ҒМДА қатнасыўшы-мәмлекетлер судларының қарарларын тән алыў ҳәм орынлаўға қаратыў ҳаққындағы ислерди көриўдиң өзгешелиги
Өзбекстан Республикасы Экономикалық процессуал кодекси 32-статьясы екинши бөлиминиң төртинши хатбасына муўапық, шет еллер судлары ҳәм арбитражларының қарарларын тән алыў ҳәм орынлаўға қаратыў ҳаққындағы ислер Қарақалпақстан Республикасы суды, облыслар ҳәм Ташкент қаласы судлары тәрепинен көрилип шығады.
Ғәрессиз Мәмлекетлер Дослық аўқамы қатнасыўшы-мәмлекетлерине бүгинги күнде Россия Федерациясы, Беларусь, Қазақстан, Өзбекстан, Азербайжан, Армения, Қырғызстан, Тәжикстан ҳәм Түркменстан киреди.
Экономикалық судларда Ғәрессиз Мәмлекетлер Дослық аўқамы қатнасыўшы-мәмлекетлерине судлары тәрепинен қабыл етилген шешимлерди тән алыў ҳәм орынлаўға қаратыў ҳаққындағы ислер төмендеги халықаралық ҳүжжетлерге тийисли түрде көрилип шығады:
1992-жыл 20-мартта Киев қаласында имзаланған «Хожалық жумысын әмелге асырыў менен байланысты даўларды шешиў тәртиби ҳаққында» Питим;
1993-жыл 22-январда Минск қаласында имзаланған «Фуқаралық, шаңарақлық ҳәм жынаят ислери бойынша ҳүқықый қатнасықлар ҳәм ҳүқықый жәрдем ҳаққында» Конвенция;
2002-жыл 7-октябрда Кишинев қаласында имзаланған «Фуқаралық, шаңарақлық ҳәм жынаят ислери бойынша ҳүқықый жәрдем ҳәм ҳүқықый қатнасықлар ҳаққында» Конвенция.
Киев Питими 13 статьядан ибарат болып, Ғәрессиз Мәмлекетлер Дослық аўқамы қатнасыўшы-мәмлекетлерде жайласқан хожалық жүргизиўши субъектлер ортасындағы даўларды шешиўде ҳүқықый бирге ислесиўди нәзерде тутады. Ол шәртнамалық ҳәм фуқаралық-ҳүқықый қатнасықларды, мәмлекетлик ҳәм басқа органлар менен байланыслы қатнасықларды,
сондай-ақ суд қарарларын орынлаўға қаратыў мәселелерин тәртипке салады.
Питимниң 3-статьясына көре ҳар бир ағза мәмлекеттиң пуқаралары ҳәм оның территориясында жасаўшы тәреплер басқа ағза мәмлекетлердиң ўәкилликли арбитраж (хожалық) судларына, төрешилик судларына тосқынлықсыз мурәжәәт етиўге, илтимаснамалар бериўге, даўа қозғаўға ҳәм басқа процессуал ҳәракетлерди әмелге асырыўға ҳақлы.
Киев Питиминиң 8-статьясына көре, шешимлерди орынлаў мәптар тәрептиң илтиманамасы бойынша әмелге асырылады ҳәм илтимаснамаға төмендеги ҳүжжетлер қосымша тапсырылады:
тән алыў ҳәм орынлаўға қаратыў соралған қарардың тастыйықланған көширмеси;
қарарда көрсетилмеген болса, оның нызамлы күшине киргенлигин тастыйықлайтуғын рәсмий ҳүжжет;
басқа тәреп суд процесси ҳаққында хабардар етилгенлигин дәлиллейтуғын ҳүжжетлер;
орынлаў ҳүжжети.
Егер ҳүқықый қатнасықлар Киев Питими менен тәртипке салынбаған болса, Кишинев Конвенциясы нормалары қолланылады.
Кишинев ҳәм Минск Конвенциялары көп тәреплеме, узақ муддетке мөлшерленген, ҳүқықый бирге ислесиўдиң улыўма принцип ҳәм стандартларын өз ишине алған халқаралық ҳүжжетлер болып табылады.
Украина ҳәм Молдова СНГ қатарынан шыққан болса-да, Украина — Киев Питиминиң, Молдова — Минск Конвенциясының толық ағзасы болып есапланады. Сол себепли бул мәмлекетлер судларының шешимлери экономикалық судлар тәрепинен тән алыў ҳәм орынлаўға қаратыўға жибериўи лазым.
Кишинев Конвенциясының 54-моддасына сәйкес, ағза мәмлекетлер бир-бириниң территориясында қабыл етилинген фуқаралық, шаңарақлық ҳәм жынаят ислери бойынша суд қарарларын тән алыў ҳәм орынлаўға қаратыўға жибереди.
Бақберген УБАЙДУЛЛАЕВ,
Нөкис районлараралық экономикалық суды судьясы