KIMGE QANDAY IMKANIYAT? MIYNETTE TEŃLIK MÁSELESI
Mámleketimiz ǵárezsizlikke eriskennen soń ámelge asırılıp atırǵan keń kólemli huqıqıy reformalar nátiyjesinde jámiyette bazar ekonomikası talaplarına say jańa huqıqıy pikirlew qáliplespekte. Bul ózgerisler nızamshılıq sistemasında da óz kórinisin tawıp, ásirese, miynet qatnasıqların tártipke salıw tarawında zamanagóy principler qarar tappaqta.
Sonıń ishinde, jańa redakciyadaǵı Miynet kodeksiniń qabıl etiliwi hám miynetke baylanıslı basqa da nızam hújjetleriniń jetilistiriliwi nátiyjesinde bul tarawda insan huqıqları menen máplerin ústin qoyatuǵın jańa huqıqıy qatnaslar qáliplesti.
Miynet huqıqı huqıq sistemasında áhmiyetli orın iyeleydi. Ol miynet bazarında júzege keletuģın jámiyetlik qatnasıqlardı, atap aytqanda, jallanba miynetten paydalanıw hám oni shólkemlestiriw procesin huqıqıy jaqtan tártipke saladı.
Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń 42-statyasına muwapıq, hár bir insan múnásip miynet etiw, kásip hám jumıs túrin erkin tańlaw, qáwipsiz hám gigienalıq talaplarǵa juwap beretuǵın sharayatlarda islew, kemsitiwlersiz ádalatlı miynet haqı alıw hám jumıssızlıqtan nızam tiykarında qorǵalıw huqıqına iye.
Miynetke haqı tólewdiń eń kem muǵdarı insannıń múnásip turmıs dárejesin támiyinlew maqsetinde belgilenedi. Sonıń menen birge, hámiledarlıǵı yamasa balası barlıǵı sebepli hayal-qızlardı jumısqa qabıl etiwden bas tartıw, olardı jumıstan bosatıw yamasa miynet haqısın azaytıw nızam menen qadaǵan etiledi.
Miynet kodeksiniń 4-statyasına bola, hár kim miynet huqıqların ámelge asırıw hám qorǵawda teń imkaniyatlarǵa iye. Miynet hám bántlik tarawında hár qanday kemsitiw qatań qadaǵan etiledi.
Sonıń ishinde, jınısı, jası, rasası, milleti, tili, sociallıq kelip shıǵıwı, múlk jaǵdayı, lawazım dárejesi, jasaw ornı, dinge múnásibeti, isenimi yamasa basqa da jeke belgilerge qarap tikkeley yamasa tikkeley emes sheklewler ornatıw yamasa jeńillikler beriw kemsitiw dep bahalanadı.
Biraq ayırım jaǵdaylarda, miynettiń ózgesheligi yamasa ayırım kategoriyadaǵı shaxslardıń sociallıq qorǵawǵa mútájligi esapqa alınıp, nızam sheńberinde belgilengen ayırmashılıqlar kemsitiw esaplanbaydı. Máselen, jas óspirimler, mayıplıǵı bolǵan shaxslar, hámiledar hayallar yamasa shańaraqlıq wazıypalardı atqarıp atırǵan shaxslarǵa qosımsha kepillikler beriliwi usılardıń qatarına kiredi.
Ózin miynet tarawında kemsitilgen dep esaplaǵan shaxs belgilengen tártipte shaǵım etiw, sonıń ishinde, sudqa múrájat etiw, jetkerilgen materiallıq hám ruwxıy zıyandı qaplap beriw huqıqına iye.
Miynet etiw huqıqı insannıń tiykarǵı huqıqlarınan biri bolıp, onıń qorǵalıwı mámleket tárepinen kepillenedi. Atap aytqanda, sud arqalı huqıqlardı qorǵaw imkaniyatı úlken áhmiyetke iye. Sud qararı tiykarında jumısqa tiklengen xızmetkerdiń buzılǵan huqıqları tolıq tiklenedi hám májbúriy jumıs islemegen dáwiri ushın haqı tólenedi.
Puqaralardıń miynet etiw huqıqın buzǵan lawazımlı shaxslar nızamshılıqqa muwapıq intizamiy, hákimshilik, materiallıq, ayırım jaǵdaylarda bolsa jınayıy juwapkershilikke tartıladı.
Sonday-aq, «Xalıqtı jumıs penen támiyinlew haqqında»ǵı nızamǵa muwapıq, puqaralardıń jumıssızlıqtan qorǵalıw huqıqı kepillengen.
Ulıwma alǵanda, miynetke baylanıslı nızam hújjetleri xızmetkerler hám jumıs beriwshilerdiń máplerin teń salmaqlı támiyinlew, ádil hám qáwipsiz miynet sharayatların jaratıw, miynet ónimdarlıǵın arttırıw jáne xalıqtıń turmıs dárejesin jaqsılawǵa xızmet etedi.
Saodat KAIPNAZAROVA,
Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń sudyası