayinlash emas.
Bu — har bir ishda qonun ustuvorligini taʼminlash, shaxsning huquq va erkinliklarini himoya qilish, dalillarga xolis baho berish va adolatli qaror qabul qilish demakdir.
Sudning har bir qonuniy va asosli qarori jamiyatda qonunga boʻlgan ishonchni mustahkamlaydi.
Shuning uchun sudyaning masʼuliyati faqat qaror qabul qilish bilan cheklanmaydi. Uning har bir qarori ortida inson taqdiri, jamiyatning adolatga boʻlgan ishonchi va qonun ustuvorligi turadi.
Korrupsiyaga oid jinoyat ishlarida sudning xolisligi va mustaqilligi ayniqsa muhim. Sud jamoatchilikdagi talabni emas, qonunni mezon qilishi lozim.
Zero, qatʼiylik — qonuniylikdan, adolat esa xolislikdan boshlanadi.
2026-yil 22-iyunda qabul qilingan mazkur qonun korrupsiyaga qarshi kurashishning huquqiy asoslarini yanada mustahkamlash, korrupsiyaga oid jinoyatlar uchun javobgarlik muqarrarligini taʼminlash, profilaktika mexanizmlarini kuchaytirish va jamiyatda korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabatni shakllantirishga xizmat qiladi.
Biroq qonun qanchalik mukammal boʻlmasin, uning samarasi amaliyotda qanday qoʻllanishiga bogʻliq.
Korrupsiyaga qarshi kurashishda davlat organlari, sudlar, huquqni muhofaza qiluvchi organlar, fuqarolik jamiyati institutlari va har bir fuqaroning oʻrni bor.
Mening sudya sifatidagi qatʼiy ishonchim shuki: qonun hamma uchun bir xil ishlagan joyda adolat qaror topadi; adolat qaror topgan jamiyatda esa korrupsiyaga oʻrin qolmaydi.
Shu bois korrupsiyaga qarshi kurashishning eng kuchli quroli — nafaqat jazo, balki qonun ustuvorligi, ochiqlik, halollik va odil sudlovga boʻlgan ishonchdir.
Erpolat BERDIYEV,
Jinoyat ishlari boʻyicha Qoʻngʻirot tumani sudi raisi