JOQARǴI SUD PLENUMI QARARLARI – ÁMELIYATTA  

JOQARǴI SUD PLENUMI QARARLARI – ÁMELIYATTA  

Ámiwdárya rayonı sudınıń imaratında Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudı Plenumınıń jaqında qabıl etilgen áhmiyetli qararlarınıń mazmun-mánisin úyreniwge baǵıshlanǵan oqıw-seminarı bolıp ótti. Ilajda sudyalar, mámleketlik uyımlar hám huqıq qorǵaw uyımlarınıń xızmetkerleri qatnasıp, sud ámeliyatına engizilip atırǵan jańalıqlar boyınsha pikir alıstı.

Seminardıń tiykarǵı maqseti – Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudı Plenumınıń 2025-jıl 24-noyabrdegi «Sudlar tárepinen jeke menshik emes huqıqlar hám basqa da materiallıq emes baylıqlardı qorǵaw haqqındaǵı nızamshılıqtı qollanıw ámeliyatı haqqında»ǵı 21-sanlı, «Jınayat ushın jaza tayınlaw ámeliyatı haqqında»ǵı 22-sanlı qararına ózgeris kirgiziw haqqında»ǵı hám de ayırım Plenum qararlarına ózgeris hám qosımshalar kirgiziw haqqındaǵı 23-sanlı qararlarınıń mazmun-mánisin keń jámiyetshilikke hám orınlawshılarǵa jetkeriwden ibarat boldı.

Ilajda shıǵıp sóylegen Jınayat isleri boyınsha Ámiwdárya rayonı sudınıń baslıǵı J.Baltabaevtıń atap ótkenindey, Joqarǵı sud Plenumınıń 22-sanlı qararı menen jaza tayınlawda teńsalmaqlılıq principine tiykarlanıw hám huqıqıy tásir ilajları nızamda názerde tutılǵan maqsetlerge erisiw ushın jeterli bolıwı kerek ekenligi belgilengen. Sonday-aq, endi shaxstı oǵada qáwipli recidivist dep tabıwda tek ǵana Ózbekstan emes, al basqa da mámleket sudlarınıń húkimleri de esapqa alınıwı múmkin. Qalaberdi, Qarar menen jaza tayınlawdıń ózine tán tártipleri kirgizilmekte. Endi sudlarǵa jınayat islegen jas óspirimlerge jaza ornına kóbirek májbúrlew sharaların qollanıw usınıs etiledi.

Puqaralıq isleri boyınsha Ámiwdárya rayonı sudınıń baslıǵı A.Seytnazarov internet tarmaǵında ar-namıs hám qádir-qımbattı kemsitiwshi maǵlıwmatlar tarqatılǵanda qollanılatuǵın sharalar haqqında túsinik berdi. Eger sociallıq tarmaqlarda shaxs haqqında haqıyqatqa tuwra kelmeytuǵın maǵlıwmatlar tarqatılsa, jábirleniwshi tek ǵana biykarlaw beriwdi emes, al bul maǵlıwmatlardı óshirip taslaw, izlew sistemalarınan alıp taslaw hám ruwxıy zıyandı óndiriwdi talap etiwi múmkin. Itibarlı tárepi sonda, tarqatılǵan málimlemeniń haqıyqatqa tuwra keliwin dálillew minnetlemesi endi málimlemeni tarqatqan juwapkerge júklenedi.

Seminar dawamında puqaralıq isleri boyınsha Ámiwdárya rayonı sudınıń sudyası M.Kaypova Plenumnıń 22- hám 23-sanlı qararları menen ámeldegi nızamshılıqqa kirgizilgen ózgerislerge itibar qarattı. Ol óziniń shıǵıp sóylegen sózinde kredit qatnasıqları hám jaza tayınlaw ámeliyatındaǵı jańalıqlardı tallap berdi.

Atap ótilgenindey, Plenumnıń 23-sanlı qararı menen kredit shártnamaları boyınsha kelispewshiliklerdi sheshiwde ádil qatnas belgilendi. Atap aytqanda, eger qarız alıwshı kreditti qaytarıw múddetin buzsa, bank dárhal kredittiń qalǵan barlıq bólegin óndiriwdi talap ete almaydı. Dáslep múddeti ótken bólegin óndiriw ilajları kóriliwi kerek. Tek sonnan keyin, nátiyje bolmasa, kredittiń tolıq summasın múddetinen aldın óndiriw máselesi qoyılıwı múmkin. Bul puqaralardıń huqıqların qorǵawda áhmiyetli kepillik bolıp esaplanadı.

Sonday-aq, sudya jınayat isleri boyınsha jaza tayınlawdaǵı ózgerislerge de toqtap ótti. 22-sanlı Plenum qararına bola, Konstituciyamızdıń 20-statyasına tiykarlanıp, shaxsqa qollanılatuǵın huqıqıy tásir ilajları teń salmaqlılıq principine tiykarlanıwı shárt. Sudlarǵa jas óspirimlerge jaza ornına májbúrlew sharaların keńirek qollanıw usınıs etilmekte. Jáne bir áhmiyetli tárepi: jámiyetlik qáwipsizlikke qáwip tuwdıratuǵın materiallardı internette tarqatqan shaxslarǵa azatlıqtı sheklew jazası tayınlanǵanda, olarǵa Internetten paydalanıwdı qadaǵan etiw sıyaqlı qosımsha sheklewler belgileniwi túsindirildi.

Ilaj juwmaǵında qatnasıwshılar ózlerin qızıqtırǵan sorawlarǵa sudyalardan tolıq juwap aldı. Bul Plenum qararlarınıń ámeliyatqa durıs engiziliwi puqaralardıń huqıqları menen erkinliklerin isenimli qorǵawǵa xızmet etetuǵını atap ótildi.

NÍZAMDÍ QOLLANÍWDA BIRDEN-BIR JANTASÍW- SUD ÁMELIYATÍNÍŃ TIYKARǴÍ WAZÍYPASÍ

Ózbekstan Respublikası Prezidenti janındaǵı Isbilermenlik subektleriniń huqıqları hám nızamlı máplerin qorǵaw boyınsha wákil apparatınıń Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı sektorı, Májbúriy orınlaw byurosı hám Sawda-sanaat palatası Qaraqalpaqstan Respublikası basqarmalarında tiyisli taraw wákilleri menen  Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudı sudyaları G.Baynazarova, K.Xojamuratov hám J.Aymaǵanbetovalardıń qatnasıwında oqıw-seminar bolıp ótti.

Seminarlarda sud ámeliyatında nızam hújjetleriniń birdey qollanılıwın támiyinlew, puqaralar hám isbilermenlik subyektleriniń huqıqları menen nızamlı máplerin nátiyjeli qorǵawǵa qaratılǵan áhmiyetli máseleler hár tárepleme dodalandı.

Atap aytqanda, Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudı Plenumınıń 2025-jıl 24-noyabrdegi 23-sanlı qararı menen bir qatar qararlarǵa kirgizilgen ózgerisler hám qosımshalardıń mazmun-mánisi keńnen túsindirildi. Bul ózgerisler kredit hám girew qatnasıqları, orınlaw isin júritiw hám jerge baylanıslı tartıslardı kórip shıǵıw tártibin jetilistiriwge qaratılǵanı atap ótildi.

Sudyalar tárepinen kreditti múddetinen aldın óndiriw shártleri, girewdegi múlkke óndiriwge qaratıw tártibi, jer ijarası qatnasıqlarında júzege kelip atırǵan tartıslardı sheshiwde birden-bir qatnastı támiyinlew, sonday-aq, prokuror qatnasıwınıń májbúriy jaǵdayları boyınsha anıq túsinikler berildi. Ámeliyatta ushırasıp atırǵan mashqalalar, sud ámeliyatındaǵı ayırmashılıqlar hám olardı saplastırıw jolları dodalandı.

Ashıq sáwbetlesiw formatındaǵı seminarda qatnasıwshılar tárepinen ámeliy sorawlar berildi, sudyalar bolsa nızam normaların durıs qollanıw boyınsha anıq mısallar tiykarında juwaplar berdi.

JASALMA INTELLEKT HÁM SUD: ÓZBEKSTANDA ÁDIL SUDLAWDÍŃ JAŃA DÁWIRI

Sońǵı jılları Ózbekstanda sud-huqıq tarawında ámelge asırılıp atırǵan reformalar mámleketlik siyasattıń tiykarǵı baǵdarlarınan birine aylandı. «Sanlı Ózbekstan – 2030» strategiyası sheńberinde sud sistemasın sanlastırıwǵa, puqaralardıń sudqa múrájat etiw imkaniyatların keńeytiwge, ádil sudlawdıń ashıq-aydınlıǵın támiyinlew hám esap beriwdi arttırıwǵa ayrıqsha itibar qaratılmaqta. Bul process puqaralardıń huqıqıy qáwipsizligin bekkemlew, ekonomikalıq hám sociallıq jumısta huqıqıy turaqlılıqtı támiyinlewge xızmet etedi.

Prezidentimizdiń 2025-jıl 21-avgusttaǵı «Sudlardıń jumısına jasalma intellekt texnologiyaların engiziw arqalı ádil sudlawǵa erisiw dárejesin arttırıw hám sud sistemasınıń materiallıq-texnikalıq támiynatın jaqsılawǵa baylanıslı qosımsha ilajlar haqqında»ǵı Pármanı sud sistemasında sanlı texnologiyalardı engiziwdiń jańa basqıshın baslap berdi. Bul hújjet tek ǵana sud islerin qaǵaz túrinen tolıq waz keshiw emes, al jasalma intellekt arqalı «Sanlı sud» koncepciyasın ámelge asırıwdı da názerde tutadı.

Pármanda belgilengen wazıypalar milliy nızamshılıq hám xalıqaralıq standartlar menen únles. Atap aytqanda, Konstituciyanıń 44-statyası hár bir shaxstıń sudqa múrájat etiw huqıqın kepilleydi, Insan huqıqları pútkil jer júzilik deklaraciyasınıń 10-statyası bolsa ádil sudlawǵa erisiw huqıqın tán aladı. Sonıń ushın «Sanlı sud» koncepciyası Ózbekstannıń huqıqıy sisteması hám xalıqaralıq standartlarǵa muwapıq ámelge asırılmaqta.

Sanlı sud sisteması bir qatar huqıqıy hám ámeliy abzallıqlardı usınadı:

-jasalma intellekt arqalı boljaw: sud procesiniń boljaw nátiyjesi hám qárejetleri aldınnan bahalanadı, puqaralar hám isbilermenler ushın huqıqıy qáwip azayadı;

-elektron múrájat hám aralıqtan qatnasıw: sud qatnasıwshıları imaratqa barmastan, onlayn tárizde qatnasıwı múmkin, bul waqıt hám qárejetlerdi únemleydi jáne sud procesiniń ashıq-aydınlıǵın támiyinleydi;

-hújjet aylanısınıń ashıq-aydınlıǵı: is materialları elektron túrde usınılıwı arqalı artıqsha byurokratiyalıq tosqınlıqlar saplastırıladı;

-avtomatikalıq processler: orınlaw qaǵazları hám protokollar jasalma intellekt tárepinen tayarlanıwı insan faktorlarınan kelip shıǵatuǵın qıyınshılıqlar itimalın azaytadı.

Sud sistemasın sanlastırıwdıń ilimiy áhmiyeti de úlken. «Kiber huqıq» tarawında jańa izertlewlerdiń zárúrligi payda boladı, sonıń ishinde, elektron dálillerdi bahalaw, jasalma intellekt arqalı tayarlanǵan hújjettiń yuridikalıq kúshke iye ekenligi máseleleri óz aldına izertlewlerdi talap etedi.

Ámeliy jaqtan bolsa, «Sanlı sud» koncepciyası sudlardıń nátiyjeliligin arttırıp, ekonomikalıq hám puqaralıq aylanısta huqıqıy turaqlılıqtı támiyinleydi. Sud processleri jedel hám ashıq-aydın ótkerilgende, isbilermenlik ortalıǵı da rawajlanadı, puqaralar sudqa múrájat etiwde qıyınshılıqqa dus kelmeydi, huqıqıy turaqlılıq bolsa bekkemlenedi.

Endi sud isleri zamanagóy texnologiyalar járdeminde tezirek, ashıq-aydın hám ápiwayı túrde ámelge asırıladı. Puqaralar hám isbilermenler ushın sud sisteması tek ǵana ashıq emes, al isenimli hám xalıqqa jaqın ádillik qorǵanına aylanadı. Bul bolsa mámlekettiń huqıq ústinligi hám puqaralardıń huqıqıy qáwipsizligin támiyinlewde áhmiyetli qádem.

Sultanmurat DÁWLETMURATOV,

Jınayat isleri boyınsha Xojeli rayonı sudınıń baslıǵı

PREZIDENT MÚRÁJATÍ: ÁDILLIK JOLÍNDAǴÍ WAZÍYPALAR

2025-jıl 26-dekabr kúni Ózbekstan Respublikası Prezidenti tárepinen Oliy Majlis hám xalqımızǵa jollaǵan Múrájatı tek ǵana jıldıń juwmaǵı emes, al kelesi jılǵa qaratılǵan áhmiyetli wazıypalardı belgilep beretuǵın hújjet boldı. Sudya sıpatında onı dıqqat penen úyrenip shıqtım hám elimizde ádil sudlawdı támiyinlew jáne puqaralardıń huqıqların qorǵawdaǵı áhmiyetine baha berdim.

Múrájatta mámleket basshısı 2026-jılı ámelge asırılatuǵın altı tiykarǵı baǵdardı belgilep, puqaralardı passiv kútip otırıwǵa emes, al óz juwapkershiligi hám miyneti menen ózgerislerdi jaratıwǵa shaqırdı. Tariyxıy qádiriyatlarımız – tilekleslik hám máhálle sistemasınıń áhmiyeti de atap ótildi. Sonlıqtan 2026-jıl «Máhállelerdi rawajlandırıw hám jámiyetti jetilistiriw jılı» dep járiyalanıwı qollap-quwatlanadı.

Sud tarawında bolsa eń áhmiyetli mashqalalar sıpatında náshebentlik, shańaraqlıq zorlıq hám korrupciya atap ótildi. Mámlekette sońǵı eki jılda hayal-qızlar hám balalarǵa 2 mıńnan aslam shańaraqlıq zorlıq jaǵdayı anıqlanǵan, sonday-aq, 14 mıńnan aslam náshebentlik jınayatı islengen. Sudya sıpatında atap ótiwim múmkin, shańaraqtaǵı zorlıq – tek ǵana ishki másele emes, bul pútkil jámiyetke tiyisli, onıń aldın alıwda barlıq mámleketlik uyımlar, sonıń ishinde, sudlar da mobilizaciyalanıwı kerek.

Korrupciya máselesi de ayrıqsha itibarǵa ılayıq. Sud tarawındaǵı tájiriybem sonı kórsetedi, ádillik hám nızam ústinligi ushın korrupciyaǵa qarsı qatań ilajlar engiziliwi zárúr. Múrájatta kórsetilgen komplaens sistemaları hám ishki qadaǵalaw mexanizmleri bul baǵdarda áhmietli qádem esaplanadı.

Sonıń menen birge, Prezident Múrájatı zamanagóy mámleketlik basqarıw hám ádil sud-huqıq sistemasın rawajlandırıw, puqaralardıń huqıqları menen erkinliklerin qorǵaw jáne barlıq ushın isenimli ortalıq jaratıwǵa qaratılǵanı menen úlken áhmiyetke iye.

Janat AYMAǴANBETOVA,

Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń sudyası

JERGE BAYLANÍSLÍ TARTÍSLAR BOYINSHA SEMINAR ÓTKERILDI

Mámleketlik kadastrlar palatası Qaraqalpaqstan Respublikası basqarmasında Nókis rayonlar aralıq hákimshilik sudınıń baslıǵı R.Jumabaev tárepinen seminar ótkerildi. Onda tiykarınan Ózbekstan Respublikası Joqarǵı sudı Plenumınıń 2023-jıl 20-noyabrdegi 28-sanlı qararı sheńberinde sudlarda jerge baylanıslı tartıslardı kórip shıǵıw boyınsha nızamshılıq normaları dodalandı.

R.Jumabaev óz sózinde jer ulıwma milliy baylıq ekenligi, onnan aqılǵa uǵras paydalanıw zárúrligi hám onıń mámleket tárepinen qorǵalatuǵının atap ótti. Sudlarda jerge baylanıslı tartıslardı sheshiwde Ózbekstan Respublikası Jer kodeksi hám basqa da tiyisli nızamshılıq hújjetleriniń birdey qollanılıwı áhmiyetli ekenligi atap ótildi.

Seminarda sud ámeliyatında kóp ushırasatuǵın hákimshilik hújjetler hám lawazımlı shaxslardıń háreketleri nátiyjesinde payda bolǵan jerge baylanıslı tartıslardı sheshiw, yuridikalıq hám fizikalıq táreplerdiń jer uchastkasına iyelik etiw, onnan paydalanıw hám basqarıw huqıqların tastıyıqlawshı hújjetlerdi sudqa usınıw tártibi, jer uchastkasın jámiyetlik mútájlikler ushın alıp qoyıw, kompensaciya óndiriw hám kelispewshiliklerdi sheshiw máseleleri, ǵalaba-huqıqıy hám puqaralıq-huqıqıy jer tartısları boyınsha sudlardıń itibarı qaratılıwı zárúr bolǵan tárepler sıyaqlı máselelerge itibar qaratıldı.

ZORLÍQQA QARSÍ NÍZAM HÁM ÁMELIYAT

Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń 26-statyasına muwapıq, hár bir insannıń abırayı hám qádir-qımbatına qol qatılmaydı, hesh kim basım ótkeriw, zorlıq yamasa kemsitiwge ushıramawı kerek. Usı konstituciyalıq principten kelip shıqqan halda mámleketimizde hayal-qızlardı basım hám zorlıqtan qorǵawǵa qaratılǵan bekkem huqıqıy tiykarlar jaratılǵan.

Atap aytqanda, «Hayal-qızlardı basım hám zorlıqtan qorǵaw haqqında»ǵı Ózbekstan Respublikası Nızamı qabıl etilip, onda fizikalıq, ruwxıy, ekonomikalıq hám jınısıy zorlıq, sonday-aq, basım ótkeriw hám quwdalaw túsiniklerine anıq huqıqıy táriyp berildi. Nızamda jábirleniwshilerdi qorǵaw mexanizmleri, qorǵaw orderin beriw tártibi hám juwapker mámleketlik uyımlardıń wákillikleri de belgilep qoyılǵan.

Jábirleniwshilerdi qorǵawdıń nátiyjeli huqıqıy qurallarınan biri sıpatında qorǵaw orderi institutı engizildi. Oǵan bola, kúsh kórsetiw yamasa zorlıqqa ushıraǵan shaxs wákillikli uyımlar yamasa sud tárepinen belgilengen múddetke qorǵaw orderin alıwı múmkin. Bul order zorlıq islegen shaxsqa jábirleniwshi menen baylanısıw, onı quwdalaw yamasa izlewdi qadaǵan etedi. Ámeliyat sonı kórsetpekte, qorǵaw orderi zorlıq jaǵdaylarınıń qaytalanıwınıń aldın alıwda áhmiyetli profilaktikalıq huqıqıy tásir sharası sıpatında óz nátiyjesin bermekte.

Usı múnásibet penen jınayat isleri boyınsha Nókis rayonı sudınıń tergew sudyası G.Utepbergenova tárepinen Nókis rayonı hákimliginde ushırasıw ótkerildi. Onda rayon hákiminiń orınbasarı – shańaraq hám hayal-qızlar bóliminiń baslıǵı S.Abatova, rayonlıq ishki isler bóliminiń hayal-qızlar máseleleri boyınsha aǵa inspektorı, podpolkovnik R.Sarmanova hám nuranıy apalar qatnastı.

Ushırasıw dawamında hayal-qızlar arasında huqıqbuzarlıq hám jınayachılıqtıń aldın alıw, zorlıq jaǵdaylarına shek qoyıw boyınsha ámelge asırılıp atırǵan ilajlar dodalandı. Sonday-aq, hayal-qızlardı shańaraqlıq (turmıslıq) zorlıqtan qorǵawdıń huqıqıy mexanizmleri, atap aytqanda, qorǵaw orderin beriw tártibi hám onı buzǵanlıǵı ushın belgilengen juwapkershilik máselelerine ayrıqsha itibar qaratıldı.

Ilaj sheńberinde tergew sudyası tárepinen jámiyetshiliktiń qatnasıwında shańaraqlıq zorlıqqa baylanıslı is materialı kórip shıǵıldı. Hayalına berilgen qorǵaw orderi talapların buzǵan huqıqbuzarǵa nızamǵa muwapıq hákimshilik járiyma jazası tayınlandı.

Bunday ashıq sud májilisleri xalıqtıń huqıqıy sanasın arttırıw, zorlıqqa mawasasız múnásibetti qáliplestiriw hám puqaralardı nızamlarǵa húrmet ruwxında tárbiyalawda úlken áhmiyetke iye.

GENDER TEŃLIK – ÁDILLIK HÁM INSAN QÁDIR-QIMBATÍ ÚSTINLIGINIŃ TIYKARÍ

Búgingi kúnde gender siyasatı insan qádirin ulıǵlaw, ádalatlı jámiyet qurıw hám turaqlı rawajlanıwǵa erisiwdiń áhmiyetli faktorlarınan biri sıpatında qaralmaqta. Gender túsinigi hayal-qızlar hám er adamlar arasındaǵı qatnasıqlardıń siyasat, ekonomika, huqıq, bilimlendiriw, mádeniyat hám basqa barlıq tarawlardaǵı sociallıq tárepin bildiredi. Gender teńlik bolsa tek ǵana hayal-qızlar huqıqları menen baylanıslı másele emes, al pútkil jámiyettiń máplerine tiyisli sociallıq ádillik principi bolıp esaplanadı.

Ózbekstanda sońǵı jılları gender teńlikti támiyinlew, hayal-qızlardı zorlıq hám kemsitiwden qorǵaw mámleketlik siyasat dárejesine kóterildi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoev Oliy Majlis hám Ózbekstan xalqına jollaǵan múrájatında bul máselege ayrıqsha toqtap, tómendegi áhmiyetli pikirlerdi atap ótti: «Ózbekstanda – puqaralarımız, isbilermenlerimiz hám investorlarımızdı hár qanday jaǵdayda da isenimli qorǵaytuǵın mámleket bar, Konstituciya bar, nızamlar bar!»

Mámleketimiz basshısı hayal-qızlardıń qádir-qımbatın qorǵaw, balalardı zorlıqtan saqlaw ázelden xalqımız ushın ar-namıs hám maqtanısh máselesi bolıp kelgenin ayrıqsha atap ótip, jámiyetimizde hayal-qızlar hám balalarǵa zorlıq jaǵdaylarınıń bar ekenligi hasla qabıl etip bolmaytuǵın jaǵday ekenin ashıq-aydın bildirdi. Atap aytqanda, múrájatta keltiriliwinshe, sońǵı eki jılda hayal-qızlar hám balalarǵa shańaraqlıq zorlıqqa baylanıslı 2 mıńnan aslam jınayat jaǵdayı anıqlanǵan.

Prezidenttiń sózi menen aytqanda, shańaraqlıq zorlıq tek ǵana shańaraqtıń ishki isi emes, al pútkil jámiyetti táshwishke salıwı kerek bolǵan mashqala. Hayaldı óz mashqalası menen jalǵız qaldırıwǵa hesh kimniń haqısı joq. Sol sebepli, hayal-qızlar hám balalarǵa bolǵan zorlıqtıń aldın alıw boyınsha respublikalıq muwapıqlastırıwshı keńes barlıq mámleketlik uyımlar hám puqaralıq jámiyeti institutların mobilizaciya etken halda, nátiyjeli sistema jaratıw zárúr ekenligi atap ótildi. Parlament hám jámiyetshiliktiń belsene qatnasıwı bolsa bul baǵdarda unamlı nátiyjelerge alıp keletuǵını sózsiz.

Ózbekstanda gender siyasatınıń huqıqıy tiykarları bekkem qáliplesken. 2019-jılı qabıl etilgen «Hayal-qızlar hám er adamlar ushın teń huqıq jáne imkaniyatlar kepillikleri haqqında»ǵı Nızam milliy nızamshılıǵımızda gender teńlik máselesin huqıqıy jaqtan bekkemledi. Sonday-aq, «Hayal-qızlardı kúsh kórsetiw hám zorlıqtan qorǵaw haqqında»ǵı Nızam hayal-qızlardı fizikalıq, jınısıy, ruwxıy hám ekonomikalıq zorlıqtan qorǵawdıń anıq mexanizmlerin belgilep berdi.

2030-jılǵa shekem gender teńlikke erisiw strategiyası bolsa hayal-qızlardıń sociallıq, ekonomikalıq hám siyasiy belsendiligin arttırıwǵa xızmet etpekte. Gender máseleleri boyınsha respublikalıq komissiyanıń jumısı da mámleketlik siyasattı izbe-iz ámelge asırıwda áhmiyetli orın iyeleydi.

Ózbekstanda gender teńlikti támiyinlew hám zorlıqqa qarsı gúresiw boyınsha qatań siyasiy erk-ıqrar bar. Nızamlar qabıl etildi, institutlar qáliplestirildi. Endi bolsa bul huqıqıy normalardı ámeliyatqa tolıq engiziw, jámiyette mawasasız múnásibetti qáliplestiriw hár birimizden juwapkershilikti talap etedi. Sebebi, hayal-qızlardıń qádir-qımbatın qorǵaw – ádil jámiyet, bekkem shańaraq hám turaqlı rawajlanıwdıń isenimli kepili bolıp esaplanadı.

Zulfiya BABADJANOVA,

Qaraqalpaqstan Respublikası sudı sudyası

SUD SISTEMASÍNDA JASALMA  INTELLEKT IMKANIYATLARÍ

Búgingi kúnde sanlı texnologiyalar jámiyetlik turmıstıń barlıq tarawlarına tereń kirip barıp atırǵan sharayatta sud-huqıq sistemasında jasalma intellekt texnologiyaların engiziw hám sud iskerligin sanlastırıw ádil sudlawdı támiyinlewde ayrıqsha áhmiyetke iye. Bul process sud islerin júritiwde zamanagóy qatnaslardı qollanıw, ashıq-aydınlıqtı támiyinlew hám puqaralardıń sudqa bolǵan isenimin jáne de bekkemlewge xızmet etedi.

Sud sistemasın sanlastırıw, bárinen burın, elektron hújjet aylanısı, onlayn sud májilisleri, aralıqtan turıp arza hám shaǵımlardı qabıl etiw imkaniyatların keńeytiw arqalı sud processleriniń jedel hám qolaylı bolıwı támiyinlenedi. Nátiyjede puqaralar hám isbilermenler artıqsha waqıt hám qárejetlerden qutılıp, óz huqıqların qorǵawda nátiyjeli mexanizmlerge iye boladı. Sonıń menen birge, sanlı sheshimler insan faktorınıń tásirin azaytıp, qáte hám byurokratiyalıq tosqınlıqlardıń aldın aladı.

Jasalma intellekt texnologiyalarınıń sud iskerligine engiziliwi bolsa úlken kólemdegi maǵlıwmatlardı tallaw, sud ámeliyatın ulıwmalastırıw hám islerdi kórip shıǵıw procesin nátiyjeli shólkemlestiriw imkaniyatın beredi. Atap aytqanda, sud qararların tallaw, uqsas islerdi anıqlaw, hújjetlerdi avtomatikalıq tárizde sistemalastırıw hám islerdi kórip shıǵıw múddetlerin prognozlaw arqalı sudyalardıń is júklemesi sezilerli dárejede azayadı. Bul bolsa sudyalarǵa hár bir istiń mazmun-mánisine tereń itibar qaratıw imkaniyatın jaratadı.

Sanlı hám jasalma intellektke tiykarlanǵan sud platformaları arqalı sud processleri haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ashıq baqlaw, sud qararları menen erkin tanısıw hám jumıs jaǵdayın real waqıt rejiminde biliw imkaniyatı jaratıladı. Bul bolsa ashıq-aydınlıqtı kúsheytiw menen birge, korrupciya jaǵdaylarınıń aldın alıwda da áhmiyetli faktor bolıp esaplanadı.

Ulıwma alǵanda, sudlardıń iskerligine jasalma intellekt texnologiyaların basqıshpa-basqısh engiziw hám sanlastırıw processleri sud-huqıq sistemasın jáne de nátiyjeli, ádil hám zamanagóy etiwge qaratılǵan. Bul reformalar puqaralardıń ádil sudlawǵa bolǵan isenimin arttırıw, huqıq ústinligin támiyinlew hám sud sistemasınıń sapasın jańa basqıshqa alıp shıǵıwǵa xızmet etedi.

Elaman BISENOV,
Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń sudya aǵa járdemshisi

SUDLARDÍŃ HAQÍYQÍY ǴÁREZSIZLIGIN TÁMIYINLEW – ÁDIL SUDLAW SAPASÍN ARTTÍRÍWDÍŃ ÁHMIYETLI FAKTORÍ

Búgingi kúnde dúnyada global qáwip-qáterler transformaciyalanıp atırǵan oǵada quramalı sharayatta hár bir mámleket aldında, birinshi náwbette, puqaralardıń huqıqları menen nızamlı máplerin isenimli qorǵaw, insan ushın múnásip hám abadan turmıs keshiriw sharayatların jaratıw wazıypası turıptı. Bul strategiyalıq áhmiyetli maqsetlerge erisiwde insan huqıqları menen erkinliklerin qorǵawdı óziniń tiykarǵı wazıypası etip belgilegen mámleketlik hákimiyattıń biyǵárez tarmaǵı – sud hákimiyatı ayrıqsha áhmiyetke iye.

Álbette, sudlar iskerliginiń nátiyjeliligi hám ádil sudlawdıń sapası kóp jaǵınan sud hákimiyatınıń haqıyqıy ǵárezsizligine tikkeley baylanıslı. Sonlıqtanda, xalıqaralıq-huqıqıy hújjetlerde de sud hákimiyatı ǵárezsizligin támiyinlewge baylanıslı anıq kepillikler belgilengen. Atap aytqanda, BMSh tárepinen 1985-jılı qabıl etilgen Sud hákimiyatı ǵárezsizliginiń tiykarǵı principleriniń 1-bántine muwapıq, sud hákimiyatı ǵárezsizligi mámleket tárepinen kepillenedi hám mámlekettiń Konstituciyası yamasa nızamlarında bekkemlenedi.

Usı tiykarda, sudlardıń haqıyqıy ǵárezsizligin támiyinlew Ózbekstan Respublikasında mámleketlik siyasat dárejesine kóterilgen. Húrmetli Prezidentimiz Shavkat Mirziyoevtiń atap ótkenindey, «sudlardıń jumısına hár qanday aralasıw ádil sudlawǵa kóleńke salıw esaplanadı. Bul boyınsha hám soraw, hám juwapkershilik qattı boladı.»

Mámleketimizdiń milliy huqıq sistemasında sud hákimiyatı ǵárezsizligi ayrıqsha kepillengen. Atap aytqanda, Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń 136-statyasında sudyalar ǵárezsiz ekenligi, tek ǵana nızamǵa boysınıwı, sudyanıń ádil sudlawdı ámelge asırıw iskerligine hásh qanday aralasıwǵa jol qoyılmaytuǵını hám bunday aralasıw nızamǵa muwapıq juwapkershilikke sebep bolatuǵını qatań belgilep qoyılǵan.

Bul konstituciyalıq qaǵıydalar nızamlarımızda jáne de tolıq bekkemlengen. Máselen, «Sudlar haqqında»ǵı Nızamnıń 67-statyasına bola, sudyalardıń biyǵárezligi tómendegi kepillikler arqalı támiyinlenedi:

sudyalardı nızamda belgilengen tártipte saylaw, tayınlaw hám azat etiw;

sudyalardıń qol qatılmaslıǵı;

ádil sudlawdı ámelge asırıwda qatań processuallıq tártiplerge ámel etiliwi;

qarar qabıl etiwde sudyalar másláhátiniń sır saqlanıwı hám de onı járiyalawdı talap etiwdiń qadaǵan etiliwi;

sudqa húrmetsizlik etiw yamasa belgili bir islerdi sheshiwge aralasqanlıq, sudyalardıń qol qatılmaslıǵın buzǵanlıq ushın juwapkershilik belgileniwi;

sudyalarǵa mámleket esabınan olardıń joqarı statusına múnásip materiallıq hám sociallıq támiynat jaratılıwı.

Nızam normalarınıń talapları buzılǵan jaǵdayda, nızamshılıqta tiyisli juwapkershilik sharaları názerde tutılǵan. Atap aytqanda, sudqa húrmetsizlik etkeni ushın Ózbekstan Respublikası Hákimshilik juwapkershilik haqqındaǵı kodekstiń 180-statyasında, tergew yamasa sud islerin sheshiwge aralasqanı ushın bolsa Jınayat kodeksiniń 236-statyasında qatań juwapkershilik belgilengen. Bul bolsa sud hákimiyatı ǵárezsizligine baylanıslı kepilliklerdi jáne de bekkemleydi.

Ulıwmalastırıp aytqanda, sud hákimiyatınıń ǵárezsizligi – ádil sudlawdıń sapasın arttırıwdıń eń áhmiyetli kepili bolıp esaplanadı. Bul princip Konstituciya hám nızamlarımızda ayrıqsha bekkemlep qoyılǵan. Sud hákimiyatı ǵárezsizligine qarsı qaratılǵan hár qanday háreket jámiyetlik qáwipli qılmıs sıpatında bahalanıp, nızam menen juwapkershilikke sebep boladı.

Húrmetli Prezidentimiz Shavkat Mirziyoevtiń atap ótkenindey, «sudlardıń haqıyqıy ǵárezsizligin támiyinlew biz ushın eń tiykarǵı wazıypa bolıp esaplanadı. Ásirese, sud qaysıdur lawazımlı shaxstıń qolı jetetuǵın uyımǵa aylanıp qalıwına ulıwma jol qoymaw shárt.»

Azat IMATOV,
Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sud sudyası

BALA HUQÍQLARÍ – MÁMLEKET QORǴAWÍNDAǴÍ JOQARÍ QÁDIRIYAT

Bala huqıqları – bul hár bir bala, yaǵnıy 18 jasqa tolmaǵan shaxs hesh qanday sheklewlersiz iye bolıwı kerek bolǵan tiykarǵı huqıq hám erkinlikler kompleksi bolıp esaplanadı. Balalar hám jaslar úlkenler menen birdey insan huqıqlarına iye ekeni xalıqaralıq jámiyetshilik tárepinen tolıq tán alınǵan. Sonıń menen birge, balalardıń fizikalıq hám ruwxıy jaqtan qorǵawǵa mútájligi olar ushın qosımsha kepillikler hám ayrıqsha ǵamxorlıq zárúrligin de talap etedi.

Bala huqıqları túsinigi óz negizin Insan huqıqları pútkil jáhán deklaraciyasınıń tiykarǵı ideyalarınan aladı. Bul hújjette «analıq hám balalıq ayrıqsha ǵamxorlıq hám járdem alıw huqıqın beredi,» dep belgilep qoyılǵan. Bul norma balalardıń barlıq ulıwma insan huqıqlarına teńdey iye ekenligin tán alǵan halda, olardı qorǵawǵa ayrıqsha qatnas zárúrligin kórsetedi.

1989-jıl 20-noyabrde qabıl etilgen BMShtıń Bala huqıqları haqqındaǵı konvenciyası bala huqıqların qorǵaw tarawındaǵı eń áhmiyetli xalıqaralıq hújjet bolıp esaplanadı. Bul Konvenciya insaniyat tariyxında eń kóp ratifikaciyalanǵan insan huqıqları shártnaması sıpatında balalar turmısında túpkilikli burılıs jasadı. Ózbekstan Respublikası usı Konvenciyaǵa 1992-jıl 9-dekabrde qosılıp, balalar aldındaǵı xalıqaralıq minnetlemelerdi óz moynına aldı.

Bunnan soń Ózbekstan Konvenciyaǵa baylanıslı balalar sawdası, balalar prostitutologiyası, balalar pornografiyası hám balalardıń qurallı tartıslarda qatnasıwına baylanıslı Fakultativ protokollardı da ratifikaciyaladı. Mámleket tárepinen Konvenciyanıń orınlanıwı boyınsha BMShtıń Bala huqıqları boyınsha komitetine turaqlı túrde milliy esabatlar usınılıp kelinbekte.

Konvenciyada balalar huqıqların qorǵawdıń tiykarǵı principi sıpatında «balanıń eń jaqsı mápi» principi belgilengen. Bul princip hár qanday qarar, ilaj yamasa huqıqıy tásir bárinen burın balanıń mápine xızmet etiwi shárt ekenligin ańlatadı.

Ózbekstan Respublikası Konstituciyasında da balalar huqıqları ayrıqsha orın iyeleydi. Tiykarǵı nızamnıń XIV babı «Shańaraq, balalar hám jaslar» dep atalıp, onda mámlekettiń balalar aldındaǵı minnetlemeleri bekkemlengen. Sonıń ishinde, Konstituciyaǵa bola, balanıń huqıqları, erkinlikleri hám nızamlı máplerin támiyinlew, onıń fizikalıq, aqılıy hám mádeniy jaqtan tolıq rawajlanıwı ushın eń jaqsı sharayatlardı jaratıw mámlekettiń tikkeley minnetlemesi bolıp esaplanadı.

Keyingi jılları mámleketimizde «hesh bir bala itibardan shette qalmaydı» degen princip tiykarında balalardıń máplerine qaratılǵan keń kólemli reformalar ámelge asırılmaqta. «Insan qádiri ushın» ideyası hám «hesh kimdi artta qaldırmaw» principi sheńberinde jańalanǵan Konstituciyada balalar huqıqların qorǵawǵa baylanıslı kepillikler jáne de kúsheytildi.

Ásirese, 2024-jıl 14-noyabrde qabıl etilgen «Balalardı zorlıqtıń barlıq túrlerinen qorǵaw haqqında»ǵı Nızam balalarǵa bolǵan zorlıqqa qarsı gúresiwde jańa basqıshtı baslap berdi. Bul nızam menen balalarǵa bolǵan zorlıq túrleri úshten altıǵa shekem keńeytilip, ǵamxorlıqtıń joqlıǵı, ekspluataciya hám bulling sıyaqlı jaǵdaylar da huqıqıy jaqtan anıq belgilep qoyıldı.

Bul baǵdardaǵı reformalardıń logikalıq dawamı sıpatında 2025-jıl 24-dekabr kúni «2026-2030-jıllarǵa mólsherlengen Balalardı zorlıqtıń barlıq túrlerinen qorǵaw strategiyasın tastıyıqlaw haqqında»ǵı Prezident Pármanı qabıl etildi. Bul hújjet balalardı qorǵawǵa qaratılǵan mámleketlik siyasattı sistemalı hám uzaq múddetli tiykarda ámelge asırıwdı názerde tutadı.

Strategiyaǵa muwapıq, zorlıqtan jábirlengen yamasa qáwip astındaǵı balalarǵa mámleket esabınan yuridikalıq járdem kórsetiw, olardıń dáslepki kórsetiwlerin videojazıw arqalı dizimge alıw, qáwenderlik hám qayırqomlıq uyımlarınıń qatnasıwın támiyinlew, sonday-aq, balalarǵa bolǵan zorlıq haqqında xabar bermegen lawazımlı shaxslar ushın juwapkershilikti engiziw sıyaqlı áhmiyetli mexanizmler belgilendi.

ulıwmalastırıp aytqanda, Ózbekstanda balalardıń huqıqların qorǵaw tarawında qabıl etilgen nızamlar hám Prezident Pármanları balanı qorǵawdı tek ǵana shańaraq yamasa ayırım institutlardıń wazıypası emes, al pútkil jámiyettiń ulıwma juwapkershiligi sıpatında belgilemekte. Balanıń huqıqı hám qádiri – mámleketlik siyasattaǵı eń joqarı qádiriyat sıpatında tán alınıp, onı támiyinlewge qaratılǵan reformalar izbe-iz dawam etpekte.

Alisher AMETOV,

Qaraqalpaqstan Respublikası sudınıń sudyası