МЕДИАЦИЯ – ДАЎЛАРДЫ ШЕШИЎДИҢ ЗАМАНАГӨЙ ҲӘМ НӘТИЙЖЕЛИ ЖОЛЫ
Бүгинги глобалласыў дәўиринде жәмийетте ҳәр қыйлы ҳуқықый қатнасықлар кеңейип барар екен, инсанлар арасында түрли келиспеўшилик-тартыслар келип шығыўы да тәбийғый жағдай. Бундай жағдайларда тартысларды жедел, әдил ҳәм өз-ара пайдалы тәризде шешиў мәселеси дүнья жәмийетшилиги ушын үлкен әҳмийетке ийе. Усы көзқарастан, медиция институты бүгинги күнде тартысларды шешиўдиң ең нәтийжели ҳәм заманагөй усылларынан бири сыпатында тән алынбақта.
Соңғы жыллары елимизде де инсан мәплерин тәмийинлеў, пуқаралардың ҳуқықлары менен еркинликлерин қорғаў, судларда ис көлемин азайтыў ҳәм халық арасында келисим мәдениятын қәлиплестириў мақсетинде медиция институтын раўажландырыўға айрықша итибар қаратылмақта.
Атап айтқанда, «Медиция ҳаққында»ғы Нызамның қабыл етилиўи бул бағдарда әҳмийетли қәдем болды. Бул нызам медиция тараўын ҳуқықый жақтан тәртипке салыў, медиаторларды таярлаў, медиция хызметин шөлкемлестириў, суд ҳәм басқа да уйымлардың әмелиятында медиция тәртип-қағыйдаларын кеңнен қолланыў ушын беккем ҳуқықый тийкар жаратты.
Нызамның 4-статьясына бола, медиция – келип шыққан келиспеўшиликти тәреплер өз-ара мақул шешимге ерисиўи ушын олардың ықтыярый келисими тийкарында медиатор жәрдеминде шешиў усылы болып есапланады. Әпиўайы етип айтқанда, бул тартысыўшы тәреплердиң ғәрезсиз ҳәм қалыс болған үшинши шахс – медиатор жәрдеминде келисим жолы менен келисимге ерисиўи болып табылады.
Медиацияның ең әҳмийетли абзаллықларынан бири сонда, онда тәреплер өз-ара мүнәсибетлерди сақлап қалады. Суд процесинде, әдетте, бир тәреп жеңип, екинши тәреп жеңиледи. Медиацияда болса ҳәр еки тәреп ушын мақул шешим табылыўына ерисиледи. Бул болса инсанлар арасындағы исеним, ҳүрмет ҳәм бирге ислесиў қатнасықларын сақлап қалыў имканиятын береди.
Нызамшылықта медиацияның бир неше түрлери белгиленген. Соның ишинде, судтан тысқары медиция, судқа шекемги медиция, суд процесиндеги медиция ҳәм судтан кейинги медиция түрлери бар. Бул болса пуқараларға тартысты шешиўдиң ең қолайлы ҳәм мақул жолын таңлаў имканиятын жаратады.
Медиция суд процеси басланыўынан алдын да, суд додалаўы ўақтында да, ҳәттеки суд ҳүжжетлерин орынлаў басқышында да қолланылыўы мүмкин. Сондай-ақ, арбитраж судларында да қарар қабыл етилгенге шекем медиция тәртибинен пайдаланыў мүмкин екенлиги белгиленген.
Медицацияны әмелге асырыў ушын тәреплер өз-ара келисим тийкарында бир ямаса бир неше медиаторды таңлайды. Медиатордың тийкарғы ўазыйпасы – тәреплерди тыңлаў, олар арасында коньструктивлик сөйлесиў орталығын жаратыў ҳәм келисимге ерисиўге жәрдемлесиўден ибарат.
Усы жерде медиатор пүткиллей бийтәреп болыўы шәрт екенлигин атап өтиў керек. Ол тәреплерден бириниң мәпин қорғаўға, ҳуқықый мәсләҳәт бериўге ямаса қайсы бир тәрепти үстин жағдайға қойыўға ҳақылы емес. Бул медиция процесиниң ашық-айдын ҳәм әдил болыўын тәмийинлейди.
Нызамшылыққа муўапық, медицияға байланыслы келисимлер бир неше түрде дүзилиўи мүмкин. Соның ишинде, медицияны қолланыў ҳаққындағы келисим, медиция тәртибин әмелге асырыў ҳаққындағы келисим ҳәм медиативлик келисим бар.
Медиатив келисим – медиация процеси жуўмақлары бойынша тәреплер арасында ерисилген келисим болып, ол тәреплер ушын мәжбүрий күшке ийе болып есапланады. Бул келисим онда белгиленген тәртип ҳәм мүддетлерде ықтыярлы түрде орынланыўы лазым. Егер медиатив келисим орынланбаса, тәреплер судқа мүрәжат етиў ҳуқықын сақлап қалады.
Медиатация процесинде профессионал ҳәм профессионал емес медиаторлар қатнасыўы мүмкин. Профессионал медиатор жоқары мағлыўматқа ийе болыўы, арнаўлы оқыў курсларын тамамлағаны, қәнигелик имтиханынан өткени ҳәм Медиаторлар реестрине киргизилген болыўы керек.
Бул талаплар тараўда профессионаллық, жуўапкершилик ҳәм исеним орталығын қәлиплестириўге хызмет етеди. Соның менен бирге, адвокат ҳәм нотариус статусына ийе шахслар ушын айырым жеңилликлер де нәзерде тутылған.
Бүгинги күнде медиция тек ғана ҳуқықый емес, ал социаллық әҳмийетке ийе институт сыпатында көзге тасланбақта. Себеби ол халық арасында келисим мәдениятын раўажландырыў, тартысларды тыныш жол менен шешиў, артықша ўақыт ҳәм қаржы жумсалыўының алдын алыўға хызмет етеди.
Ең әҳмийетлиси, медиация инсанлар арасындағы қатнасықларды сақлап қалыў имканиятын береди. Әсиресе, шаңарақлық, мийнет, қоңсышылық ҳәм исбилерменлик қатнасықларында бул жүдә үлкен әҳмийетке ийе.
Ҳәр қандай тартысты келисим ҳәм маўаса арқалы шешиў – жәмийеттиң турақлылығы, өз-ара ҳүрмет ҳәм әдиллик орталығын беккемлеўдиң әҳмийетли факторы болып есапланады.
Медиация – бул тек ғана ҳуқықый тәртип-қағыйда емес. Бул – қарым-қатнас, өз-ара ҳүрмет ҳәм тыныш келисим мәденияты болып есапланады.
Саодат ҚАИПНАЗАРОВА,
Қарақалпақстан Республикасы судының судьясы