ATA-ANALÍQ HUQÍQÍNAN AYÍRÍW HÁM TIKLEW SHÁRTLERI
Balalardıń huqıqları menen nızamlı máplerin, sonıń ishinde, shańaraqlıq-huqıqıy tarawda qorǵaw dárejesin arttırıw mámleketimiz siyasatınıń tiykarǵı baǵdarlarınan biri bolıp esaplanadı. Házirgi waqıtta mámleketlik shańaraq siyasatı jámiyet turmısında júz berip atırǵan obektiv ózgerisler tásirinde qáliplespekte. Sonlıqtan, respublikamız kóleminde shańaraqlardı qollap-quwatlaw hám sociallıq mashqalalardıń sebeplerin saplastırıwǵa qaratılǵan maqsetli ilajlar ámelge asırılmaqta.
Tilekke qarsı, ayırım shańaraqlarda ata-analar qıyın turmıslıq jaǵday sebepli perzentlerine zárúr ǵamxorlıq kórsete almaydı. Bul, sonıń ishinde, balalarǵa fizikalıq hám ruwxıy zorlıq, sonday-aq, múlk huqıqlarınıń buzılıwı da baqlanadı. Tiykarǵı sebepler qatarında kámbaǵallıq, alkogolizm, náshebentlik, ata-ana minnetlemelerine juwapkershiliksiz múnásibet hám shańaraqlıq jáne ádep-ikramlılıq qádiriyatlarınıń tómen dárejesi kórsetiledi. Bul jaǵdaylar shańaraqlıq qatnasıqlardıń turaqsızlıǵına hám sociallıq mashqalalardıń kúsheyiwine alıp keledi.
Ata-analıq huqıqınan ayırıw – bul ata-analardıń perzentlerine ayıplı huqıqbuzarlıq islegen jaǵdayları ushın qollanılatuǵın aqırǵı qatań sankciya bolıp esaplanadı. Nızamǵa bola, ata-analıq huqıqınan ayırıw tek ǵana sud qararı menen ámelge asırıladı hám bul balanıń máplerin qorǵaw maqsetinde qollanıladı.
Ámelde, ata-analıq huqıqınan ayırıw tek tómendegi jaǵdaylarda ǵana múmkin:
Ata-analıq minnetlemelerin orınlawdan bas tartıw, sonıń ishinde, aliment tólewden bas tartıw;
Balanı emlew, tárbiyalaw yamasa sociallıq qorǵaw mákemelerinen alıwdan óz erki menen bas tartıw;
Ata-analıq huqıqın paydalanıw hám balalarǵa miyrimsiz qatnasta bolıw;
Turaqlı alkogol ónimlerin ishiwshilik yaki náshebentlikke beyimlilik;
Balanıń yamasa shańaraq aǵzalarınıń ómiri hám densawlıǵına qarsı qastan jınayat islew.
Ata-ananıń huqıqın tiklew múmkin bolıp, bul tek ǵana olardıń minez-qulqın hám bala tárbiyasına múnásibetin ózgertken jaǵdayda hám sud qararı tiykarında ámelge asırıladı. 10 jasqa tolǵan balalardıń razılıǵı ata-analıq huqıqın tiklewde tiykarǵı shárt bolıp esaplanadı.
Solay etip, ata-analıq huqıqınan ayırıw institutları tek ǵana juwapkershilik ilajı sıpatında emes, al balanıń huqıqların qorǵaw hám shańaraqta tárbiyalıq ortalıqtı saqlaw quralı sıpatında da nızamshılıqta óz ornına iye. Bul processte tiykarǵı maqset – balanıń nızamlı máplerin támiyinlew hám onıń keleshegin qorǵaw bolıp esaplanadı.
Saodat KAIPNAZAROVA,
Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń sudyası