ҲАКАМЛИК СУДЛАРИ ФАОЛИЯТИНИНГ ЯНГИ ҲУҚУҚИЙ БОСҚИЧИ

Ҳуқуқий давлат барпо этиш йўлида суд-ҳуқуқ соҳасини изчил такомиллаштириш, низоларни ҳал этишнинг муқобил механизмларини ривожлантириш ҳамда давлат маблағларидан оқилона фойдаланишни таъминлаш устувор вазифалардан бири ҳисобланади. Бу борада 2026 йил 21 апрелда қабул қилинган «Ҳакамлик судлари фаолияти янада такомиллаштирилиши ҳамда бюджет интизоми кучайтирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш тўғрисида»ги ЎРҚ–1141-сон Қонун мазкур соҳадаги ҳуқуқий муносабатларни янги босқичга олиб чиқишга хизмат қилади.

Сўнгги йилларда ҳакамлик судлари тадбиркорлик субъектлари ва фуқаролик-ҳуқуқий муносабатлар иштирокчилари ўртасида юзага келадиган низоларни тезкор ва самарали ҳал этишнинг муқобил институти сифатида шаклланди. Натижада давлат судларининг иш юки камайди, тадбиркорлик муҳитининг жозибадорлиги ошди, шартномавий муносабатларда ишонч мустаҳкамланди. Бироқ амалиёт ҳакамлик судлари фаолиятини ташкил этиш, уларнинг ҳуқуқий мақомини аниқлаштириш, судьялар малакасига қўйиладиган талабларни кучайтириш ҳамда давлат манфаатлари билан боғлиқ муносабатларда аниқ ҳуқуқий чекловларни белгилаш заруратини кўрсатди.

Янги Қонун айнан шу эҳтиёжлардан келиб чиққан ҳолда ишлаб чиқилган бўлиб, у ҳакамлик муҳокамасини халқаро ҳуқуқий стандартларга яқинлаштириш, унинг шаффофлиги ва ишончлилигини таъминлашга қаратилган.

Қонуннинг энг муҳим янгиликларидан бири давлат органлари, давлат муассасалари, давлат иштирокидаги корхоналар ҳамда фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органларининг ҳакамлик битими тарафлари бўлишига йўл қўйилмаслигининг қонун даражасида мустаҳкамланганидир. Мазкур чеклов давлат мулки ва бюджет маблағларининг хусусий тартибдаги ҳакамлик муҳокамалари орқали ҳал этилишининг олдини олишга, давлат манфаатларини ишончли ҳимоя қилишга хизмат қилади.

Шунингдек, қонун билан ҳакамлик судларида кўриб чиқилиши мумкин бўлмаган низолар доираси ҳам янада аниқлаштирилди. Энди ер муносабатлари, бинолар ва иншоотларга эгалик ҳуқуқини белгилаш, маъмурий, оилавий ҳамда меҳнат муносабатларидан келиб чиқадиган низолар, шунингдек бюджет маблағларини ундириш билан боғлиқ ишлар ҳакамлик судларида кўрилмайди. Бу эса жамоат манфаатларига дахлдор муносабатларни давлат судлари томонидан кўриб чиқиш принципини янада мустаҳкамлайди.

Қонуннинг яна бир муҳим жиҳати — ҳакамлик судьяларининг касбий тайёргарлигига оид янги талабларнинг жорий этилганидир. Эндиликда ҳакамлик судьялари Адлия вазирлиги тасдиқлайдиган махсус ўқув дастурлари бўйича тайёргарликдан ўтиши ва мунтазам равишда малакасини ошириб бориши шарт. Бу талаб ҳакамлик муҳокамаларининг сифати, қабул қилинадиган қарорларнинг қонунийлиги ва асослилигини таъминлашга хизмат қилади.

Шу билан бирга, қонун манфаатлар тўқнашувининг олдини олишга қаратилган муҳим процессуал кафолатларни ҳам назарда тутган. Жумладан, муайян низода ҳакамлик судьяси сифатида иштирок этган шахс кейинчалик айнан шу иш бўйича тарафларнинг вакили сифатида қатнашишига чеклов ўрнатилди. Бу холислик ва мустақиллик принципларининг амалда таъминланиши учун муҳим ҳуқуқий кафолатдир.

Қонун билан Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексга янги 175⁹-модданинг киритилиши ҳам алоҳида аҳамиятга эга. Унга кўра, ҳакамлик судларини қонунга хилоф ташкил этиш, давлат органларини ноқонуний равишда ҳакамлик битимига жалб қилиш ёки давлат ташкилотлари томонидан қонунга зид равишда ҳакамлик суди қарорларини ихтиёрий ижро этиш учун маъмурий жавобгарлик белгиланди. Бу эса қонун талабларига риоя этилишини таъминловчи таъсирчан ҳуқуқий механизм сифатида хизмат қилади.

Қонуннинг яна бир муҳим йўналиши бюджет интизомини мустаҳкамлаш билан боғлиқ. Бюджет кодекси ва «Давлат харидлари тўғрисида»ги Қонунга киритилган ўзгартиришлар бюджет маблағларининг сарфланиши устидан назоратни кучайтириш, ғазначилик назорати самарадорлигини ошириш ҳамда давлат молиявий манфаатларини судларда ҳимоя қилиш механизмларини янада такомиллаштиришга қаратилган.

Эътиборли жиҳати шундаки, мазкур Қонун нафақат ҳакамлик судлари фаолиятини тартибга солишга, балки давлат ва хусусий сектор ўртасидаги ҳуқуқий муносабатларни аниқ чегаралашга ҳам хизмат қилади. Бу эса ҳуқуқий аниқликни таъминлаш, суд амалиётида ягона ёндашувни шакллантириш ва инвестиция муҳитини янада яхшилаш учун мустаҳкам ҳуқуқий асос яратади.

Хулоса қилиб айтганда, ушбу Қонун ҳакамлик судлари институтини замонавий талаблар асосида такомиллаштириш, унинг фаолиятининг очиқлиги ва ишончлилигини ошириш, малакали ҳакамлик судьялари корпусини шакллантириш, давлат манфаатлари ва бюджет маблағларини ишончли ҳимоя қилишга қаратилган муҳим ҳуқуқий ҳужжатдир. Мазкур ислоҳотлар ҳуқуқий давлат барпо этиш, қонун устуворлигини таъминлаш ҳамда одил судловнинг муқобил механизмларини янада ривожлантириш йўлида муҳим қадам бўлиб хизмат қилади.

Абилай АДИЛОВ,

жиноят ишлари бўйича Хўжайли тумани суди раиси

МЕДИАЦИЯ — НИЗОЛАРНИ ҲАЛ ЭТИШНИНГ ЗАМОНАВИЙ ВА САМАРАЛИ ЙЎЛИ

Бугунги глобаллашув даврида жамиятда турли ҳуқуқий муносабатлар кенгайиб борар экан, инсонлар ўртасида турли низо ва келишмовчиликлар келиб чиқиши ҳам табиий ҳолдир. Бундай вазиятларда низоларни тезкор, адолатли ва ўзаро манфаатли тарзда ҳал қилиш масаласи дунё ҳамжамияти учун долзарб аҳамият касб этмоқда. Шу нуқтаи назардан, медиация институти бугунги кунда низоларни ҳал этишнинг энг самарали ва замонавий усулларидан бири сифатида эътироф этилмоқда.

Сўнгги йилларда мамлакатимизда ҳам инсон манфаатларини таъминлаш, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш, судларда иш ҳажмини камайтириш ҳамда аҳоли ўртасида муроса маданиятини шакллантириш мақсадида медиация институтини ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Хусусан, “Медиация тўғрисидаг”и Қонуннингқабул қилиниши мамлакатимиз ҳуқуқий ҳаётида муҳим қадам бўлди. Ушбу қонун медиация соҳасини ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солиш, медиаторларни тайёрлаш, медиация хизматини ташкил этиш, суд ва бошқа органлар амалиётида медиация тартиб-таомилларини кенг қўллаш учун мустаҳкам ҳуқуқий асос яратди.

Қонуннинг 4-моддасига кўра, медиация — келиб чиққан низони тарафлар ўзаро мақбул қарорга эришиши учун уларнинг ихтиёрий розилиги асосида медиатор кўмагида ҳал қилиш усули ҳисобланади. Оддий қилиб айтганда, бу низолашувчи томонларнинг мустақил ва холис бўлган учинчи шахс — медиатор ёрдамида муроса йўли билан келишувга эришишидир.

Медиациянинг энг муҳим афзалликларидан бири шундаки, унда тарафлар ўзаро муносабатларни сақлаб қолади. Суд жараёнида, одатда, бир тараф ғолиб, иккинчи тараф мағлуб бўлади. Медиацияда эса ҳар икки томон учун мақбул ечим топилишига эришилади. Бу эса инсонлар ўртасидаги ишонч, ҳурмат ва ҳамкорлик муносабатларини сақлаб қолиш имконини беради.

Қонунчиликда медиациянинг бир нечта турлари белгиланган. Жумладан, суддан ташқари медиация, судга қадар медиация, суд жараёнидаги медиация ҳамда суддан кейинги медиация турлари мавжуд. Бу эса фуқароларга низони ҳал қилишнинг энг қулай ва мақбул йўлини танлаш имконини яратади.

Медиация суд жараёни бошланмасдан аввал ҳам, суд муҳокамаси вақтида ҳам, ҳатто суд ҳужжатларини ижро этиш босқичида ҳам қўлланилиши мумкин. Шунингдек, ҳакамлик судларида ҳам қарор қабул қилингунига қадар медиация тартиб-таомилидан фойдаланиш мумкинлиги белгиланган.

Медиацияни амалга ошириш учун тарафлар ўзаро келишув асосида бир ёки бир неча медиаторни танлайди. Медиаторнинг асосий вазифаси — тарафларни эшитиш, улар ўртасида конструктив мулоқот муҳитини яратиш ва муросага эришишга кўмаклашишдан иборат.

Шу ўринда таъкидлаш жоизки, медиатор мутлақо бетараф бўлиши шарт. У тарафлардан бирининг манфаатини ҳимоя қилишга, ҳуқуқий маслаҳат беришга ёки бирор тарафни устун ҳолатга қўйишга ҳақли эмас. Бу медиация жараёнининг шаффоф ва адолатли бўлишини таъминлайди.

Қонунчиликка мувофиқ, медиацияга оид келишувлар бир неча шаклда тузилиши мумкин. Жумладан, медиацияни қўллаш тўғрисидаги келишув, медиация тартиб-таомилини амалга ошириш тўғрисидаги келишув ҳамда медиатив келишув мавжуд.

Медиатив келишув — медиация жараёни якунлари бўйича тарафлар ўртасида эришилган келишув бўлиб, у тарафлар учун мажбурий кучга эга ҳисобланади. Мазкур келишув унда белгиланган тартиб ва муддатларда ихтиёрий равишда бажарилиши лозим. Агар медиатив келишув бажарилмаса, тарафлар судга мурожаат қилиш ҳуқуқини сақлаб қолади.

Медиация жараёнида профессионал ва нопрофессионал медиаторлар иштирок этиши мумкин. Профессионал медиатор олий маълумотга эга бўлиши, махсус ўқув курсларини тамомлаши, малака имтиҳонидан ўтиши ва Медиаторлар реестрига киритилган бўлиши лозим.

Бу талаблар соҳада профессионаллик, масъулият ва ишонч муҳитини шакллантиришга хизмат қилади. Шу билан бирга, адвокат ва нотариус мақомига эга шахслар учун айрим енгилликлар ҳам назарда тутилган.

Бугунги кунда медиация нафақат ҳуқуқий, балки ижтимоий аҳамиятга ҳам эга институт сифатида намоён бўлмоқда. Чунки у аҳоли ўртасида муроса маданиятини ривожлантириш, низоларни тинч йўл билан ҳал қилиш, ортиқча вақт ва маблағ сарфининг олдини олишга хизмат қилади.

Энг муҳими, медиация инсонлар ўртасидаги муносабатларни сақлаб қолиш имконини беради. Айниқса, оилавий, меҳнат, қўшничилик ва тадбиркорлик муносабатларида бу жуда муҳим аҳамият касб этади.

Зеро, ҳар қандай низони муроса ва келишув орқали ҳал қилиш — жамият барқарорлиги, ўзаро ҳурмат ва адолат муҳитини мустаҳкамлашнинг муҳим омилидир.

Медиация — бу фақат ҳуқуқий тартиб-таомил эмас. Бу — мулоқот, ўзаро ҳурмат ва тинч келишув маданиятидир.

Саодат  КАИПНАЗАРОВА,

 Қорақалпоғистон Республикаси судининг судьяси

МАЪМУРИЙ ЖАВОБГАРЛИКДА ОДИЛЛИК ВА ИНДИВИДУАЛ ЁНДАШУВ: СУД АМАЛИЁТИ МИСОЛИДА

Сўнгги йилларда мамлакатимизда ер муносабатларини ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солиш, ер ресурсларидан самарали фойдаланиш ҳамда бу соҳада қонунийликни таъминлаш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланди. Бу борада маъмурий органлар томонидан қабул қилинаётган қарорлар устидан самарали суд назоратини амалга ошириш фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилишнинг муҳим кафолати ҳисобланади.

Конституциямизда ҳар бир шахснинг давлат органлари ва мансабдор шахслар қарорлари устидан судга мурожаат қилиш ҳуқуқи мустаҳкамланган. Шунинг учун маъмурий жазо қўллаш тўғрисидаги қарорлар ҳам суд томонидан ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона текширилади. Суд бундай ишларни кўриб чиқишда нафақат ҳуқуқбузарлик фактини, балки қарорнинг қонунийлиги, асослилиги, ҳуқуқбузарнинг шахси, келтирилган важлар, тақдим этилган далиллар ҳамда ишнинг бошқа барча аҳамиятли ҳолатларига ҳуқуқий баҳо беради.

Тўрткўл туман суди амалиётида кўриб чиқилган ишлардан бири ҳам айнан маъмурий орган қарори устидан берилган шикоят билан боғлиқ бўлиб, мазкур иш суд томонидан қонун устуворлиги, адолат ва холислик тамойиллари асосида кўриб чиқилди.
Тўрткўл туман суди томонидан кўриб чиқилган ишлардан бирида фуқаро Кадастр органи томонидан Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 60-моддаси 3-қисми асосида тайинланган маъмурий жаримани бекор қилишни сўраб судга мурожаат қилди. У шикоятида жаримани тўлаш имконияти йўқлигини, пенсияда эканини ва моддий аҳволи оғирлигини важ сифатида келтирди.

Суд иш материалларини, ҳуқуқбузарнинг кўрсатмаларини, Кадастр органи тақдим этган далилларни ҳамда электрон ахборот тизимлари орқали олинган маълумотларни ҳар томонлама ўрганди. Текшириш давомида ҳуқуқбузарнинг моддий аҳволи ҳақидаги маълумотлар унинг келтирган важларини тасдиқламаслиги, унинг мулки ва транспорт воситалари мавжудлиги аниқланди.

Шу билан бирга, ҳуқуқбузар томонидан содир этилган қонунбузарлик оқибатлари ҳам тўлиқ бартараф этилмагани инобатга олинди. Суд мазкур ҳолатларни ҳуқуқий жиҳатдан баҳолаб, Кадастр органи қарори қонуний ва асосли қабул қилинган, деган хулосага келди ҳамда шикоятни қаноатлантирмасдан, маъмурий орган қарори ўзгаришсиз қолдирилди.

Мазкур суд амалиёти шуни кўрсатадики, судлар ҳар бир ишни кўришда фақат мурожаатчининг баёнотлари билан чекланиб қолмайди. Аксинча, барча далиллар, ҳуқуқий нормалар ва объектив маълумотлар чуқур таҳлил қилиниб, қонун устуворлиги ҳамда адолат принциплари таъминланади.

Фуқаролар шуни унутмасликлари лозимки, маъмурий жазони бекор қилиш ёки енгиллаштириш ҳақидаги талаблар фақат асосли ҳуқуқий далиллар билан тасдиқланган тақдирдагина қаноатлантирилиши мумкин. Суд эса ҳар бир қарорни қонун талаблари, холислик ва адолат тамойилларига таянган ҳолда қабул қилади.

Қонунга ҳурмат, ер муносабатларига масъулият билан ёндашиш ва белгиланган тартибларга риоя қилиш ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишнинг энг самарали воситаси ҳисобланади.

 
Бауржан САБУРОВ,
Жиноят ишлари бўйича Тўрткўл туман судининг тергов судьяси

ЕР УЧАСТКАЛАРИНИ ЎЗБОШИМЧАЛИК БИЛАН ЭГАЛЛАШГА ОИД ҲУҚУҚБУЗАРЛИКЛАРНИ КВАЛИФИКАЦИЯ ҚИЛИШНИНГ АЙРИМ МАСАЛАЛАРИ: СУД АМАЛИЁТИ ТАҲЛИЛИ

Ер мамлакатнинг муҳим стратегик ва табиий ресурсларидан бири ҳисобланади. Ундан оқилона фойдаланиш, муҳофаза қилиш ҳамда ер муносабатларида қонунийликни таъминлаш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан саналади. Шу сабабли ер участкаларини ўзбошимчалик билан эгаллаш, улардан қонуний ҳуқуқсиз фойдаланиш ёки бундай ерларда ноқонуний қурилиш ишларини амалга ошириш учун қонунчиликда маъмурий жавобгарлик белгиланган.

Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 60-моддаси ер муносабатлари соҳасидаги ҳуқуқбузарликлар учун жавобгарликни назарда тутади. Хусусан, мазкур модданинг иккинчи қисми ер участкасини ўзбошимчалик билан эгаллаш, шунингдек унга нисбатан қонуний ҳуқуқ мавжуд бўлмаган ҳолда ундан фойдаланиш учун маъмурий жавобгарликни белгилайди. Модданинг учинчи қисми эса ўзбошимчалик билан эгалланган ер участкаларида қурилиш ишларини амалга ошириш учун жавобгарликни назарда тутади.

Ушбу нормалар мазмунан ўзаро боғлиқ бўлса-да, уларнинг объектив томони, ҳуқуқбузарлик содир этилиш вақти ва ҳуқуқий оқибатлари турлича бўлгани сабабли, ҳар бир ҳолатда ҳуқуқбузарликка тўғри ҳуқуқий баҳо бериш алоҳида аҳамият касб этади. Амалиётда айрим ҳолларда ушбу нормаларни қўллашда ҳуқуқбузарликни нотўғри квалификация қилиш ҳолатлари учраб турибди.
Жумладан, Жиноят ишлари бўйича Хўжайли туман судида кўрилган маъмурий ишда фуқаро С.Н.га нисбатан Кадастр органи томонидан Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 60-моддаси учинчи қисми билан маъмурий баённома расмийлаштирилган.

Иш материалларига кўра, ҳуқуқбузар тегишли рухсат этувчи ҳужжатларсиз ўз ер участкасига туташ давлат ер майдонини ўзбошимчалик билан эгаллаб, ушбу ҳудудда автомашиналарни ювиш шохобчасини қурган ва ундан фойдаланиб келган.

Суд муҳокамаси жараёнида иш ҳужжатлари, гувоҳлар кўрсатмалари, кадастр маълумотлари ҳамда сунъий йўлдош орқали олинган фотосуратлар ҳар томонлама таҳлил қилинди. Таҳлил натижасида ноқонуний қурилиш ишлари 2023 йилда бошланиб, 2024 йил июль ойида якунлангани аниқланди. Демак, мазкур ҳаракат учун маъмурий жавобгарликка тортиш муддати ўтиб кетган.
Бироқ иш материаллари ҳуқуқбузар томонидан ўзбошимчалик билан эгалланган ер участкасидан ҳозирги кунга қадар ҳеч қандай қонуний ҳуқуқсиз фойдаланиб келинаётганини тасдиқлади. Бу эса ҳуқуқбузарликнинг давом этаётган хусусиятга эга эканлигини англатади.

Маъмурий ҳуқуқ назариясида давом этаётган ҳуқуқбузарлик деб ҳуқуқбузар шахс зиммасидаги мажбурият бажарилмасдан ёки қонунга хилоф ҳолат бартараф этилмасдан давом этаётган ҳаракат ёки ҳаракатсизлик тушунилади. Бундай ҳуқуқбузарликда ҳуқуққа хилоф ҳолат сақланиб турган давр мобайнида ҳуқуқбузарлик ҳам давом этади.

Шу нуқтаи назардан суд суриштирув органи томонидан ҳуқуқбузар ҳаракатларига берилган ҳуқуқий баҳони тўлиқ асосли деб топмади. Чунки мазкур ҳолатда қурилиш ишларини амалга ошириш ҳаракати тугалланган бўлса-да, ўзбошимчалик билан эгалланган ер участкасидан қонуний ҳуқуқсиз фойдаланиш ҳуқуқбузарлиги давом этаётган эди.

Шу муносабат билан суд ҳуқуқбузарнинг ҳаракатларини Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 60-моддаси учинчи қисмидан иккинчи қисмига қайта квалификация қилди ҳамда унга нисбатан қонун санкцияси доирасида маъмурий жарима тайинлади.

Мазкур суд қарори ер муносабатлари соҳасида қонун нормаларини тўғри қўллаш нуқтаи назаридан муҳим амалий аҳамиятга эга. У ҳуқуқбузарликнинг ташқи белгилари эмас, балки унинг ҳуқуқий моҳияти, содир этилиш вақти ва давом этаётган ёки бир марталик хусусиятга эгалигини аниқлаш квалификациянинг ҳал қилувчи мезони эканини кўрсатади.

Хулоса қилиб айтганда, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 60-моддасини қўллашда ҳар бир ҳолатда ҳуқуқбузарликнинг объектив томони, унинг тугалланган ёки давом этаётган хусусияти, жавобгарликка тортиш муддатлари ҳамда ишдаги далилларга ҳар томонлама ҳуқуқий баҳо бериш талаб этилади. Бу эса қонун устуворлигини таъминлаш, ер муносабатларида ҳуқуқий тартибни мустаҳкамлаш ҳамда ягона суд амалиётини шакллантиришга хизмат қилади.

Зухра БАЙИМБЕТОВА,
Жиноят ишлари бўйича Хўжайли тумани судининг тергов судьяси