JASALMA INTELLEKT HÁM SUD: ÓZBEKSTANDA ÁDIL SUDLAWDÍŃ JAŃA DÁWIRI
Sońǵı jılları Ózbekstanda sud-huqıq tarawında ámelge asırılıp atırǵan reformalar mámleketlik siyasattıń tiykarǵı baǵdarlarınan birine aylandı. «Sanlı Ózbekstan – 2030» strategiyası sheńberinde sud sistemasın sanlastırıwǵa, puqaralardıń sudqa múrájat etiw imkaniyatların keńeytiwge, ádil sudlawdıń ashıq-aydınlıǵın támiyinlew hám esap beriwdi arttırıwǵa ayrıqsha itibar qaratılmaqta. Bul process puqaralardıń huqıqıy qáwipsizligin bekkemlew, ekonomikalıq hám sociallıq jumısta huqıqıy turaqlılıqtı támiyinlewge xızmet etedi.
Prezidentimizdiń 2025-jıl 21-avgusttaǵı «Sudlardıń jumısına jasalma intellekt texnologiyaların engiziw arqalı ádil sudlawǵa erisiw dárejesin arttırıw hám sud sistemasınıń materiallıq-texnikalıq támiynatın jaqsılawǵa baylanıslı qosımsha ilajlar haqqında»ǵı Pármanı sud sistemasında sanlı texnologiyalardı engiziwdiń jańa basqıshın baslap berdi. Bul hújjet tek ǵana sud islerin qaǵaz túrinen tolıq waz keshiw emes, al jasalma intellekt arqalı «Sanlı sud» koncepciyasın ámelge asırıwdı da názerde tutadı.
Pármanda belgilengen wazıypalar milliy nızamshılıq hám xalıqaralıq standartlar menen únles. Atap aytqanda, Konstituciyanıń 44-statyası hár bir shaxstıń sudqa múrájat etiw huqıqın kepilleydi, Insan huqıqları pútkil jer júzilik deklaraciyasınıń 10-statyası bolsa ádil sudlawǵa erisiw huqıqın tán aladı. Sonıń ushın «Sanlı sud» koncepciyası Ózbekstannıń huqıqıy sisteması hám xalıqaralıq standartlarǵa muwapıq ámelge asırılmaqta.
Sanlı sud sisteması bir qatar huqıqıy hám ámeliy abzallıqlardı usınadı:
-jasalma intellekt arqalı boljaw: sud procesiniń boljaw nátiyjesi hám qárejetleri aldınnan bahalanadı, puqaralar hám isbilermenler ushın huqıqıy qáwip azayadı;
-elektron múrájat hám aralıqtan qatnasıw: sud qatnasıwshıları imaratqa barmastan, onlayn tárizde qatnasıwı múmkin, bul waqıt hám qárejetlerdi únemleydi jáne sud procesiniń ashıq-aydınlıǵın támiyinleydi;
-hújjet aylanısınıń ashıq-aydınlıǵı: is materialları elektron túrde usınılıwı arqalı artıqsha byurokratiyalıq tosqınlıqlar saplastırıladı;
-avtomatikalıq processler: orınlaw qaǵazları hám protokollar jasalma intellekt tárepinen tayarlanıwı insan faktorlarınan kelip shıǵatuǵın qıyınshılıqlar itimalın azaytadı.
Sud sistemasın sanlastırıwdıń ilimiy áhmiyeti de úlken. «Kiber huqıq» tarawında jańa izertlewlerdiń zárúrligi payda boladı, sonıń ishinde, elektron dálillerdi bahalaw, jasalma intellekt arqalı tayarlanǵan hújjettiń yuridikalıq kúshke iye ekenligi máseleleri óz aldına izertlewlerdi talap etedi.
Ámeliy jaqtan bolsa, «Sanlı sud» koncepciyası sudlardıń nátiyjeliligin arttırıp, ekonomikalıq hám puqaralıq aylanısta huqıqıy turaqlılıqtı támiyinleydi. Sud processleri jedel hám ashıq-aydın ótkerilgende, isbilermenlik ortalıǵı da rawajlanadı, puqaralar sudqa múrájat etiwde qıyınshılıqqa dus kelmeydi, huqıqıy turaqlılıq bolsa bekkemlenedi.
Endi sud isleri zamanagóy texnologiyalar járdeminde tezirek, ashıq-aydın hám ápiwayı túrde ámelge asırıladı. Puqaralar hám isbilermenler ushın sud sisteması tek ǵana ashıq emes, al isenimli hám xalıqqa jaqın ádillik qorǵanına aylanadı. Bul bolsa mámlekettiń huqıq ústinligi hám puqaralardıń huqıqıy qáwipsizligin támiyinlewde áhmiyetli qádem.
Sultanmurat DÁWLETMURATOV,
Jınayat isleri boyınsha Xojeli rayonı sudınıń baslıǵı