ADAM SAWDASÍ HÁM BALALAR MIYNETI: INSAN QÁDIR-QÍMBATÍNA QÁWIP

ADAM SAWDASÍ HÁM BALALAR MIYNETI: INSAN QÁDIR-QÍMBATÍNA QÁWIP

Insan qádiri, onıń huqıq hám erkinliklerin támiyinlew hár qanday huqıqıy mámlekettiń eń áhmiyetli wazıypalarınan biri. Biraq búgingi kúnde dúnyada insan qádirine zıyan keltirip atırǵan awır jınayatlardan biri – adam sawdası hám balalar miynetinen nızamsız paydalanıw jaǵdayları bolıp esaplanadı.

Kóz aldıńızǵa keltiriń, jaqsı jumıs, joqarı aylıq yamasa múnásip turmıs wáde etilip, insan aldanadı. Onıń hújjetleri tartıp alınadı, erkin háreketleniw huqıqı sheklenedi hám miynet etiwge májbúr etiledi. Tilekke qarsı, bunday jaǵdaylar búgin de dúnyada ushırasıp atır.

Adam sawdası – bul ápiwayı nızambuzıwshılıq emes. Bul insan táǵdiri, onıń arzıw-nietleri hám erkinligine qarsı qaratılǵan awır jınayat bolıp esaplanadı.

Sonıń ushın da Ózbekstan Respublikası Jınayat kodeksiniń 135-statyasında adam sawdası ushın jınayıy juwapkershilik belgilengen. Nızam bunday jınayatlardı islegen shaxslarǵa qatań jaza sharaların názerde tutadı.

Insan huqıqları haqqında sóz bolǵanda, balalar huqıqların qorǵaw máselesi ayrıqsha áhmiyetke iye. Sebebi hár bir bala baxıtlı balalıqqa, bilim alıwǵa hám salamat ortalıqta ósiwge haqılı.

Balanıń qolında awır miynet quralları emes, kitap bolıwı kerek. Onıń waqtı miynet maydanında emes, bilimlendiriw mákemesinde ótiwi kerek.

Sol sebepli mámleketimiz nızamshılıǵında balalar miynetiniń zıyanlı hám qáwipli túrlerine qarsı qatań ilajlar belgilengen. Jınayat kodeksiniń 148-1 hám 148-2-statyalarına muwapıq, shaxslardı májbúriy miynetke tartıw yamasa jas óspirimlerdi olardıń densawlıǵı hám rawajlanıwına zıyan jetkeriwi múmkin bolǵan jumıslarǵa tartıw juwapkershilikke sebep boladı.

Áhmiyetlisi, adam sawdası yamasa májbúriy miynet qurbanına aylanıp qalmaw ushın hár bir puqara sergek bolıwı zárúr. Ásirese, sırt elde jumıs islew niyetinde bolǵan shaxslar usınıs etilip atırǵan jumıs ornı haqqında rásmiy dárekler arqalı maǵlıwmat alıwı, miynet shártnamaların dıqqat penen úyreniwi hám gúmanlı usınıslarǵa isenbewi kerek.

Adam sawdası hám balalar miynetine qarsı gúresiw – tek ǵana huqıq qorǵaw uyımları yamasa sudlardıń wazıypası emes. Bul pútkil jámiyettiń juwapkershiligi bolıp tabıladı. Hár birimiz biypárwa bolmasaq, nızamlarǵa húrmet penen qatnasta bolsaq bunday illetlerge qarsı nátiyjeli gúresiwimiz múmkin.

Naǵıyma BALTABAEVA,

Nókis rayonlararalıq ekonomikalıq sudı baslıǵınıń orınbasarı

SUDLARDA INTERAKTIV XIZMETLER

Mámleketimizde sud-huqıq sistemasın modernizaciyalaw, puqaralardıń  ádil sudlawǵa bolǵan huqıqların támiyinlew hám de sud iskerliginiń ashıqlıq hám tınıqlıǵın asırıw maqsetinde informacion-kommunikaciya texnologiyaların keń engiziw boyınsha izbe-iz reformalar ámelge asırılıp atır. Bul processte sudlarda ınteraktiv xızmetlerdi rawajlandırıw bólek áhmiyetke iye bolıp atır.

Ínteraktiv xızmetler-bul puqaralar, isbilermenlik subektleri hám shólkemlerge sud shólkemleri menen elektron túrde ushırasıw imkaniyatın beretuǵın zamanagóy xızmetler bolıp tabıladı. Olar sudlarǵa shaqırıw, arzalar jiberiw, sud isleriniń jaǵdayın gúzetip barıw hám de sud hújjetlerin alıw processlerin sezilerli dárejede jeńillestiredi.

Búgingi kúnde sud sistemasında elektron xızmetlerdiń keń engiziliwi nátiyjesinde puqaralar artıqsha waqıt hám aqsha sarp etpey turıp, aralıqtan turıp kóplegen xızmetlerden paydalanıw múmkinshiligine ıye bolip atır.

Sud sistemasında tómendegi ınteraktiv xızmetler keń qollanılıp atır :

-Dawa arzaları hám basqa processual hújjetlerdi elektron túrinde jiberiw ;

-Sud májilisleri sánesi hám waqtı haqqında elektron xabarnamalar alıw ;

-Sud isleriniń kóriliw procesin onlayn baqlaw ;

-Sud hújjetleriniń elektron nusqaların alıw ;

-videokonferencbaylanıs arqalı sud májilislerinde qatnasıw ;

-Mámleket bajı hám basqa tólewlerdi elektron tárzde ámelge asırıw ;

-Sud qararlarınıń atqarıwı haqqında maǵlıwmat alıw.

Usı xızmetler sud jumısların júrgiziwde qolaylıq jaratıp, insan faktorı menen baylanıslı ayırım mashqalalardi azaytıwǵa xizmet etip atır.

Sudlarda ınteraktiv xızmetlerden paydalanıw bir qatar artıqmashılıqlarǵa iye :

Birinshiden, puqaralardıń waqıt hám qarjları únemlenedi.

Ekinshiden, sud iskerliginiń ashıqlıq hám tınıqlıǵın támiyinlenedi.

Úshinshiden, hújjetler almastırıw tezlesedi hám qaǵazbazlıq azayadı.

Tórtinshiden, korrupciyalıq jaǵdaylardıń aldın alıwǵa járdem beredi.

Besinshiden, xalıqtıń sud sistemasına bolǵan isenimin bekkemleydi.

Sudlarda ınteraktiv xızmetlerdiń engiziliwi ádil sudlawdıń nátiyjeliligin asırıw, puqaralar ushın qolay sharayatlar jaratıw hám sud sistemasın sanlastırıwdıń zárúrli baǵdarlarınan birewi. Keleshekte bul xızmetlerdi jáne de jetilistiriw arqalı sud shólkemleri iskerliginiń sapası hám nátiyjeliligin jańa basqıshqa alıp shıǵıw múmkin. Sol sebepli ınteraktiv xızmetlerdi rawajlandırıw hám olardan paydalanıw kólemin keńeytiw búgingi kúnniń aktual wazıypalarınan biri esaplanadı.

 Ulbosın DAVLETOVA,

Nókis rayonlar aralıq hákimshilik sudı arxiv mengeriwshisi                     

NÍZAMSHÍLÍQQA KIRGIZILGEN SOŃǴÍ ÓZGERISLER HAQQÍNDA

2026-jıl 1-iyulden salıq tólewshiler ushın tekseriwge shekemgi tallaw sheńberinde anıqlanǵan ayırmashılıqlar boyınsha anıqlastırılǵan salıq esabatın yamasa tiykarlawshı hújjetlerdi usınıw minnetlemesi biykar etiledi.

Usı hám basqa da tásirsheń ilajlar (sonıń ishinde, jańa proaktiv esabatlar toplamı) Prezidenttiń «Salıq uyımlarınıń jumısın institucionallıq jaqtan jetilistiriw hám salıq hákimshiligine zamanagóy qatnaslardı engiziw ilajları haqqında»ǵı PP-95-sanlı Pármanında názerde tutılǵan.

Solay etip, Prezidenttiń 19.05.2026-jıldaǵı PP-95-sanlı Pármanına muwapıq: 2026-jıl 1-iyulden baslap:

tekseriwge shekemgi tallaw sheńberinde anıqlanǵan ayırmashılıqlar boyınsha anıqlastırılǵan salıq esabatın yamasa tiykarlawshı hújjetlerdi usınıw minnetlemesi biykar etiledi;

salıq qáwipi ortasha dárejesine kirgizilgen salıq tólewshilerge anıqlanǵan qáwipler haqqında xabardar etiw sisteması engiziledi. Bunda anıqlanǵan kemshilikler 1 ay ishinde saplastırılǵan jaǵdayda salıq tekseriwi ótkerilmeydi;

jańadan shólkemlestirilgen isbilermenlik subektlerine jumısınıń dáslepki 6 ayı dawamında salıq hám finanslıq esabatlardı jiberiw xızmetlerin «Soliq-servis» AJ – olardıń tańlawına bola biypul tiykarda kórsetedi;

2027-jıl 1-yanvardan baslap:

aqırǵı tutınıwshıǵa realizaciyalanatuǵın neft-gaz ónimleri boyınsha akciz salıǵı, rudalıq emes qurılıs materialları boyınsha jer astınan paydalanǵanı ushın salıq, awıl xojalıǵına mólsherlengen jerler boyınsha suw resurslarınan paydalanǵanı ushın salıq boyınsha salıq esabatı proaktiv tártipte qáliplestiriledi;

awıl xojalıǵına mólsherlengen jerler boyınsha salıq wákillikli uyımlardıń salıq uyımlarına usınǵan maǵlıwmatları tiykarında esaplanadı. Salıq tólewshi tárepinen salıq esabatın usınıw minnetlemesi biykar etiledi;

fizikalıq táreplerdiń ipoteka kreditlerin qaplawǵa qaratılǵan dáramatlarına salıq jeńilliklerin qollanıw proaktiv tártipte ámelge asırıladı. Jeńilliklerdi qollanıw nátiyjesinde payda bolǵan artıqsha summa fizikalıq shaxslardıń múrájatı tiykarında 10 jumıs kúni ishinde qaytarıladı.

Elaman BISENOV,

Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń sudya aǵa járdemshisi          

«ÓZBEKSTAN – 2030» STRATEGIYASÍN JAŃA BASQÍSHQA ALÍP SHÍǴÍW HÁM ONÍ ÁMELGE ASÍRÍW BAǴDARLAMALARÍ  

Mámleketimizde «maqset – háreket – nátiyje» shınjırına tiykarlanǵan pútkilley jańa strategiyalıq rejelestiriw hám rawajlanıw sistemasınıń engizilgeni «Ózbekstan – 2030» strategiyasın jańa talaplar tiykarında jetilistiriw zárúrligi tuwılǵanlıǵı sebepli «Ózbekstan – 2030″ strategiyası, yaǵnıy «Mámleketti rawajlandırıwdıń 2030-jılǵa shekem mólsherlengen tiykarǵı baǵdarları sheńberinde reformalardı izbe-iz dawam ettiriw hám jańa basqıshqa alıp shıǵıwdıń qosımsha ilajları haqqında»ǵı Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2026-jıl 16-fevral kúngi 21-sanlı pármanı hám Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń Ózbekstan xalqına hám Oliy Majliske Múrájatında belgilengen reformalardıń orınlanıwın nátiyjeli shólkemlestiriw maqsetinde «»Ózbekstan – 2030» strategiyasın ámelge asırıw boyınsha mámleketlik baǵdarlama haqqında «Máhálleni rawajlandırıw hám jámiyetti jetilistiriw» jılında tiykarǵı baǵdarlar boyınsha reformalar baǵdarlamaları hám «Ózbekstan – 2030» strategiyasın ámelge asırıw boyınsha mámleketlik baǵdarlama haqqında»ǵı Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2026-jıl 16-fevral kúngi 22-sanlı pármanı qabıl etildi.

Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2026-jıl 16-fevral kúngi 21-sanlı pármanı menen tastıyıqlanǵan «Ózbekstan – 2030» strategiyasınıń 4-jónelisi nızam ústinligin támiyinlew, xalıq xızmetindegi mámleket basqarıwın shólkemlestiriwge qaratılǵan.

Strategiyanıń 84-maqseti:

-jınayat isin júrgiziwde jarasıw institutınan paydalanıw;

-sudlar hám tergew uyımları jumısında ayırım processual háreketlerdi aralıqtan turıp ámelge asırıw imkaniyatı dárejesin arttırıw;

-kiberjınayatlardıń ulıwma jınayachılıqtaǵı úlesin azaytıw;

– jaslar hám hayal-qızlar tárepinen islenip atırǵan jınayatlardı azaytıw;

-hár jılı mámleketlik uyımlar hám huqıq qorǵaw uyımlarınıń 300 xızmetkerin insan huqıqları boyınsha arnawlı mamanlıq arttırıw kursları menen qamtıp alıw;

Strategiyanıń 85-maqseti:

-sudqa shekem tartıslı bolǵan islerdi sheshiw;

-hákimshilik sudlarda islerdiń kelisim sharaları arqalı sheshiw  dárejesin asırıw;

Strategiyanıń 86-maqseti:

-sudyalar arasında hayal-qızlardıń úlesin 30 procentke jetkeriw;

-puqaralarǵa ádil sudlawǵa erisiwde qolaylı imkaniyatlar jaratıw maqsetinde jańa interaktiv xızmetler sanın 19 ǵa jetkeriw;

Strategiyanıń 87-maqseti:

-sud hám basqa da uyımlardıń hújjetleriniń orınlanıwın támiyinlew;

-procesine jasalma intellektti engiziwdi támiyinlew;

-jınayat islewge jol qoyılmaǵan máhállelerdiń jámi máhálleler salmaǵındaǵı úlesin asırıw;

-prokuror qadaǵalawı hújjetlerin elektron túrde júrgiziw dárejesin hám tergewge shekem tekseriw hám tergew processlerinde processual hújjetlerdi elektron túrde júrgiziw dárejesin asırıw;

-jol-transport hádiyseleri aqıbetinde adamlardıń ólimi menen baylanıslı jınayatlardıń jıllıq kórsetkishin, máhálle aymaǵında aldın alıw múmkin bolǵan jınayatlardıń jıllıq kórsetkishin kemeytiw;

Strategiyanıń 88-maqseti:

-puqaralıq, hákimshilik hám ekonomikalıq isler boyınsha advokatlar jáne sudlar, huqıq qorǵaw uyımları hám basqa da mámleketlik uyımlar arasında elektron hújjetler almasıw dárejesin 50 procentke jetkeriw;

-hár 100 mıń xalıqqa tuwra keletuǵın advokatlar sanın keminde 25 ke shekem arttırıw etip belgilengen.

Bul joqarıda kórsetilgen «Ózbekstan – 2030» strategiyasınıń maqsetleri  Konstituciya hám nızamlardıń ústinligin támiyinlew, insan huqıqları hám erkinlikleriniń isenimli qorǵalıwın támiyinlew, sud hákimiyatınıń erkinligin kúsheytiw hám onıń jumısında ashıq-aydınlıqtı támiyinlew arqalı ádil sudlawǵa erisiw dárejesin arttırıw, mámleketlik uyımlar hám lawazımlı shaxslardıń jumısı ústinen nátiyjeli sud qadaǵalawın ornatıw hám hákimshilik ádillik sistemasın bunnan bılay da rawajlandırıw hám huqıqtı qorǵaw uyımlarınıń jumısın insan mápleri, qádir-qımbatı hám huqıqların qorǵawǵa baǵdarlaw, sonday ak advokatura institutın, qánigeli huqıqıy járdem kórsetiw sistemasın rawajlandırıw sud-huqıq reformalarınıń bas ólshemi bolıp tabıladı.

«Ózbekstan – 2030» strategiyasın ámelge asırıw boyınsha mámleketlik baǵdarlama haqqında»ǵı Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2026-jıl 16-fevral kúngi 22-sanlı pármanı menen Mámleketlik basqarıw hám sud-huqıq sistemasın jetilistiriw, jámiyette awızbirshilikti támiyinlew arqalı onı joqarılatıw boyınsha tómendegi tiykarǵı reformalar baǵdarlaması dúzildi:

-jınayat isleri boyınsha sud processlerin xalıq wákilleri kollegiyası qatnasıwında ótkeriw ámeliyatın jolǵa qoyıw;

-jınayat islerinde xalıqaralıq tán alınǵan «Xabeas korpus» institutı sheńberinde tergew sudyalarına qamaqqa alıw, úy qamaǵı tárizindegi hám basqa da qáwipsizlik ilajların ózgertiw hám biykar etiw wákilligin beriw;

-jınayat isin sudqa jiberiwde ayıplaw juwmaǵı menen birge «qorǵaw pikiri»n usınıw tártibin engiziw;

-jınayat isinde qorǵawshıǵa óz qorǵawı astındaǵı gúman etiliwshi, ayıplanıwshı yamasa jábirleniwshi qatnasıwında ótkerilgen processual háreketlerge baylanıslı hújjetler hám dáliller menen tanısıp, olardan nusqalar alıw, sorastırıw hám dáslepki tergew dawamında qálegen waqıtta óz qorǵawı astındaǵı gúman etiliwshi yamasa ayıplanıwshıǵa qarata júrgizilip atırǵan jınayat isin qozǵatıw hám tamamlaw haqqındaǵı qararlardan nusqa alıw wákilliklerin beriw;

-advokat sorawına maǵlıwmatlar biypul beriliwi, sonday-aq, notarial háreketler hám kadastr uyımlarınan alınatuǵın maǵlıwmatlardı advokat sorawı arqalı alıw imkaniyatın jaratıw;

-7 mıńnan aslam advokatlar ushın sanlı qorǵaw mexanizmi engiziw;

-nızamshılıqta kolliziyalar, muwapıq emeslikler, «anıq emes» qaǵıydalar, «aq daqlar» hám basqa da korrupciyanı keltirip shıǵaratuǵın faktorlardı saplastırıw;

-«Korrupciyaǵa qarsı gúresiw virtual akademiyası» elektron platformasında mámleketlik xızmetkerdiń mamanlıǵın arttırıw ámeliyatın jolǵa qoyıw;

-ashıq maǵlıwmatlar bazalarınan paydalanǵan halda mámleketlik uyımlar jumısınıń ashıq-aydınlıǵın támiyinlew, sonıń ishinde, korrupciyaǵa qarsı gúresiwge xızmet etetuǵın programmalıq támiynatlar, onlayn platformalar islep shıǵıw boyınsha tańlaw («Open Data Challange» xakatoni) ótkeriw;

-2026-jıl dawamında mámleketlik uyımlar hám shólkemlerde komplaens hám korrupciyaǵa qarsı ishki qadaǵalaw boyınsha orınbasarlardıń jumısın jolǵa qoyıw;

-tarawlar hám aymaqlar kesiminde korrupciyalıq qáwip-qáterler kartasın (kartogramma) jaratıw, korrupciyaǵa qarsı gúresiw media-portalın shólkemlestiriw;

-isbilermenlerdi korrupciyadan qorǵaw maqsetinde «Korrupciyasız, hadal hám ashıq-aydın biznes – Ózbekstan turaqlı rawajlanıwınıń tiykarı» (Taza biznes) milliy baǵdarlamasın iske qosıw;

-«Náshebentlik quralları hám psixotrop zatlar haqqında»ǵı Nızamnıń jańa redakciyasın islep shıǵıw;

-hayal-qızlar hám balalarǵa bolǵan zorlıqtıń barlıq kórinislerine shek qoyıw maqsetinde juwapkershilik ilajları kúsheytilip, 14 jasqa tolmaǵan shaxslarǵa islengen jınısıy jınayatlar ushın ómirlik erkinen ayırıwǵa shekemgi jaza ilajların belgilew;

-jas óspirimlerge islengen jınısıy hám zorlıqqa baylanıslı jınayatlardı tergewdi prokuratura uyımlarınıń wákilligine ótkeriw;

-jas óspirimler hám hayal-qızlarǵa bolǵan kúsh kórsetiw hám zorlıq penen baylanıslı islerdi tergew hám kóriw arnawlı tayarlıqtan ótken tergewshi hám sudyalar tárepinen ámelge asırılıwın jolǵa qoyıw;

-shańaraq hám hayal-qızlar mákemelerinde jas nekeleniwshiler ushın arnawlı oqıtıw baǵdarlamalarınıń nátiyjeliligin arttırıw;

-orınlaw hújjetleri májbúriy orınlaw byurosı uyımlarına kelip túsiwi menen qarızdardı SMS xabarnama hám dawıslı robotlardıń avtoqońırawları arqalı dárhal xabardar etiw ámeliyatın jolǵa qoyıw;

-ıqtıyarlı orınlaw múddeti ótkennen soń qollanılatuǵın ayırım májbúriy orınlaw ilajları sheńberinde óndiriwdi insan faktorısız tikkeley ámelge asırıw tártibin engiziw;

-orınlaw háreketleri dawamında óndirilgen hám májbúriy orınlaw byurosı uyımlarınıń esap betlerine kelip túsken pul qarjıların avtomatikalıq túrde óndiriwshi yuridikalıq hám fizikalıq shaxslardıń esap betleri hám bank kartalarına dárhal ótkeriw sistemasın jaratıw;

-puqaralar tárepinen 24/7 rejimde qońırawlar arqalı dawıslı robotlar járdeminde identifikaciyalanǵan halda qarızdarlıqtıń bar yamasa joq ekenligi, sonday-aq, orınlaw háreketlerine baylanıslı barlıq maǵlıwmatlardı alıw ámeliyatın jolǵa qoyıw;

-Ózbekstan Respublikası Ádillik ministrligi janındaǵı X.Sulaymanova atındaǵı Respublikalıq sud ekspertizası orayındaǵı ekspertiza túrleriniń 70 procentke shekemgi bólegin aymaqlıq bólimlerinde engiziw;

-Ózbekstan Respublikasınıń «Ózbekstan Respublikasınıń Konstituciyalıq sudı haqqında»ǵı Konstituciyalıq nızamına ózgerisler hám qosımshalar kirgiziw haqqındaǵı nızam joybarın islep shıǵıw belgilengen.

Sudlardıń jumısına xalıqaralıq standartlarǵa sáykes jańa institutlardı engiziw arqalı ádil sudlawdıń sapasın jáne de arttırıw, sud islerin júrgiziwde qorǵaw institutın jetilistiriw, jámiyette korrupciyaǵa kelisimge kelmeytuǵın qatnastı qáliplestiriw, sonday-aq náshebentlik hám narko jınayashılıqlarǵa qarsı gúresiw mexanizmlerin jetilistiriw, hayal-qızlar hám balalarǵa bolǵan zorlıq sıyaqlı jámiyet aldında turǵan áhmiyetli mashqalalarǵa qarsı gúresiw boyınsha nátiyjeli isleytuǵın sistemanı jolǵa qoyıw hámde májbúriy orınlaw uyımlarınıń jumısına jasalma intellekt texnologiyaların engiziw hám ayrım orınlaw hújjetlerin óndiriw insan faktorısız ámelge asırılıwın támiyinlew ámeliyatın jolǵa qoyıw arqalı joqarıda kórsetilgen baǵdarlamalar «Ózbekstan – 2030» strategiyasın ámelge asırıwǵa kómeklesedi.

Juwmaqlap aytqanda, 2026-jıl 16-fevralda qabıl qılınǵan bul 21-sanlı hám 22-sanlı Prezident pármanları «Wzbekiston—2030» strategiyasın jánede jetilistiriw, házirgi ulıwma jer júzlik tendenciyalar, global ózgerisler hám jańa shaqırıqlarǵa sáykesligin támiyinlew maqsetinde mámleket rawajlanıwınıń orta múddetke mólsherlengen ústin jónelisleri, maqsetleri, baǵdarlamaları hám olarǵa erisiw boyınsha nátiyjeli kórsetkishlerin belgilep berdi.

Sarbinaz ABDIKARIMOVA,

Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudı sudya aǵa járdemshisi   

SUD HÁKIMIYATINDA KORRUPCIYAǴA ORIN JOQ

Mámleketimizde sońǵı jılları barlıq tarawlarda keń kólemli reformalar ámelge asırılmaqta. Atap aytqanda, olar korrupciyaǵa qarsı gúresiw, isbilermenlik ortalıǵın hám miynet sharayatların jaqsılaw, sud-huqıq sistemasın reformalaw, insan huqıqların qorǵaw, hákimshilik hám mámleketlik basqarıw nátiyjeliligin arttırıwǵa qaratılǵan.

Barlıq tarawlarda korrupciya illetlerin saplastırıw hám onıń rawajlanıwına jol qoymaw maqsetinde korrupciyalıq jaǵdaylardı óz waqtında anıqlaw, aldın alıw, olarǵa shek qoyıw, sonday-aq, oǵan imkaniyat beretuǵın sebep hám sharayatlardı saplastırıw áhmiyetli wazıypalardan biri bolıp esaplanadı. Ásirese, korrupciyaǵa qarsı gúresiwde onı keltirip shıǵaratuǵın faktorlardı saplastırıw, yaǵnıy onıń aldın alıwǵa qaratılǵan ilajlar waqıt hám nátiyjelilik kózqarasınan ayrıqsha áhmiyetke iye.

Sudyalardıń hadallıǵı hám pákligi – sud sistemasınıń nátiyjeliligi hám biyǵárezliginiń eń áhmiyetli shárti bolıp esaplanadı. Sudyalardıń hadallıǵı sud uyımlarınıń ǵárezsizligi menen tıǵız baylanıslı: sud uyımları hadallıqtı támiyinleydi, hadallıq bolsa ǵárezsizlikti bekkemleydi.

Mámleketimiz basshısı Shavkat Mirziyoevta korrupciyaǵa qarsı gúresiw mámleketlik siyasattıń tiykarǵı baǵdarlarınan biri ekenin ayrıqsha atap ótip, 2020-jıl 24-yanvardaǵı Oliy Majliske jollaǵan Múrájatnamasında korrupciyaǵa qarsı gúresiwde jámiyettiń barlıq qatlamlarınıń belsene qatnasıwı zárúr ekenligin atap ótken.

Korrupciyaǵa qarsı gúresiw nátiyjeliligin arttırıw maqsetinde bir qatar áhmiyetli normativlik-huqıqıy hújjetler qabıl etilgen. Sonıń ishinde, 2019-jıl 27-mayda qabıl etilgen «Ózbekstan Respublikasında korrupciyaǵa qarsı gúresiw sistemasın bunnan bılay da jetilistiriw ilajları haqqında»ǵı PP-5729-sanlı Pármanı menen «2019-2020-jıllarda korrupciyaǵa qarsı gúresiw» mámleketlik baǵdarlaması tastıyıqlandı.

Usı hújjetlerge muwapıq:

• sudyalardı sırtqı tásirlerden qorǵaw;
• kadrlardı tańlaw hám bahalawda ashıq-aydınlıqtı támiyinlew;
• korrupciya jaǵdayların erte anıqlaw;
• sudyalardıń kásiplik hám mánawiy potencialın arttırıw sıyaqlı tiykarǵı wazıypalar belgilep berilgen.

Sonıń menen birge, «Ózbekstan – 2030» strategiyasında da korrupciyaǵa mawasasız qatnastı qáliplestiriwge qaratılǵan anıq maqsetler belgilengen.

Korrupciyalıq is-háreketlerdiń tiykarında, ádette, máplerdiń soqlıǵısıwı jatadı. Mápler soqlıǵısıwı – jeke mápdarlıq xızmet wazıypaların qalıs orınlawǵa tásir etetuǵın yamasa kórsetiwi múmkin bolǵan jaǵday.

Sudyalar ádebi kodeksine bola, sudya hár qanday gúmanlı jaǵdaylardan uzaq bolıwı, óziniń qalıslıǵına zıyan jetkeriwi múmkin bolǵan faktorlardı saplastırıwı shárt. Zárúr jaǵdaylarda ózin-ózi biykarlaw bolsa ádil sudlawdıń áhmiyetli kepili bolıp esaplanadı.

Juwmaqlap aytqanda, sud hákimiyatı erkinligi korrupciyaǵa qarsı gúresiwde sheshiwshi áhmiyetke iye. Sonıń ushın sudyalar hám sud xızmetkerleriniń hadallıǵın hám pákligin támiyinlew, korrupciyaǵa pútkilley jol qoymaw búgingi kúnniń eń áhmiyetli wazıypalarınan biri bolıp esaplanadı.

Azamat ABDIRASULIEV,

puqaralıq isleri boyınsha Qońırat rayonlar aralıq sudınıń baslıǵı

HAYAL-QÍZLARǴA QARATA BASÍM HÁM ZORLÍQ USHÍN JUWAPKERSHILIK

Insan huqıqları menen erkinliklerin támiyinlew hár qanday demokratiyalıq mámlekettiń tiykarǵı wazıypalarınan biri bolıp esaplanadı. Jámiyette gender teńlikti támiyinlew, hayal-qızlardıń huqıqları menen nızamlı máplerin qorǵaw, ásirese, olardı basım hám zorlıqtan qorǵaw mámleketlik siyasattıń tiykarǵı baǵdarlarınan birine aylanǵan. Sebebi, hayal shańaraqtıń tayanıshı hám keleshek áwladtı tárbiyalawdıń áhmiyetli faktorı bolıp esaplanadı.

Keyingi jılları mámleketimizde hayal-qızlardıń huqıqların qorǵaw, olardıń jámiyettegi abırayın bekkemlew jáne olarǵa hár qanday basım hám zorlıq jaǵdaylarınıń aldın alıwǵa qaratılǵan keń kólemli reformalar ámelge asırılmaqta. Bul baǵdarda qabıl etilgen «Hayal-qızlardı basım hám zorlıqtan qorǵaw haqqında»ǵı Nızam bul tarawda bekkem huqıqıy tiykar bolıp xızmet etpekte. Oǵan bola, hayal-qızlarǵa fizikalıq, ruwxıy, jınısıy yamasa ekonomikalıq zorlıqtıń barlıq túrleri qadaǵan etiledi.

Basım hám zorlıq – shaxstıń abırayı hám qádir-qımbatın kemsitiw, qáwip salıw, qorqıtıw, fizikalıq kúsh qollanıw yamasa onı ekonomikalıq jaqtan ǵárezli halǵa salıw sıyaqlı nızamsız háreketlerdi óz ishine aladı. Bunday jaǵdaylar tek ǵana shańaraqta emes, al jumıs orınlarında, bilimlendiriw mákemelerinde hám jámiyettiń basqa tarawlarında da ushırasıwı múmkin.

Ámeldegi nızamshılıqqa muwapıq, bunday huqıqbuzarlıqlardı islegen shaxslar tiyisli tártipte juwapkershilikke tartıladı. Sonıń ishinde, Ózbekstan Respublikasınıń Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodeksi jáne Jınayat kodeksinde usı qılmıslar ushın hákimshilik hám jınayıy jaza ilajları belgilengen. Bul bolsa jámiyette nızam ústinligin támiyinlew hám zorlıq jaǵdaylarınıń aldın alıwǵa xızmet etedi.

Sonday-aq, hayal-qızlardı zorlıqtan qorǵaw maqsetinde qorǵaw orderi institutı engizilgen. Qorǵaw orderi – jábirleniwshini qorǵawǵa qaratılǵan arnawlı huqıqıy hújjet bolıp, ol arqalı huqıqbuzarǵa belgili sheklewler belgilenedi hám jábirleniwshiniń qáwipsizligi támiyinlenedi.

Bul tarawdaǵı reformalardı jáne de kúsheytiw maqsetinde Prezidentimiz Shavkat Mirziyoev tárepinen 2026-jıl 3-mart kúni qabıl etilgen «Hayal-qızlar hám balalar huqıqlarınıń qorǵalıwın kúsheytiw jáne olarǵa bolǵan basım hám zorlıq jaǵdaylarınıń aldın alıw boyınsha qosımsha shólkemlestiriwshilik-huqıqıy ilajlar haqqında»ǵı Pármanı ayrıqsha áhmiyetke iye boldı. Bul hújjet penen profilaktika jumısların kúsheytiw, jábirlengen shaxslardı qollap-quwatlaw jáne olarǵa huqıqıy, psixologiyalıq hám sociallıq járdem kórsetiw mexanizmleri jáne de jetilistirildi.

Sonıń menen birge, bul baǵdarda mámleketlik uyımlar hám jámiyetlik shólkemler arasındaǵı birge islesiwdi kúsheytiw, zorlıq jaǵdayların erte anıqlaw hám olardıń aldın alıw boyınsha sistemalı ilajlar belgilep berildi.

Hayal-qızlarǵa bolǵan basım  hám zorlıqtıń aldın alıwda tek ǵana mámleketlik uyımlar emes, al jámiyettiń hár bir aǵzası belsene qatnasıwı kerek. Shańaraqta óz-ara húrmet hám keńpeyillik ortalıǵın qáliplestiriw, jaslardı insan huqıqlarına húrmet ruwxında tárbiyalaw bunday unamsız jaǵdaylardıń aldın alıwda úlken áhmiyetke iye.

Juwmaqlap aytqanda, hayal-qızlardı basım  hám zorlıqtan qorǵaw jámiyet turaqlılıǵı hám shańaraq bekkemligin támiyinlewshi áhmiyetli faktor bolıp esaplanadı. Bul baǵdarda qabıl etilgen nızamlar hám normativlik hújjetler hayal-qızlardıń huqıqların isenimli qorǵawǵa xızmet etip, jámiyette ádillik hám nızamlılıq principlerin bekkemleydi.

Zulfiya BABAJANOVA,

Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń sudyası

QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍ KONSTITUCIYASÍNÍŃ 33 JÍLLÍǴÍ KEŃ TÚRDE BELGILENDI

Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyasınıń 33 jıllıǵı múnásibeti menen Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı hám agrotexnologiyalar institutında bayram aldınan ruwxıy-aǵartıwshılıq ushırasıw joqarı dárejede shólkemlestirildi.

Ilajda Ózbekstan Respublikası hám Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik gimnleri jańlap, qatnasıwshılarda joqarı maqtanısh sezimlerin oyattı. Bunnan soń institut rektorı N.Absattarov kiris sózi menen ilajdı ashıp, miymanlardı tanıstırdı hám barlıq qatnasıwshılardı usı qutlı sáne menen qızǵın qutlıqladı. Ol óziniń shıǵıp sóylegen sózinde Konstituciyanıń jámiyet rawajlanıwındaǵı sheksiz ornı hám áhmiyetine ayrıqsha toqtap ótti.

Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń komitet baslıǵı Sh.Ótemisov óziniń bayanatında Konstituciyanıń qabıl etiliwi tariyxıy burılıs bolǵanın, ol mámleket hám jámiyettiń demokratiyalıq rawajlanıw jolın belgilep bergen áhmiyetli huqıqıy hújjet ekenin atap ótti. Sonday-aq, Tiykarǵı nızamımız insan huqıqları menen erkinliklerin támiyinlew, milliy huqıqıy sistemanı qáliplestiriwde bekkem tiykar bolıp xızmet etip atırǵanı atap ótildi.

Sonday-aq, Qaraqalpaqstan Respublikası sudı baslıǵınıń orınbasarı B.Ktaybekov shıǵıp sóylep, Konstituciya hár bir mámlekettiń siyasiy, huqıqıy hám ruwxıy kelbetin belgilep beretuǵın tiykarǵı hújjet ekenin atap ótti. Ol 1993-jıl 9-aprelde qabıl etilgen Konstituciya jańa mámleket hám jámiyet qurılısında bekkem tiykar bolǵanın, mine usı hújjet arqalı jámiyet turmısınıń barlıq tarawların tártipke salatuǵın huqıqıy sistema qáliplestirilgenin ayrıqsha atap ótti.

Ilajda Qaraqalpaqstan Respublikası prokuraturası bólim baslıǵı A.Abdikarimov ta qatnasıp, Konstituciyada insan huqıqları menen erkinlikleri tiykarǵı áhmiyetke iye ekeni, bul normalar xalıqaralıq huqıqtıń ulıwma tán alınǵan principlerine sáykes keletuǵınına ayrıqsha itibar qarattı.

Ushırasıw dawamında student-jaslar belsene qatnasıp, ózlerin qızıqtırǵan sorawlar menen múrájat etti. Qánigeler tárepinen berilgen hár tárepleme juwaplar jaslardıń huqıqıy bilimlerin jáne de bekkemlewge xızmet etti.

SHAXSTÍ ÍQTÍYARSÍZ TÁRTIPTE PSIXIATRIYA STANCIARÍNA JATQARÍWDÍŃ HUQÍQÍY TIYKARLARÍ

Shaxstı ıqtıyarsız tártipte psixiatriya stacionarına jatqarıw menen baylanıslı huqıqıy qatnasıqlar medicinalıq járdem kórsetiwdiń ayrıqsha túri bolıp esaplanadı. Bul qatnasıqlar ıqtıyarlı hám májbúriy emleniw processlerinde júzege kelip, insan salamatlıǵın qorǵaw hám tiklewge qaratılǵan boladı. Onda kórsetiletuǵın medicinalıq xızmet birden-bir medicinalıq standartlar hám usıllar tiykarında ámelge asırıladı.

Ózbekstan Respublikasınıń Puqaralıq processual kodeksine «Shaxstı ıqtıyarsız tártipte psixiatriya stacionarına jatqarıw yamasa onıń usı mákemede bolıw múddetin sozıw» haqqındaǵı 32-baptıń kirgiziliwi puqaralardıń sud arqalı qorǵalıwın jáne de bekkemledi. Sebebi ayırım jaǵdaylarda shaxstıń ruwxıy jaǵdayı átiraptaǵılar ushın qáwip tuwdırıwı múmkin bolıp, bul bolsa unamsız aqıbetlerdiń aldın alıw maqsetinde onı májbúriy tártipte emlew zárúrligin keltirip shıǵaradı.

Bul kategoriyadaǵı islerdiń sud tártibinde kórip shıǵılıwı huqıqbuzarlıqlardıń aldın alıwda hám puqaralardıń nızamlı máplerin qorǵawda úlken áhmiyetke iye.

Ózbekstan Respublikasınıń «Psixiatriya járdemi haqqında»ǵı Nızamınıń 30 hám 31-statyalarına muwapıq, shaxstı ıqtıyarsız tártipte psixiatriya stacionarǵa jatqarıw tek tómendegi jaǵdaylarda ámelge asırıladı:

shaxstı tek stacionar sharayatında tekseriw yamasa emlew múmkin bolǵanda;

onıń ruwxıy jaǵdayı awır bolıp, ózine yamasa átiraptaǵılarǵa tikkeley qáwip tuwdırǵanda;

shaxs óziniń tiykarǵı turmıslıq mútájliklerin óz betinshe qanaatlandırıwǵa uqıpsız bolǵanda;

psixiatriya járdemi kórsetilmese, onıń densawlıǵına awır zıyan jetkeriw itimalı bar bolǵanda.

Bul jaǵdaylarda shaxstı stacionarǵa jaylastırıw máselesi sud tárepinen sheshiledi.

Shaxstı ıqtıyarsız tártipte psixiatriya stacionarına jatqarıw yamasa onıń stacionarda bolıw múddetin sozıw haqqındaǵı isler sud tárepinen óz aldına is júrgiziw tártibinde kórip shıǵıladı. Bul isler psixiatriya mákemesi jaylasqan aymaqtaǵı sudqa tiyisli.

Arzada nızamshılıqta názerde tutılǵan tiykarlar anıq kórsetiliwi kerek. Sonday-aq, oǵan shıpaker-psixiatrlar komissiyasınıń shaxstı stacionarǵa jatqarıw yamasa onıń emleniw múddetin sozıw zárúrligi haqqındaǵı tiykarlanǵan juwmaǵı qosımsha etiliwi shárt.

Sud arzanı qabıl etip, isti kórip shıǵıw dáwirinde shaxstıń stacionarda bolıwı máselesin de sheshedi.

Bul isler, ádette, on kúnlik múddette kórip shıǵıladı. Sud májilisinde shaxstıń nızamlı wákili, shıpaker-psixiatrlar komissiyasınıń wákili, prokuror hám de psixiatriya mákemesiniń wákili qatnasadı.

«Psixiatriya járdemi haqqında»ǵı Nızamnıń 10-statyasına muwapıq, shaxs psixiatriya járdemi kórsetilip atırǵanda óz huqıqları hám nızamlı máplerin qorǵaw ushın wákil usınıs etiw huqıqına iye. Wákillik nızamshılıqta belgilengen tártipte rásmiylestiriledi.

Sud tárepinen qarım-qatnasqa uqıpsız dep tabılǵan shaxslardıń huqıqları menen máplerin olardıń qáwenderleri, jas óspirimlerdiń huqıqların bolsa ata-anası yamasa basqa nızamlı wákilleri qorǵaydı.

Is sudta kórip shıǵılǵannan soń sheshim qabıl etiledi. Sudtıń arzanı qanaatlandırıw haqqındaǵı qararı shaxstı ıqtiyarsız tártipte psixiatriya stacionarına jatqarıw yamasa onıń ol jerde bolıw múddetin sozıw ushın huqıqıy tiykar bolıp esaplanadı.

Íqtıyarsız túrde stacionarǵa jatqarılǵan shaxslar nızam hújjetlerinde belgilengen barlıq huqıqlardan paydalanadı. Sonıń ishinde, olardıń huqıqları medicina tarawındaǵı basqa da normativlik-huqıqıy hújjetler menen qorǵaladı.

Sonday-aq, «Psixiatriya járdemi haqqında»ǵı Nızamnıń 39-statyasına muwapıq, shaxs psixiatriya stacionarınan onıń sawalǵanı yamasa ruwxıy jaǵdayı jaqsılanıp, stacionar sharayatında emleniw zárúrligi qalmaǵan jaǵdayda, sonday-aq, tekseriw yamasa ekspertiza juwmaqlanǵan jaǵdaylarda shıǵarıladı.

Ulıwmalastırıp aytqanda, shaxstı ıqtiyarsız tártipte psixiatriya stacionarına jatqarıw tártibi insan huqıqları hám jámiyet qáwipsizligi arasındaǵı teń salmaqlılıqtı támiyinlewge qaratılǵan áhmiyetli huqıqıy mexanizm bolıp esaplanadı.

Saodat KAIPNAZAROVA, 

Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń sudyası

«BASSHÍ HÁM JASLAR» USHÍRASIWÍ ÓTKERILDI

Xojeli rayonı hákimliginde «Basshı hám jaslar» atamasında ushırasıw shólkemlestirildi. Onda rayon hákimi J.Ermashev, jınayat isleri boyınsha Xojeli rayonı sudınıń baslıǵı S.Davletmuratov, rayon prokurorı A.Xalimov, ishki isler bólimi baslıǵı B.Xaytbaev hám basqa da juwapker shólkemlerdiń basshıları hám jaslar qatnastı.

Ushırasıw dawamında jaslardı qollap-quwatlaw, olardıń bántligin támiyinlew hám huqıqıy sanasın arttırıw baǵdarında ámelge asırılıp atırǵan jumıslar dodalandı. Sonday-aq, tarawda jol qoyılǵan kemshilikler boyınsha juwapkerlerge tiyisli kórsetpeler berildi.

Bunnan soń, jaslardıń múrájatları tıńlanıp, olardıń mashqalaların sheshiw boyınsha juwapkerlerge anıq wazıypalar júklendi.

Ushırasıw juwmaǵında hár bir jas penen mánzilli islesiw hám olardı hár tárepleme qollap-quwatlaw tiykarǵı wazıypa ekeni ayrıqsha atap ótildi.

KÓSHPELI QABÍLLAW: XALÍQTÍŃ MÚRÁJATLARÍ ITIBARDA

Nókis rayonı «Arbashı» APJ aymaǵında kóshpeli qabıllaw ótkerildi. Onda jınayat isleri boyınsha Nókis rayonı sudınıń baslıǵı G.Bisenova, puqaralıq isleri boyınsha Nókis rayonlararalıq sudınıń sudyası J.Baltabaeva hám Nókis rayonlararalıq ekonomikalıq sudınıń sudyası Z.Xasanova qatnastı.

Kóshpeli qabıllaw dawamında puqaralardıń sud-huqıq tarawına baylanıslı múrájatları tıńlanıp, olardı qıynap kiyatırǵan máseleler boyınsha huqıqıy túsinikler berildi.

Puqaralar ózlerin qızıqtırǵan sorawlarǵa tolıq juwap alıp, sheshim tabılmay atırǵan mashqalalar boyınsha ámeliy másláhátlerge iye boldı.