ОТА-ОНАЛИК ҲУҚУҚИДАН МАҲРУМ ҚИЛИШ ВА ТИКЛАШ ШАРТЛАРИ
Болаларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини, шу жумладан оилавий-ҳуқуқий соҳада ҳимоя қилиш даражасини ошириш давлатимиз сиёсатининг устувор йўналишларидан бири ҳисобланади. Ҳозирда давлат оила сиёсати жамият ҳаётида юз бераётган объектив ўзгаришлар таъсири остида шаклланмоқда. Шу боис, республикамиз миқёсида оилаларни қўллаб-қувватлаш ва ижтимоий муаммоларнинг сабабларини бартараф этишга қаратилган мақсадли чора-тадбирлар амалга оширилмоқда.
Афсуски, баъзи оилаларда ота-оналар қийин ҳаётий вазият сабабли болаларига зарур ғамхўрлик кўрсата олмайдилар. Бу жумладан, болаларга нисбатан жисмоний ва руҳий зўравонлик, шунингдек мулкий ҳуқуқларнинг бузилиши ҳам кузатилади. Асосий сабаблар қаторида қашшоқлик, алкоголизм, гиёҳвандлик, ота-она мажбуриятларига масъулиятсиз муносабат ва оилавий ҳамда ахлоқий қадриятларнинг паст даражаси кўрсатилади. Бу ҳолатлар оилавий муносабатларнинг беқарорлигига ва ижтимоий муаммоларнинг кучайишига олиб келади.
Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш – бу ота-оналарнинг фарзандларига нисбатан айбли ҳуқуқбузарлик содир этганлик ҳолатлари учун қўлланиладиган охирги қатъий санкциядир. Қонунга кўра, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш фақат суд қарори билан амалга оширилади ва бу боланинг манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида қўлланилади.
Амалда, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш фақат қуйидаги ҳолларда мумкин:
- Ота-оналик мажбуриятларини бажаришдан бош тортиш, шу жумладан алимент тўлашдан воз кечиш;
- Болани даволаш, тарбиялаш ёки ижтимоий ҳимоя муассасаларидан олишдан ўз иродаси билан бош тортиш;
- Ота-оналик ҳуқуқини суиистеъмол қилиш ва болаларга нисбатан шафқатсиз муомалада бўлиш;
- Муттасил ичкиликбозлик ёки гиёҳвандликка мойиллик;
- Боланинг ёки оила аъзоларининг ҳаёти ва соғлиғига қарши қасддан жиноят содир этиш.
Суд ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш жараёнида боланинг таъминоти, таълими ва хавфсизлигини таъминлаш билан боғлиқ барча масалаларни ҳал қилади. Шунингдек, суд ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ота-онанинг болага алимент тўлаш мажбуриятидан озод қилмаслигини таъминлайди.
Ота-онанинг ҳуқуқини тиклаш мумкин бўлиб, бу фақат уларнинг хулқ-атворини ва бола тарбиясига муносабатини ўзгартирган ҳолатда ва суд қарори асосида амалга оширилади. 10 ёшга тўлган болаларнинг розилиги ота-оналик ҳуқуқини тиклашда асосий шарт саналади.
Шу тариқа, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш институтлари нафақат жавобгарлик чораси сифатида, балки боланинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва оилада тарбиявий муҳитни сақлаш воситаси сифатида ҳам қонунчиликда ўз ўрнига эга. Бу жараёнда асосий мақсад — боланинг қонуний манфаатларини таъминлаш ва унинг келажагини муҳофаза қилишдир.
Саодат КАИПНАЗАРОВА,
Қорақалпоғистон Республикаси судининг судьяси